Газа секторундагы трагедия: жаңы муундун аң-сезими жана маалымат майданы үчүн күрөш

Газа секторундагы трагедия: жаңы муундун аң-сезими жана маалымат майданы үчүн күрөш

XXI кылымда жеңиш эми танктар, учактар же ракеталык системалар сыяктуу аскерий үстөмдүк менен гана өлчөнбөйт. Маалымат майданы, коомдук аң-сезимди калыптандыруу жана жаңы муундардын ой жүгүртүүсүнө таасир этүү — кагылышууларды чечүүдө чечүүчү факторго айланды. Окуяларды кандайча түшүндүрүү, менталдык образдарды жаратуу жана коомчулукка багытталган терминдерди тандоо азыркы саясий вакыйлыктын ажырагыс бөлүгү болуп калды. Ушул алкакта, яхудий түзүмү тарабынан жеке медиа-компания менен жаңы муундагы жигиттерге жана жалпы дүйнөлүк коомдук пикирге багытталган маалыматтык контентти өндүрүү үчүн ири каржылык келишимге кол коюлушу көңүл бурууга арзый турган окуя катары каралат.

Маалымат согушундагы эң маанилүү жагдай — окуянын өзү эмес, ал кандай абалда сунушталып жаткандыгы. Эгер кайсы бир окуяны кайра-кайра «өзүн коргоо» деп, ал эми башканы «коркунуч» деп мүнөздөсө, убакыттын өтүшү менен бул түшүндүрмөлөр жамаий пикирде талашсыз чындыкка айланат.

Табият мыйзамдарында туруктуу бир чындык бар: сырткы көрүнүш ар дайым маңызын чагылдырбайт. Кандай эле лакмус кагазы суунун тазалыгына карабастан, анын өлүмгө алып келчү кычкылдуулугун ашкерелесе, айрым окуялар да «саясий лакмус» катары иштеп, ондогон жылдар бою калыптанган түшүнүктөрдү бир ирмемде ыдыратат.

Мындай окуялардын эң көрүнүктүүлөрүнүн бири — Газа секторунда яхудийлер тарабынан жасалып жаткан геноцид. Ал өзүн узак убакыт бою адам укуктарынын, балдардын жана аялдардын коргоочусу катары көрсөтүп келген батыш саясий тутумунун чыныгы жүзүн, ошондой эле «жеңилбес, коргонуу абалындагы түзүм» катары жарнамаланган яхудий түзүмүнүн чыныгы маңызын ачып салды. Бул ачылыш аскерий майдан менен гана чектелбестен, санариптик платформаларда жана жаңы муундун аң-сезиминде жүрүп жаткан кеңири масштабдуу күрөш менен тыгыз байланышта болду.

Ачык булактардан алынган маалыматтарга ылайык, яхудий түзүмү жаңы муундун аң-сезимине таасир этүү максатында Clock Tower X LLC компаниясы менен болжол менен алты миллион долларлык келишим түзгөн. Бул келишим кадимки жарнамалык кампания гана эмес, узак мөөнөттүү маалыматтык стратегиянын бир бөлүгү болуп эсептелет. Өндүрүлө турган контенттин 80%ы санариптик чөйрөдө аң-сезими калыптанып жаткан «Z муунуна» багытталары белгиленген. Бул тандоо кокусунан эмес, анткени дал ушул муун келечекте саясий чечимдерге басым жасоочу күчкө айланат. План ТикТок, Инстаграм, Ютуб жана подкаст платформалары аркылуу кыска, таасирдүү контентке таянат. Бул платформаларда маалымат жана жаңылыктар терең талдоо аркылуу эмес, эмоциялык таасир аркылуу кабыл алынат. Кыска видеолор, сүрөттөр жана жөнөкөйлөштүрүлгөн билдирүүлөр аркылуу татаал саясий фактылар бир тараптуу жана алдын ала аныкталган контекстте сунушталат. Бул сынчыл ой жүгүртүүнү алсыратат жана даяр жыйынтыктарды кабыл алууга алып келет.

