АКШнын Сириядагы ат-Танф базасынан чыгышынын жашыруун себептери

АКШнын Сириядагы ат-Танф базасынан чыгышынын жашыруун себептери

Аймактык кырдаал өтө сезимтал болгон бир учурда АКШнын Сирия чөлүнүн тереңинде жайгашкан ат-Танф базасынан чыгып кетиши жооптордон да көп суроолорду жаратты. Танф жөн гана чөл ортосундагы обочо аскердик чекит эмес. Ал Сирия, Ирак жана Иордания кесилишкен жерде жайгашкан геосаясий түйүн болуп, ал аркылуу Вашингтон, Тегеран жана Москва ортосундагы тең салмактуулуктун өтө сезимтал жибин кармап турган. Жылдар бою бул база саны жагынан чектелген, бирок мааниси жагынан терең болгон америкалык катышуунун символуна айланды. Ал көзөмөл дарбазасы, стратегиялык кургактык өтмөгүндө тоскоолдук кылган чекит болуп, Сириянын географиясынан да кеңири сүйлөшүүлөрдө кыйыр басым куралы болуп кызмат кылган. Ошондуктан анын жабылышын жөн гана административдик чара же убактылуу аскердик кайра жайгашуу катары түшүндүрүүгө болбойт. Бул — артыкчылыктарды кайра тартипке салуу жана таасирди башкаруу философиясынын өзгөрүү белгиси.

Бул базадан чыгып кетүү чыгымдарды азайтуу жана түгөнүү очокторунан чегинүү үчүн жасалган тактикалык кадамбы? Же Сириядан да кеңири маселелерди камтыган чоң аймактык келишимдин эсептелген бөлүгүбү? Же чоң символдук мааниге ээ чакан базалар доору аяктап, жаңжалдарды алыстан башкаруу доору башталганын билдирген жашыруун белгиби?

Чоң өзгөрүүлөр чыгып кеткен аскерлердин саны менен эмес, алардын артында эмне калганы жана аны ким толтурганы менен өлчөнөт. Танф жөн гана географиялык аймак эмес, бир нече долбоорлор кагылышкан чекит болгон. Ал Сирия мамлекетинин чек араларына көзөмөлдү бекемдөө долбоору, аймактык борборлорду кургактык аркылуу байланыштыруу аракети жана АКШнын Жакынкы Чыгыштагы катышуусун кайра аныктаган  чекит эле.

Кризистер кесилишкен, багыт жоголгон дүйнөдө Танфтан чыгуу жөн гана аскердик кабар эмес. Бул жаңы күчтөр таразасын тандоо учуру жана аймактык жаңжалдагы терең өзгөрүүлөрдүн күзгүсү. Ошондуктан чыныгы талдоо «АКШ эмне үчүн чыгып кетти?» деген суроодон эмес, «дал азыр, ушул учурда чыгып кетиши эмнени билдирет?» деген суроодон башталат.

Ат-Танф базасы Сирия, Ирак жана Иорданиянын чек аралары кесилишкен үч бурчта, Дамаск–Багдад эл аралык жолундагы стратегиялык Танф өткөрмөсүнө жакын жайгашкан. Бул база 2016-жылы Америка жетектеген «Ислам мамлекети» уюмуна каршы күрөш деген жүйө менен түзүлгөн коалициянын алкагында курулган. Бирок кийин Тегеран менен Бейруттун ортосундагы кургактык байланышына тоскоолдук кылган саясий таяныч чекитине айланган.

Бул окуяны жөн гана аскердик кадам катары эмес, аймактык тең салмактыктагы өзгөрүү катары кароо керек. Анткени америкалык күчтөр ат-Танф базасынан толук чыгып, бир нече жумага созулган этап-этабы менен чегинүүдөн кийин базаны Сирия армиясына өткөрүп беришти. Иордания менен координация жүргүзүлүп, Сирия армиясы база жайгашкан аймакта б.а. Сирия-Ирак-Иордания чек ара үч бурчунда өз бөлүктөрүн жана чек ара күзөт күчтөрүн жайгаштыра баштады. Бир нече булактарда: «АКШ күчтөрү чыгып кеткенден кийин Сирия армиясы ат-Танф базасын кабыл алды» (EuroNews) деп айтылган.

Бул кадам алардын айтуусунда эл аралык коалициянын алкагында «Ислам мамлекети» уюмуна каршы күрөшүүдөгү базанын мурдагы стратегиялык ролу аяктагандан кийин жасалды. АКШ өз билдирүүсүндө: «чыгуу уюшкан түрдө жүргүзүлдү жана зарыл болгон учурда аба күчтөрү менен чалгын маалыматтарын колдонуп, “Ислам мамлекети” коркунучтарына жооп берүү мүмкүнчүлүгү сакталат» (Defense News) деп билдирди.

