Ресурсларнинг Хитой фойдасига оғиши

Ресурсларнинг Хитой фойдасига оғиши

АҚШ ва Эрон ўртасидаги ҳарбий таранглик, иқтисодий рецессия ва нефть бозоридаги беқарорлик билангина чекланиб қолмай, стратегик ресурслар нархининг шиддат билан кўтарилишига ҳам сабаб бўлмоқда. Натижада глобал таъминот тизимида жиддий муаммолар кузатила бошлади.

Бу ҳолатни ҳарбий саноатнинг барча жабҳаларида кенг қўлланиладиган алюминий мисолида яққол кўриш мумкин. Форс кўрфазидаги металлургия мажмуаларига берилган зарбалар ва Ҳурмуз бўғозидаги кема қатновига туғилган таҳдидлар ортидан, нефть бозори 3 миллион тоннагача бўлган қувватини йўқотди ва нархлар чақмоқ тезлигида кўтарилди. Биржалардаги кўрсаткичлар бир тонна учун 3400–3500 долларгача кўтарилиб, охирги тўрт йилдаги энг юқори даражага етди. Шу билан бирга, АҚШ алюминийга бўлган эҳтиёжининг 60 фоизини импорт ҳисобидан қоплайди, биржалардаги захиралар эса аллақачон 60 фоизга қисқариб бўлган. Бундай вазият бозордаги ҳар қандай узилишнинг таъсирини бир неча баробар кучайтириб юбормоқда. Алюминий бу – муаммо таъсирининг бир кўриниши, холос. Логистик хавф-хатарлар ва кутилаётган тақчиллик ваҳимаси туфайли мис, никель, рух ва қалай нархлари бир вақтда кўтарила бошлади. Ҳатто амалда тақчиллик сезилмаган соҳаларда ҳам бозор «хатар ҳақи»ни (risk premium) инобатга олиб, кескинлик кучайишини олдиндан тахмин қилган ҳолда хомашё нархини сунъий равишда оширмоқда. Темир ишлаб чиқариш соҳасига энергетика омили қўшимча таъсир кўрсатмоқда: энергия нархининг қимматлаши кўп энергия талаб қиладиган металлар таннархини автоматик равишда ошириб юбормоқда.

Стратегик аҳамияти ўта юқори бўлган, аммо омма эътиборидан четда қолган ресурсларда янада кескинроқ динамика кузатилмоқда. Мудофаа саноати ва юқори технологиялар учун ҳаётий муҳим бўлган вольфрамнинг нархи қарийб икки бараварга, аниқроғи, килоси учун тахминан 100 доллардан 200 долларгача қимматлади. Айрим манбаларга кўра, бир неча ой ичида ўсиш 500 фоизни ташкил этган. Бунга икки омил сабаб бўлмоқда: бири — ҳарбий эҳтиёжнинг ортиши бўлса, иккинчиси — Хитойдаги ишлаб чиқаришнинг жадаллашишидир. Худди шундай жараёнлар кобальт ва платина гуруҳидаги металларда ҳам кузатилмоқда. Бу ерда фақат ҳарбий хатарлар эмас, балки ушбу металларни айрим ҳудудлардан, жумладан Африкадан етказиб беришнинг чекланиши ҳам бевосита нархларга таъсир қилмоқда.

Молия соҳасидаги муаммолар ҳам алоҳида рол ўйнамоқда. Геосиёсий мавҳумлик кучайган сари, капитал хомашё активларига оқиб ўта бошлади. Олтин нархи навбатдаги рекорд кўрсаткичларини янгиламоқда. Лекин бу ерда бошқа муҳим жиҳат ҳам бор, яъни инвесторлар саноат металларини ҳам «ҳимоя қуроли» сифатида баҳолай бошлашди. Бу эса реал дефицит бўлмаган тақдирда ҳам, нархларнинг шиддатли ўсишини тезлаштирмоқда. Шу тариқа, бир вақтнинг ўзида ҳам жисмоний, ҳам спекулятив босим шаклланмоқда.

