Кытай менен Американын курал жарышы

Кытай менен Американын курал жарышы

«Куралдануу жарышы» деген термин Чыгыш жана Батыш лагерлеринин ортосундагы Кансыз согуш мезгилинде кеңири колдонулган. Аны төмөнкүчө аныктоого болот: «Эки мамлекеттин же мамлекеттер тобунун ортосунда куралдын санын жана сапатын көбөйтүүгө багытталган атаандаштык жана кастык мамиле».

Кытай өзүнүн жаңы куралдануу жарышына тартылып кетүү коркунучун түшүнүп, ага кирүүдөн баш тартып келген. Анын Коргоо министрлигинин өкүлү, полковник Гэн Яншэн, Кытайдын коргонуу тармагына жумшаган чыгымдары акылга сыярлык жана ылайыктуу экенин айтып, өлкө эч качан үстөмдүк кылууга умтулбай турганын жана дүйнөлүк куралдануу жарышына кирүүнү көздөбөй турганын баса белгилеген.

Ошондой эле Кытай өзүнүн өзөктүк куралдануу жарышына умтулбай турганын жана АКШнын Азияда чабуул ракеталарын жайгаштыруусуна каршы экенин Пекин жарыялаган өзөктүк саясат боюнча акыркы «ак китепте» тастыктаган. «Жаңы доордогу Кытайда курал-жаракты көзөмөлдөө, куралсыздануу жана жайылтпоого каршы аракеттер» деп аталган бул документ 2005-жылы чыккан мурунку версиянын жаңыртылган түрү.

Пекин өзөктүк күчтөрүн улуттук коопсуздук үчүн талап кылынган минималдуу деңгээлде дайыма сактап келгенин билдирип, өзөктүк куралды биринчи колдонбоо саясатын кармана турганын жана өзөктүк куралга ээ эмес мамлекеттерге же өзөктүк куралдардан эркин аймактарда өзөктүк курал колдонбоого шартсыз милдеттенме алганын белгиледи. Ошондой эле Кытай өзүн коргоо үчүн ракеталарды жана ракетадан коргонуу системаларын иштеп чыкканын, бул мүмкүнчүлүктөр суверенитетти коргоого, коопсуздукту сактоого жана согушту токтотууга багытталганын, ошондой эле өлкө аймагынын кеңдиги жана коопсуздук чөйрөсүнүн татаалдыгы эске алынып, башка бир да мамлекетке же аймакка каршы багытталбаганын кошумчалады.

Америка мурда Советтер Союзуна карата жасагандай эле, Кытайды жаңы куралдануу жарышына тартууга аракет кылып келди. Бул максатта ал бир катар чараларды көрдү:

1. Кытай коркунучун ашыра көрсөтүү: АКШ Кытайда 1500дөн ашуун өзөктүк дүрмөт бар деп ырастап, 2021-жылы кытайлык өзөктүк дүрмөттөрдүн саны 2035-жылга чейин 3000ге жетет деп билдирген. Коркунучту дагы күчөтүү үчүн, Кытайда учуу аралыгы 12 миң километрге жеткен баллистикалык ракеталар бар экенин жана 2025-жылдан тартып америкалык «B-52» бомбалоочу учагынан да ашып түшө ала турган ири «учуучу канат» бомбалоочусун чыгара баштай турганын айтууда.
2. 2. Азиялык союздаштарды куралданууга үндөө:

Америка Азия өлкөлөрүн, айрыкча өзүнүн союздаштарын жана өнөктөштөрүн, аскердик күчтөрүн чыңдоого жана алыс аралыкка сокку уруучу мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүүгө үндөп келди. Бул төмөнкү жолдор менен ишке ашырылууда:

• Ракеталарды өнүктүрүү жана аскердик чыгымдарды көбөйтүү. Бул багытка тоскоол болгон бардык конституциялык жана укуктук чектөөлөр алынгандан кийин жүзөгө ашты, мисалы, Японияга карата. Тактап айтканда, 2022-жылдын 29-августунда Япониянын Коргоо министрлиги 2023-финансылык жылга карата бюджетин жарыялап, болжол менен 40 миллиард долларды түзгөн рекорддук суммага жетүүгө умтулган. Мындан тышкары, көптөгөн системалар үчүн так көрсөтүлбөгөн кошумча каражаттар да каралган, алардын ичинде кургактагы буталарга сокку ура алган узак аралыктагы ракеталар бар. Министрлик ошондой эле байкоо жүргүзүү жана чабуул жасоо үчүн колдонулуучу учкучсуз аппараттарды иштеп чыгууну пландап, Япония баллистикалык ракеталарга каршы система менен жабдылган кемелерди курууну көздөөдө.
• Курал сатып алуу жана келишимдерди түзүү: Бул Австралия менен АКШнын ортосундагы өзөктүк суу астындагы кайыктар боюнча келишимде айкын көрүнөт. Австралиялык коргонуу тармагындагы расмий өкүлдүн айтымында, Австралиянын АКШ жана Британия менен кызматташтыктагы өзөктүк энергия менен иштеген суу астындагы кайыктар программасы кийинки отуз жыл ичинде 245 миллиард долларга чейин чыгым талап кылат. Бул Австралиянын тарыхындагы эң ири коргонуу программасына айланат. Ушуга окшош чаралар Түштүк Корея, Филиппин жана Тайванда да көрүлгөн. Ошондой эле Америка Индияны бекемдөөгө жана аны өз саясатына кошууга киришкен.

