Алжир финансылык сактык чаралары менен салыктарды көбөйтүүнүн ортосунда

Алжир финансылык сактык чаралары менен салыктарды көбөйтүүнүн ортосунда

Дүйнөлүк мунайдын баасы баррелине 100 доллардан ашып жаткан учурда, Алжир 2027-жылга карата бюджетин 60 долларлык базалык баанын негизинде түзүүгө багыт алууда. Бул финансылык мамиле энергетика базарларындагы өзгөрүүлөргө карата этияттыкты көрсөтүп тургандай көрүнгөнү менен, ошол эле учурда мамлекеттик кирешелер, салыктар жана элди жашоо чыгымдарынын оорчулугунан коргоо мүмкүнчүлүгү тууралуу кеңири талкууга жол ачууда.

2026-жылдын 10-октябрында «Ал-Жазира» жарыялаган маалыматка ылайык, Алжирдин сунушталган бюджетинин көлөмү болжол менен 148 миллиард долларды түзүп, өткөн жылга салыштырмалуу дээрлик 13 миллиард долларга көбөйгөн. Мунай жана газдан түшкөн кирешелер болжол менен 20 миллиард долларды, башкача айтканда, мамлекеттин жалпы кирешелеринин 29,5 пайызын түзөрү болжолдонууда. Ошондой эле финансы тармагындагы мыйзам долбооруна ылайык, мүлккө салынуучу салыктын чөйрөсүн кеңейтүү каралган. Бул үчүн салык салынуучу таза мүлктүн минималдуу чеги 100 миллион динардан 80 миллион динарга түшүрүлөт.

Бул көрсөткүчтөр дүйнөлүк баалардын өзгөрүшүн эске алганда кошумча мааниге ээ болот. Анткени «Рейтерс» агенттигинин маалыматына ылайык, 9-октябрда «Брент» үлгүсүндөгү чийки мунайдын фьючерстик келишимдери баррелине 104,72 доллар деңгээлинде жабылган. Бирок белгилүү бир күндө баанын көтөрүлүшү анын келерки жыл бою ошол деңгээлде сакталарын сөзсүз түрдө билдирбейт. Ошондой эле бул Алжир экспорттогон мунайдын баары бирдей баада сатылат дегенди да билдирбейт.

60 долларлык базалык баанын кабыл алынышы мамлекет мунайдын баасы сөзсүз түрдө ушул деңгээлге чейин төмөндөйт деп күтүп жатканын билдирбейт. Анткени мунун максаты бюджетти этияттык менен алынган божомолдун негизинде түзүү болушу мүмкүн. Мындай учурда мамлекеттик милдеттенмелер убактылуу болушу мүмкүн болгон баалардын өсүшүнө байланып калбайт. Эгер баалар ушул деңгээлден жогору сакталып турса, мамлекет чыгымдарды каржылоого же бюджеттин тартыштыгын кыскартууга жардам бере турган кошумча кирешелерди алышы мүмкүн. Бирок эң маанилүү маселе баанын өзүнө гана эмес, базалык баа менен иш жүзүндөгү баанын ортосундагы айырманы кантип башкарууга байланыштуу. Эгер кошумча кирешелер финансылык резервдерге жана өндүрүмдүү инвестицияларга багытталса, алар экономикага келечектеги соккуларга туруштук берүү үчүн көбүрөөк мүмкүнчүлүк бериши мүмкүн. Ал эми бул кирешелер түзүмдүк тең салмаксыздыктарды чечпестен, күнүмдүк чыгымдарды кеңейтүүгө жумшалса, мунайдан түшкөн убактылуу мол киреше баалар төмөндөгөн учурда каржылоо кыйын болгон туруктуу милдеттенмелерге айланып калышы мүмкүн.

Мүлккө салынуучу салыктын чөйрөсүн кеңейтүү мамлекетти оорчулуктарды адилеттүү бөлүштүрүү жагынан сыноого коёт. Негизи, ири мүлк ээлерине салынуучу салыктар киреше булактарын диверсификациялоого жана мунайга болгон көз карандылыкты азайтууга салым кошо алат. Бирок бул үчүн салыктар ачык-айкын жана адилеттүү колдонулушу, ошондой эле өндүрүмдүү активдер менен салык төлөөчүлөрдүн колундагы жеткиликтүү акча каражаттарын бири-бирине аралаштырбаган так эрежелердин негизиндеги мүлккө багытталышы шарт. Бирок бул багыттын ийгилиги чогултулушу күтүлүп жаткан кирешелердин көлөмүнө гана эмес, салык идарасынын салык милдеттенмелеринин аткарылышын камсыздоо, салык төлөөдөн качуунун алдын алуу жана мыйзамды баарына бирдей колдонуу жөндөмүнө да байланыштуу. Ошондой эле байлыкка салык салуу автоматтык түрдө айлык акы алгандарга же кирешеси аз адамдарга жаңы салык салуу дегенди билдирбейт. Ошондуктан долбоордо камтылган чаралар менен кийинчерээк пайда болушу мүмкүн болгон башка оорчулуктарды бири-биринен айырмалоо зарыл.

