Акылдуу адам бир уюктан эки жолу чактырбайт
Орус баскынчылыгына чейин Борбор Азия үч хандыкка бөлүнгөн болчу: Бухара хандыгы, Кокон хандыгы жана Хива хандыгы. Бул хандыктар дайыма бири-бири менен талашып-тартышып, өз ара согушуп турушкан. Мунун үстүнө ар бир хандык ичинде да такты үчүн күрөш жүрүп турган. Ар бири экинчисинин алсырашын каалап, өз атаандашына каршы жардам бере турган дос издечү. Ал убакта Россия алардын ар бирин кылдат байкап турган жана бул хандыктарды басып алып, алардын байлыктарын ээлеп алууну көздөгөн.
Ар бир хан экинчисине каршы Россиядан жардам сурап, аны өзүнө жардамчы дос катары көрчү. Россия алардын ар бирине өзүн бейтарап дос катары көрсөтүп, аны менен бирге болсо бакубаттуураак болоруна ишендирчү. Ошол эле учурда алардын бири-бирине душмандыгын күчөтүп турган. Россиянын максаты Борбор Азияны басып алуу, анын байлыктарын талап-тоноо жана өзүнүн түштүк чек араларын бекемдөө жана коргоо эле.
Акыры Россия күтүп жүргөн мүмкүнчүлүк келип, Борбор Азия хандыктары анын алдында эшиктерди биринин артынан экинчисин ачып беришти. Россия адегенде дос катары кирди, бирок кыска убакыттын ичинде үч хандыкты тең басып алды. Андан соң калкка каршы кыргындарды жүргүзүп, кылымдар бою жыйналган байлыктарды талап-тоноп кетти. Андан кийин аймакты өз ара дайыма талашып-тартышкан, алсыз беш мамлекетке бөлүп салды.
Бүгүнкү күндө Борбор Азия мурда болуп көрбөгөндөй чоң геосаясий жана геоэкономикалык мааниге ээ болуп турат. Бул аймак Азия менен Европаны, ошондой эле Европаны Азия жана түштүк өлкөлөр менен байланыштырып турган стратегиялык борбор болуп саналат. Мындан тышкары, ал табигый ресурстарга жана энергия булактарына абдан бай аймак.
Россия мурдагы «достугун» эске салууга аракет кылып жатат. Ал эми Кытай, Америка жана Европа болсо жаңы түрдөгү «достукту» сунуш кылышууда. Ошол эле учурда айрым коңшу мамлекеттер, мисалы Афганистан, айрыкча Исламга чакырган дааватчылар, өтө этият болууга тийиш болгон душман катары көрсөтүлүүдө.
Бул күчтөрдүн ар бири беш мамлекеттин жетекчилерин же өз өлкөсүнө чакырууга, же Борбор Азияга келип жолугууга аракет кылууда. Максат аларды альянстарды жана өнөктөштүктөрдү түзүүгө түртүү, башкача айтканда, (5+1) форматы аркылуу Россиянын мурдагы «достугуна» окшош жаңы «достукту» орнотуу. Бул күчтөрдүн баары аймактын стратегиялык геосаясий жана геоэкономикалык ордун көзөмөлгө алууну, ошондой эле түгөнгүс байлыктарын ээлеп алууну көздөшөт. Ал эми Россия бүгүн Украина согушунун сазына батып турган шартта, эски «достуктан» кутулууга жана жаңы «достуктардын» азгырыгына алданбоого алтын мүмкүнчүлүк келип жетти.
Бүгүн Борбор Азиянын жетекчилеринин жана аң-сезимдүү элитасынын алдында чыныгы чакырык турат. Бул чакырык жөн гана бөлүнгөн жана алсыз беш мамлекеттин ортосунда кызматташууну уюштуруу эмес, тескерисинче, баарын бириктирген, күчтүү жана аң-сезимдүү бир мамлекетти табуу болуп саналат. Ал мамлекет ким дос, ким душман экенин так аңдай турган мамлекет болушу керек.
Жакынкы тарыхта алар бир «досту» тандап, катуу сокку жешкен. Бүгүн болсо алтын мүмкүнчүлүк келип турган маалда суроо туулат: алар жаңы «досту» тандап, ошол эле уюктан дагы бир жолу чактырабы же жокпу? Анткени акылдуу адам бир эле уюктан эки жолу чактырбайт.
Ахмад Хади