Ушул эле услубдар менен Газанын чындыгы да башкача чечмеленет. Бир жагынан, балдардын жана аялдардын кыргынына, мурда болуп көрбөгөн зомбулукка басым жасалса, экинчи жагынан, айрым маалыматтык кампаниялар аркылуу бул абалды актоого аракеттер көрүлөт.

• Жаңы маалымат сайттары жана маалыматтын контексти:

Келишимдин алкагында жаңы маалымат сайттарын ишке киргизүү, талдоо материалдарын жана макалаларды жарыялоо каралган. Бул материалдар сыртынан көз карандысыз булак катары көрүнгөнү менен, чындыгында бирдиктүү саясий планга кызмат кылат.

• Жасалма интеллект системаларына кыйыр таасир этүү:

Заманбап жана сезимтал маселелердин бири — санариптик мейкиндикти белгилүү бир көз караштагы контент менен толтуруу аркылуу жасалма интеллект системаларынын жоопторуна таасир этүү мүмкүнчүлүгү. Анткени ChatGPT жана Gemini сыяктуу системалар талдоосунда жеткиликтүү контенттин көптүгүнө таянат, бул болсо бурмаланган баяндоону алгоритмдер үчүн артыкчылыктуу булакка айландырышы мүмкүн. Бул маселе негизги суроону коёт: эгер маалымат булактары жасалма түрдө көбөйтүлсө, анда чындык менен адаштыруунун ортосундагы чек кайда болот? Чындыктын өлчөмдөрүн ким аныктайт?

Батыш саясий ой жүгүртүүсү ондогон жылдар бою өзүн эркиндикке жана адамдын кадыр-баркына негизделген тутум катары жарнамалап келди. Бирок Газадагы трагедиялар бул дооматтардын практикалык баасын жокко чыгарды. Турак жай аймактарын ирээтсиз бомбалоо, аялдар менен балдарды өлтүрүү, медициналык жана билим берүү мекемелерин талкалоо — адам укуктары тууралуу ураандардын жалган экенин ашкереледи. Маселе бир гана аскерий аракетте эмес, эл аралык коомчулуктун унчукпай турушунда жана кош стандарттуулукта жатат. Бул болсо Газада болуп жаткан окуялар кокустук эмес, системалуу саясат экенин далилдеди.

«Ал-Акса ташкыны» операциясы зулумду, кош стандарттуулукту жана адамзаттын аң-сезиминде топтолгон пикрий кризисти чечкиндүү түрдө четке кагуунун символу катары көрүндү. Бул үн белгилүү бир динге же улутка гана таандык болгон жок, ал тубаса адамдык баалуулуктарга таянды. Ошондуктан Вашингтон, Лондон, Париж жана Берлиндеги нааразылык акциялары саясий системалар үчүн мурда болуп көрбөгөн сыноо болду.

Санариптик платформалар жана жасалма интеллект аркылуу чындыкты бурмалоо аракеттери канчалык күчтүү болбосун, чындыкты толугу менен өчүрүү мүмкүн эмес. Ошого карабастан, Ислам үммөтүнүн уул-кыздары ар дайым сергек болуп, ар бир кабарды жана булакты кабыл алардан мурда кылдат талдоого тийиш. Бүгүн адамзат тарыхый бурулушта турат: же маалыматтык адаштырууга негизделген тутумду кабыл алат, же чыныгы инсаний баалуулуктарга, адилеттикке жана таза аң-сезимге таянган жаңы саясий жана пикирий өлчөмдөрдү калыптандырат. Газадагы трагедия бул тандоону бардык салмагы жана ачыктыгы менен алдыбызга коюп жатат. Аллах Таала айтат:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ﴾

«Эй момундар, эгер силерге бир фасык (бузуку) кимсе бирээр кабар келтирсе, силер (чыныгы акыбалды) билбей туруп айрым бир коомго кайгы жеткирип коюп, анан кылган ишиңерге өкүнүп калбашьщар үчүн (ал фасык кимсе алып келген кабарды) аныктап-текшерип көргүлө!» (Хужурат: 6).

Пайгамбарыбыз ﷺ  айтты:

«كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِباً أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ».

«Адамга жалганчы болуу үчүн укканынын баарын айта бериши жетиштүү».

Устаз Хаятуллах ал-Узбекий

Роя гезити