Ушул жагдайда Алжирдин Министрлер кеңеши 4-октябрда президент Абдулмажид Таббун орто катмардын же кирешеси аз адамдардын сатып алуу жөндөмүнө таасир этүүчү эч кандай салыкты киргизбөөнү, ошол эле учурда эмгек акылар менен маяналардын белгиленген жогорулатууларын камтууну тапшырганын жарыялады. Бирок коомдук көйгөй түз салыктар маселесинен алда канча кеңири. Анткени адам өзүнүн экономикалык абалын финансылык мыйзамдын тексти аркылуу гана эмес, кирешесине эмнелерди сатып ала алары, турак жай, транспорт жана азык-түлүк чыгымдары, жумуш мүмкүнчүлүктөрү жана мамлекеттик кызматтардын сапаты аркылуу да баалайт. Ага түздөн-түз жаңы салык салынбашы мүмкүн, бирок сатып алуу жөндөмү төмөндөсө, баалар көтөрүлсө же жумуш менен камсыз болуу мүмкүнчүлүктөрү азайса, ал күчөп бара жаткан басымды сезиши мүмкүн.

Ошондуктан адамдарды коргоо алардын кирешесине таасир этүүчү салыктар салынбай турганын жарыялоо менен гана ишке ашпайт. Тескерисинче, бул финансылык саясаттын алардын күнүмдүк жашоосунда чагылдырылышын, эмгек акылардын жогорулашы жашоо чыгымдарынын өсүшүнө шайкеш келе алышын жана коомдук чыгымдардын мунай бааларынын өзгөрүшүнө көз каранды болуп калбастан уланышын талап кылат.

Ыктымал коркунуч байлыкка салынуучу салыктын өзүндө гана эмес, үч фактордун биригишинде жатат: мамлекеттин финансылык милдеттенмелеринин көбөйүшү, мунай жана газга байланыштуу кирешелердин өзгөрүп турушу жана жашоо деңгээлине болгон басымдын уланышы. Эгер мамлекет булардын ортосунда тең салмактуулукту камсыздай албаса, бюджеттин жарыяланган максаттары менен өлкө эли жашап жаткан реалдуу абалдын ортосундагы ажырым кеңейиши мүмкүн.

Мунай баасынын 100 доллардан ашышы Алжирге финансылык мүмкүнчүлүк берет, бирок бул өзүнөн өзү бюджет маселесин чечпейт. Анткени кирешелерге өндүрүштүн жана экспорттун көлөмү, иш жүзүндө сатылган баалар, тармактын чыгымдары жана мамлекеттик чыгымдардын көлөмү да таасир этет. Ошондой эле жогорку баа төмөндөп кетиши мүмкүн, ал эми мамлекеттин милдеттенмелери сакталып кала берет.

Ошондуктан 60 долларлык бааны өзүнөн өзү келе жаткан кризистин далили катары да, 100 доллардан ашкан бааны финансылык жактан бейпилдиктин кепилдиги катары да кароого болбойт. Эгер айырма пайда болсо, мамлекет аны эмне кылары жана эгер ал пайда болбосо, оорчулуктарды кантип бөлүштүрөрү эң маанилүү.

Алжир — бай жана мүмкүнчүлүктөрү жогору өлкө. Анын экономикасы кыйынчылыктарга туруштук берүүгө жөндөмдүү. Бирок бул өлкөдө бийликке биринин артынан бири келген башкаруучулар ал байлыкты туура пайдалана алышкан жок, тескерисинче, аны талап-тоногонго жанталашышты.

Тилекке каршы, бүгүнкү башкаруучулар өлкөнү колонизатордун кызыкчылыгы үчүн талап-тоноо, өздөрүнө анын калдыктарынан бир аз үлүш алуу жана элди өзүнүн акчасынан жана байлыктарынан ажыратуу үчүн гана кызмат орундарына бекем орношушкан.

Эй, Алжир калкы! Чечим мына ушул башкаруучуларды бийликтен кулатып, Аллахтын шариятын колдонууга кайтууда жатат. Бул кайтуу аркылуу Алжир Расулуллах ﷺ бизге сүйүнчүлөгөн Халифалык мамлекетинин көлөкөсүндө өзүнүн айбатын, кол тийгистигин, күч-кубатын жана улуулугун кайра калыбына келтирет. Ошондо биз динибиздин өкүмдөрүн колдонобуз, Аллахты өзүбүздөн ыраазы кылабыз жана коопсуздук менен бакыттын чыныгы маанисин сезип жашайбыз. Андыктан пайгамбарлык минхажы негизиндеги рошид Халифалык мамлекетин тикелөө үчүн биз менен бирге аракет кылууга шашылгыла!

Роя гезити

Набил Абдулкарим