Бул чегинүү жалпы туруксуздукту тереңдетиши мүмкүн, айрыкча согуш жылдарынан кийин коопсуздук көзөмөлү начар жана коомдук туруксуздук өкүм сүргөн Сирия чөл аймагында туруксуздукка себеп болушу ыктымал. “Al Jazeera Net” басылмасы «Ислам мамлекети жана анын жаңы Сирияга кайтып келүү коркунучу» деген макаласында согушкерлерге толгон түрмөлөрдүн бар экенин, ошондой эле аларды башка жакка которуу же качып кетүү мүмкүнчүлүктөрү бар экенин белгилейт. Маалыматтарда миңдеген кармалгандардын Ирак аймактарына көчүрүлгөнү жана коопсуздук боштуктарынан пайдаланып качуу же жашыруун өткөрүп жиберүү учурлары катталган видеолор тууралуу айтылат: «Фактылар: Сирияда кармалган “Ислам мамлекети” тобунун мүчөлөрү азыр кайда кармалууда?» (Reuters).

Америкалык күчтөрдүн ордуна Сирия өкмөттүк күчтөрүнүн жайгашуусу, эгер келечекте АКШ менен Иран ортосунда кагылышуу болсо, бул базанын түздөн-түз бутага айлануу ыктымалдыгын азайтат, анткени ал америкалык бута катары каралбайт. Башкача айтканда, базаны өткөрүп берүү анын ири кагылышууларда бутага айлануу коркунучун азайтат, анткени азыр анын «улуттук ээси» бар. Ал эми база АКШ көзөмөлүндө кала бергенде, ал коалиция менен түз байланышкан объект болуп, жаңжал кеңейсе АКШнын каршылаштары тарабынан жооп соккусуна кабылышы мүмкүн эле.

«Сирия армиясынын 54-дивизиясы база ичинде жана анын айланасында жайгаштырылып, Ирак жана Иордания менен чек ара тилкесинде коопсуздук чаралары күчөтүлдү» (Al-Araby Al-Jadeed).

Демек, АКШнын Сириядагы катышуусу толугу менен аяктаган жок, болгону башка чекиттерге, мисалы, Евфраттын чыгышына же Иорданияга жылды. Ошондуктан Танфтан чыгуу АКШнын аймак боюнча көз карашын кайра карап чыгуусунун бир бөлүгү деп айтууга болот. Башкача айтканда, таасир куралдарын кайра аныктоо. Анткени акыркы жылдары АКШнын Жакынкы Чыгыштагы стратегиясы үч негизге таянууда:

• Кымбатка турган туруктуу аскердик жайгашууну азайтып, аймактык көзөмөлдөн тармактык башкарууга өтүү.
• Так соккуларга, чалгынга жана жергиликтүү альянстарга таянуу менен аймактык күчтөр менен түз кагылышууну азайтуу.
• Стратегиялык басымды Азияга жана Кытайды ооздуктоого буруу, башкача айтканда, обочо базаны күн сайын коргоо жүгүн албай туруп, кийлигишүү мүмкүнчүлүгүн сактап калуу.

Жогоруда айтылгандарга таянып, саясат аскерлердин саны менен эмес, алардын артында калган аймактык тартиптин мүнөзү менен өлчөнөт. Базадан чыгуу аскердик бөлүмдүн аякташы эмес, күчтөрдү кайра куруунун өзгөрүшүн тынч жарыялоо болуп саналат. Аймактагы бекем жайгашуудан абада, экономикада жана маалымат мейкиндигинде ийкемдүү катышууга өтүү. Бул географиялык жайгашуудан тармактар геосаясатына өтүү учуру.

Бүгүн Сирия өз чек аралары менен гана чектелбеген тең салмак кесилишинде турат. Маселе өткөөлдөрдү, чек араларды, санкцияларды жана кайра курууну кандай нукка салууда. Бул этаптагы эң кооптуу нерсе боштук эмес, боштукту туура эмес баалоо. Чоң держава символдук чекиттен чыгып кеткенде, анын ордун жөн гана аймактык күч ээлебейт, ал өз таасиринин чегин да аныктайт. Дал ушул жерде аймактын келечеги чечилет: же эсептелген атаандаштык жарылууну токтотот, же түшүнбөстүк жана тез тутануу менен азыктанган ортомчу кагылышууларга жылып кетет.

Жакынкы Чыгыш азыр жаңжалдар азыраак ызы-чуу менен, бирок кыйла татаал куралдар аркылуу башкарылган баскычка өтүүдө. Бул өзгөрүүлөрдү эрте түшүнгөндөр бороондордон аман калат, ал эми аны кечээки логика менен окугандар өздөрүндө ачкычы жок кулпунун алдында калышы мүмкүн.

Роя гезити

Устаз Набил Абдул Карим