Таң атканда орозо кармаган адамга жеп-ичүүнүн арамдыгы

Бисмиллаахи рахмаанир рахиим

Суроо жооп

Таң атканда орозо кармаган адамга жеп-ичүүнүн арамдыгы

Ахмад Агус С. Жемберге.

Суроо: Асслаламу алейкум уа рахматуллоохи уа баркаатуху. Урматтуу Шейх, Аллах сизди сактасын жана коргоосуна алсын!

Индонезиядагы бир жигит Рамазан айында чыныгы таңкы азан учурунда жеп-ичүүгө болот, анткени чыныгы таң кирип жатат деп фатва чыгарган. Ал далил катары ушул хадисти келтирген:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمْ النِّدَاءَ وَالإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلا يَضَعْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ».

          Абу Хурайрадан (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылынат: Аллахтын элчиси (Аллахтын ага салам-салаваттары болсун) мындай деген: “Эгер силердин кимиңер идиш колунда турганда азанды укса, анда ал андан керектүү нерселерди бүтүрмөйүнчө, аны жерге койбосун”.

Жигит хадисте айтылган “азан” деген сөз чыныгы таңдын кириши болгон Абдулла бин Мактумдун азанын билдирет деп ырастады.

Анын фатвасы партия кабыл алган нерсеге эки себептен улам карама-каршы келбейби? Алар:

1. “Исламий шахсия 3″ китебинде айтылгандай, тамактан тыйылуу учурундагы чектөө түшүнүгүнүн маанисине карама-каршы келет”, түшүнүүнүн чеги – бул өкүмдү чек менен байланыштыруу. Эгерде өкүм белгилүү бир чектөө менен чектелген болсо, анда ал чектөөдөн кийинки өкүмдүн жокко чыгарылышын билдирет…”.
2. Бул карама-каршы далилдерди шайкеш келтирүү принцибине карама келет. Ан-Набхани, Аллах ага ырайым кылсын, “Ислам шахсия” китебинин үчүнчү бөлүмүндө мындай деген: “Эгерде эки насс карама-каршы келсе, анда алардын бирин да аткаруу мүмкүн болбосо, бирине экинчисине караганда артыкчылык берилет. Эгер экөөнө тең амал кылуу мүмкүн болсо анда биринен экинчисин артык көрүүгө болбойт, анткени эки далилге тең амал кылуу алардын бирин толугу менен этибарга албай коюудан жакшыраак….” Түшүндүрмө берсеңиздер, Аллах ыраазы болсун. Ахмед Агхус.

Жооп: Уалейкуму ассалам рахматулоохи уа баркаатуху.

1. Орозо чыныгы таң атканда башталаары шексиз, анткени Алла Таала мындай дейт:

﴿وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ﴾،

“Ак жип менен кара жип даана таанылган таңга чейин тамактана бергиле. Орозону кечке чейин кармагыла!”.

Пайгамбарыбыз (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун), Аль-Бухари Абдулла бин Умардан, Аллах экөөнөн тең ыраазы болсун, риваят кылган хадисте айткан. Ал: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындай деди:

«إِنَّ بِلَالاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ أَوْ قَالَ حَتَّى تَسْمَعُوا أَذَانَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ»

“Билал түнкүсүн азан айтат, андыктан  азан айтканга чейин же Ибн Мактумдун азанын укканга чейин жеп-ичкиле”.

Ибн Мактум көзү азиз киши болгон, ал адамдар ага: “Таң атыптыр” деп айтышмайынча азан айтчу эмес. Аль-Бухари жана Муслимдин риваятында Абдулла ибн Масуд пайгамбардын (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындай дегени айтылат:

«لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ – أَوْ أَحَداً مِنْكُمْ – أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ – أَوْ يُنَادِي بِلَيْلٍ – لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ، وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الفَجْرُ – أَوِ الصُّبْحُ -» وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ وَرَفَعَهَا إِلَى فَوْقُ وَطَأْطَأَ إِلَى أَسْفَلُ حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا وَقَالَ زُهَيْرٌ: «بِسَبَّابَتَيْهِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الأُخْرَى، ثُمَّ مَدَّهَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ»

“Билалдын азаны силерди ооз жабуудан токтотпосун, анткени ал түнкүсүн намазда болгондор кайтып келиши үчүн жана уктап жаткандар ойгонушу үчүн азан айтат. Ал “таң атты” же  “жарык кирди” дегени эмес”.