Бу воқеалар фонида яна бир теран ҳақиқат ойдинлашмоқда: АҚШнинг ресурслар устидан назорати борган сари заифлашиб, унинг бир нечта нозик нуқталари очилиб қолди:

Биринчиси, АҚШнинг алюминий, кобальт ва нодир элементлар каби бир қатор стратегик йўналишларда ташқи таъминотга ўта муҳтож бўлиб қолиши.

Иккинчиси, Ҳурмуз бўғози каби асосий логистик тугунлар устидан Вашингтоннинг мутлақ ҳукмронлигининг барҳам топиши.

Учинчиси, АҚШдан бошқа таъсир марказларининг ҳам кучайиб бориши. Масалан Хитой нодир металлар ва уларни қайта ишлаш соҳасида ўз устунлигини мустаҳкамламоқда. Яқин Шарқ мамлакатлари ҳам кўп энергия талаб қиладиган металлургия тармоғида ўз ўринларини мустаҳкамламоқда. Африка ва Евросиёнинг ресурсларга бой ҳудудлари эса хомашё қазиб олишда ўз позицияларини кучайтирмоқда. Натижада, нарх-навонинг кескин кўтарилиши билан бир қаторда, яна бир чуқур тизимли ўзгариш бўй кўрсатмоқда. Аниқроғи, стратегик ресурслар бозори шиддат билан кўп қутбли моделга ўта бошлади. Шу билан бирга, нархларнинг ўсиши фақат амалдаги узилишлар билангина чекланмай, бир қатор «яширин» омиллар таъсирида ҳам кучайиб бормоқда. Буларнинг сирасига логистика харажатларининг ортиши, хавфсизлик хатарлари туфайли юк ташишни суғурталашдан бош тортиш ҳолатлари, шунингдек, саноат эҳтиёжларининг мудофаа тармоғи фойдасига қайта тақсимланиши каби сабабларни киритиш мумкин. Айнан мана шу омиллар мажмуи вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. Бу ерда гап геосиёсий ўзгаришлар фонида стратегик ресурслар қийматини қайта баҳолаш жараёнининг узоқ муддатли янги босқичи бошлангани ҳақида кетмоқда.

Хулоса:

Америка ва Хитой ўртасидаги қарама-қаршилик кучайган бир шароитда, бундай вазият Трампнинг Пекин билан бўладиган музокаралардаги ва умуман Хитой билан бўлган муносабатлардаги мавқеини тўғридан-тўғри заифлаштиради. Чунки энг зарур ресурслар устидан назорат қилиш мувозанати ўзгараётгани аён бўлиб қолди.

Биринчидан, нархларнинг кўтарилиши ва тақчиллик АҚШнинг ташқи етказиб беришларга бўлган қарамлигини айнан Хитой ҳукмрон бўлган (нодир металлар, вольфрам, қайта ишлаш) соҳалардаги қарамлигини янада кучайтирмоқда. Бу эса Вашингтоннинг босим ўтказиш имкониятларини чеклайди. Демак, Хитойга қарши киритилган ҳар қандай чекловлар энди АҚШнинг ўзи учун катта хавфларни юзага келтириши мумкин.

Иккинчидан, қўшимча «хавф ҳақи»нинг пайдо бўлиши ва логистикадаги узилишлар глобал таъминот занжирини олдиндан тахмин қилиб бўлмайдиган ҳолатга олиб келмоқда. Хитой бу тизим ичида барқарорроқ кўринмоқда, чунки у қайта ишлаш соҳасини аллақачон ўз назоратига олиб, таъминот йўлларини диверсификация қилиб бўлган.

Учинчидан, ресурс жиҳатидан кўп қутбли моделга ўтиш АҚШнинг монопол таъсирини йўқотиб бораётганини англатади. Энди Вашингтон музокараларни аввалгидек мутлақ устунлик позициясидан эмас, балки манфаатлар мувозанатини ҳисобга олган ҳолда олиб боришга мажбур. Хомашё бозоридаги ҳозирги беқарорлик қанча узоқ давом этса, Хитойнинг қўлидаги стратегик воситалар шунча кўпаяди. АҚШ учун эса бу вазият кескин музокаралар ва мураккаб савдолашувларда жиддий чекловларни келтириб чиқаради.

Латифул Расих