 Андан кийин Пайгамбарыбыз (с.а.в) манжалары менен ишарат кылып, өйдө көтөрүп, ылдый түшүрүп (бул чыныгы таң эмес экенин билдирди). Зухайр мындай деди: Ал эки сөөмөйүн бирин экинчисинин үстүнө коюп, оңго жана солго созду (бул чыныгы таңдын горизонт боюнча жайылышын түшүндүргөн).

Ибн Хажар “Фатхул-Барий” китебинде бул асыл хадисти түшүндүрүп жатып мындай деген: Таң, адатта, уйкудан кийин келет, андыктан адамдарды өз убактысынан мурун ойготуу үчүн бирөөнү дайындоо туура, ошондо алар өздөрүн даярдап, эртең мененки ооз жабуунун артыкчылыгын түшүнүшөт. Эң жакшысын Аллах билүүчү…

Ошондой эле анын “Ал манжалары менен көрсөтүп, аларды көтөрдү” деген сөзү… Аларды бири биринин үстүнө койуп өйдө ылдый көтөрдү  дегени… Ал чыныгы таңды сүрөттөө үчүн эки манжасын бириктирип, анан аларды бөлүп койгондой, анткени таң горизонттон көтөрүлүп, андан кийин горизонт боюнча жайылып, оңго жана солго кетет. Ал арабдар жалган таң деп атаган нерседен айырмаланат. Анткени ал асманда  пайда болуп, андан кийин ылдый түшөт. Ал: “Ал манжаларын көтөрүп, өйдө ылдый түшүрдү…” деп айтканы ушуга ишарат кылган.

Ошондой эле, ат-Тирмизи өзүнүн “Сунанында” Ибн Аббастын риваятында айтылгандай, Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындай деген:

قَالَ: «أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلَام عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ… ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتْ الشَّمْسُ وَأَفْطَرَ الصَّائِمُ… ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الْفَجْرُ وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ…»

“Жабраил (ага тынчтык болсун), үйдө  мага эки жолу имамдык кылды…Анан ал күн батып, орозо кармаган адам орозосун ачканда шам намазын окуду… Анан таң атканда жана орозо кармаган адамга тамак-аш арам болгондо багымдат намазын окуду…” Ат-Тирмизи мындай деген: Ибн Аббастын хадиси хасан жана сахих хадис…

Ошондуктан, чыныгы таңдын чыгышы менен орозо кармаган адамга жеп-ичүү жана орозону бузган башка нерселерди жасоого тыюу салынат. Ким чыныгы таң аткандан кийин жеп-ичсе же орозону атайылап жана себепсиз бузган башка иштерди кылса, ал чоң күнөө кылган болот жана орозосу бузулат, ал эми ал орозосу бузулган күндүн казасын кармашы керек…

2. Азанды укканда идиш колуңузда болсо, жеп-ичүү жөнүндөгү суроодо айтылган хадис хадис китептеринде кездешет:

رواه أبو داود في سننه: عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمْ النِّدَاءَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلَا يَضَعْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ».

А) Абу Давуд өзүнүн “Сунанында” риваят кылат: Абу Хурайрадан риваят: Алланын элчиси (ага Алланын салаваттары жана саламдары болсун), мындай деген: “Эгер силердин кимиңер азанды угуп, идиш колунда болсо, анда ал андан керектүү нерселерди бүтүрмөйүнчө, аны жерге койбосун”.

Б)  Аль-Хаким өзүнүн Мустадрак китебинде Абу Хурайранын айтымында, ал мындай деген:

عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: «إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمُ النِّدَاءَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلَا يَضَعُهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ»

Аллахтын элчиси (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындай деген: “Эгер силердин кимиңер азанды угуп, идиш колунда болсо, анда ал андан муктаждыгын бүтүрмөйүнчө, аны жерге койбосун”.

Аль-Хаким: “Бул Муслимдин пикиринде сахих хадис, бирок алар (Бухари жана Муслим) аны кошушкан эмес”, – деп айткан. Аль-Захаби өзүнүн кыскача баяндамасында бул тууралуу: Муслимдин шарты боюнча сахих, – деп комментарий берген.

В) Ахмад өзүнүн “Муснад” китебинде мындай деп риваят кылган:

عَنْ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمْ النِّدَاءَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلَا يَضَعْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ»

Абу Хурайра Пайгамбарыбыздан (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындай дегенин риваят кылат: “Эгер силердин кимиңер азанды угуп, идиш колунда болсо, анда ал андан муктаждыгын бүтүрмөйүнчө, аны койбосун”.

حَدَّثَنَا رَوْحٌ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ وَكَانَ الْمُؤَذِّنُ يُؤَذِّنُ إِذَا بَزَغَ الْفَجْرُ.

Ровх бизге кошумчалап: “Азанчы таң атканда азан айтчу”, – деди.

Бул асыл хадис кабыл алынат жана анын чынжыры жагынан эске алынышы мүмкүн. Аль-Хакимдин муну Муслимдин шарты менен деп айтканы жетиштүү, ал эми Захаби анын Муслимдин шарты менен деп айтканына кошулат.

3. Жогорудагы хадисти карап чыккандан кийин, азан таң аткандагы азан, башкача айтканда, тамактанууну токтотуу керек болгон азан, башкача айтканда, Ибн Мактумдун (Аллах андан ыраазы болсун), азаны болушу мүмкүн.

Бул жерде Билалдын (Аллах андан ыраазы болсун) азаны жөнүндө сөз жок, анткени Билал азан айтып жатканда жана андан кийин жеп-ичүүгө болот, муну Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) мындайча түшүндүргөн:

النبي ﷺ: «إِنَّ بِلَالاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ أَوْ قَالَ حَتَّى تَسْمَعُوا أَذَانَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ» “Билал түнкүсүн азан айтат, андыктан ал азан айтканга чейин же Ибн Мактумдун азанын укканга чейин жеп-ичкиле”.

Билалдын (Аллах андан ыраазы болсун), азаны түнкүсүн, башкача айтканда, таң атканга чейин болгон, бул тамак-аштан жана суусундуктан тыйылуунун шарьий чеги эмес. Бул нерседен Пайгамбарыбыздын (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун):

 ﷺ «إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمْ النِّدَاءَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلَا يَضَعْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ»

“Эгер силердин кимиңер азанды угуп, идиш колунда болсо, андан муктаждыгын бүтүрмөйүнчө, аны жерге койбосун” деген сөзүнүн маанисин түшүнүү да туура эмес.

Бул нерседен Билалдын азан чакыруусу деп ойлоо да туура  эмес, анткени Билалдын азан чакыруусуна байланыштуу идиштен керектүү нерселерди алып, аны колдон түшүрбөөнүн эч кандай мааниси жок, анткени Билал азан чакырып жатканда же андан кийин да эч кандай көйгөйсүз тамактанууга болот.

Ошондой эле, Ахмаддын риваятында:

(وَكَانَ الْمُؤَذِّنُ يُؤَذِّنُ إِذَا بَزَغَ الْفَجْرُ).

“Азанчы таң атканда азан айтчу” деген сөздөр камтылган… Демек, бул жерде Билалдын (Аллах алардан ыраазы болсун), азаны эмес, Ибн Мактумдун азаны айтылышы ыктымал.

4. Идишти койбоо жөнүндөгү хадистин нассы тамак-аштан жана суусундуктан баш тартуунун чегин таңдын көрүнүшү деп белгилеген көптөгөн шарьий насстарга карама-каршы келет. Бул хадисти таңдын көрүнүшү айкын болгондо жеп-ичүүгө тыюу салынганын көрсөткөн башка насстар менен шайкеш келтирүүгө болобу?

Буга жооп, бардык далилдерге амал кылуу, алардын бирин да этибарга албай коюудан жакшыраак. Идиш жөнүндөгү хадистин чынжырчасы кабыл алынгандыктан, принцип боюнча, аны четке какпоо керек, тескерисинче, ага карама-каршы келген тексттер менен шайкеш келтирүүгө мүмкүн болсо, ага амал кылуу керек… Мен аны башка тексттер менен шайкеш келтирүүдө эң ыктымалдуу деп эсептеген нерсе:

* Орозо таңкы азан учурунда башталат жана азан айтылган учурда жеп-ичүүгө болбойт.

Пайгамбарыбыз (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) орозо кармаган адамга азанды укса, суусундук ичүүгө же жегенге уруксат берген өзгөчө бир учур бар, ал:

– Эгерде ага азан күтүүсүздөн айтылса, демек, чыныгы таң али атып келе элек болсо жана ал азанды укпаса…

– Ал орозо кармоо убактысы али баштала элек деп эсептегендиктен, колунда жей турган же суусундук ичүүчү идишти кармап турган болсо.

– Анан ал суусундук же тамак-аш салынган идиштен керектүү нерселерин ала электе, анан алайын деп жатканда, күтүүсүздөн азанчынын үнү таңкы азанды чакырса.

Бул кырдаал, жогорудагы үч шарты менен, айрыкча (ал убакыттын келишин күтпөгөнүн билдирген “күтүүсүздөн” деген сөз), Пайгамбарыбыз (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун) колундагы идиштен суу ичүүгө же жегенге уруксат берген кырдаал.

ويؤيد ذلك ما رواه الإمام أحمد في مسنده عن مُوسَى حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ قَالَ: سَأَلْتُ جَابِراً عَنْ الرَّجُلِ يُرِيدُ الصِّيَامَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ لِيَشْرَبَ مِنْهُ فَيَسْمَعُ النِّدَاءَ؟ قَالَ جَابِرٌ: كُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لِيَشْرَبْ»، فهو رخصة لحالة استثنائية: (الرَّجُلِ يُرِيدُ الصِّيَامَ وَالْإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ لِيَشْرَبَ مِنْهُ فَيَسْمَعُ النِّدَاءَ)، فرخص له: «لِيَشْرَبْ».

Муну Имам Ахмад өзүнүн “Муснадында” Муса риваят кылган сөздөрү да тастыктайт, ал мындай деген: Ибн Лахия бизге Абу аз-Зубайрдан риваят кылган, ал мындай деген: Мен Жабирден орозо кармагысы келип, колунда суу ичүү үчүн идиш кармап, анан азанды уккан адам жөнүндө сурадым. Жабир мындай деди: Бизге пайгамбарыбыз (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун): “Ичсин”, – деп айтканы айтылган. Бул өзгөчө учур үчүн уруксат: (Бир киши орозо кармагысы келип, колунда суу ичүү үчүн идиш кармап турат, анан азанды угат), ошондуктан ага: “Ичсин”, – деп уруксат берген.

Бирок, азан чакырылып жатканда жана анын учурунда атайылап жеп-ичүү менен бул атайын уруксаттан ашып кетүүгө болбойт.

Тескерисинче, ал, мисалы, колунда идиш кармап, андан ичкиси келген адам менен гана чектелет жана ал суусундук ичпөө убактысы али келе элек деп ойлоп, иче электе күтүүсүздөн азан чакырылып калган учурга чектелет. Ал жасап жаткан ишин улантып, ичип бүтүшү мүмкүн… Бул жогорудагы хадисте айтылгандай, өзгөчө учур гана. Жабир мындай деди: Бизге пайгамбарыбыз (ага Аллахтын салам-салаваттары болсун): “Ичсин”, – деп айтканы айтылган. Бул өзгөчө учур үчүн уруксат: (Бир киши орозо кармагысы келип, колунда суу ичүү үчүн идиш кармап турат, анан азанды угат), ошондуктан ага: “Ичсин”, – деп уруксат берген.

Бул жагдай: (азан чакырылганда таң калып, убакыттын келишин күтпөгөн… ж.б.)

Азыркы учурда азан айтуу убактысы белгилүү болгондуктан жана орозо кармоо убактысы боюнча тизмелер жана жазуулар таратылгандыктан, бул сейрек кездешет, Кудайга шүгүр, мусулман өлкөлөрүндө мечиттер кеңири таралган жана азан айтуу менен үндөрүн көтөрүшөт. Бирок, эгерде буга карабастан күтүүсүз болуп калса, жогоруда айтылгандай, бул уруксат.

5. Башка учурларда, белгиленген убакта кармануу милдет. Ошондуктан, мен келтирген бир туугандын айткандары… (Индонезиядагы жигиттердин бири өзүнүн фатвасында Рамазан айында таңкы намазга чыныгы азан чакырылганда жеп-ичүүгө уруксат берилгенин айткан). Ал өз сөзүнөн баш тартышы керек, анткени бул сөз туура эмес. Тескерисинче, эгер чыныгы таң атып, азанчы анын келгенин жарыялаган болсо, орозо кармаган адам тамак-аштан жана суусундуктан баш тартышы керек, болбосо ал күнөөгө батып, орозосу жараксыз болуп калат жана ал аны каза кылып кармашы керек. Эгерде жогорудагы үч шарт аткарылса, идишти колуна алган адамга гана уруксат берилет.

Бул жетиштүү, Аллах билүүчү.

Боордошуңар Ато бин Халил Абу Рушта.

1447-х, 24- рамазан.

2026-ж, 13-март.