3. 3. Кытайды өзгөрүүгө мажбурлоо:

Бул чаралар Кытайды өз эркине каршы куралдануу жарышына кирүүгө мажбурлап, аны буга чейин карманып келген — ага тартылбоо саясатын сактай албаган абалда калтырды.

• CNN тармагы спутниктен тартылган сүрөттөр Кытай армиясынын ракеталык күчтөрүнө же ракета өндүрүшүнө байланышкан 136 объекттин 60 пайыздан ашыгы кеңейтүүдөн өткөнүн көрсөтүп жатканын билдирген. Аталган объекттер Кытайдын өзөктүк арсеналын көзөмөлдөгөн структураларга тиешелүү. Маалыматка ылайык, компанияларды, илимий-изилдөө жана сыноо борборлорун камтыган бул жайлар 2020-жылдын башынан 2025-жылдын аягына чейин курулуш аянтын эки миллион чарчы метрден ашык кеңейткен. Ошондой эле бул өсүп жаткан объекттерде жаңы мунаралар, бункерлер жана тосмолор пайда болгону айтылат.
• Кытайдын тышкы иштер министринин орун басары Сунь Вэйдун билдирүүлөрүндө Америка Түштүк Кытай деңизинде «эң чоң коопсуздук коркунучун» түзүп жатканын белгилеп, анын аймактагы аскерий жайылышы «куралдануу жарышына түртүп жатканын» айткан. Сунь Американын ал жерде орто аралыктагы ракеталык системаларды жайгаштыруу аракети «аймакты куралдануу жарышына тартып, бүтүндөй Азия–Тынч океан мейкиндигин геосаясий кагылышуулардын чөйрөсүнө киргизерин» баса белгилеген.

Америка куралдануу жарышы аркылуу эки негизги максатты көздөйт:

Биринчиден: экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү алсыратуу.

Орто мөөнөттүү максат — Кытайдын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн түгөтүү жана аны космостук согуштар сыяктуу ойдон чыгарылган кагылышууларга сүйрөө.

Аскерий чыгымдардын көрсөткүчтөрү Кытай ашып өтүүсү керек болгон чоң айырманы ачып көрсөтөт:

2024-жылга болжолдонгон коргонуу чыгымдары: Америка Кошмо Штаттары     997 млрд АКШ доллары / Дүйнөлүк жалпы көлөмдөгү үлүшү: болжол менен 37%.

Кытай:     313 млрд АКШ доллары / мурунку жылга салыштырмалуу 6% өсүш.

Бул ири чыгымдар Американын өзүнүн аскерий үстөмдүгүн сактап калууга болгон бекем умтулуусун чагылдырат. Мындай чыңалган шартта Кытай коопсуздугун камсыз кылуу максатында көптөгөн мүмкүнчүлүктөрүн сунуштап, байлыгынын олуттуу бөлүгүн куралданууга жана жарышка аралашууга сарптайт. Бул экономикалык кубаттуулук менен молчулукка зыян келтирет. Бул жарыш топтолгон запастарды жана экономикалык жетишкендиктерди жеп, Кытайды колдонулбай турган куралдарды (өзөктүк куралдарды) иштеп чыгууга алаксытат.

Экинчиден: коңшу өлкөлөр аркылуу өз кызыкчылыктарын ишке ашыруу.

Кытайдын мүмкүнчүлүктөрүн ашыра көрсөтүү саясаты аркылуу Америка анын бардык коңшуларынын үрөйүн учуруп, аларды Америка менен биргелешкен коргонуу келишимдерин түзүүгө жана америкалык куралдарды көбүрөөк сатып алууга түрттү.

Жыйынтыктап айтканда: Америка, айрыкча Трамптын доорунда, «арттан жетекчилик кылуу» саясатына байланышкан максаттарын ишке ашыруу үчүн Кытайды душман катары көрсөтүп, аны жамандады. Бул душмандын каршылаштарын күчтөндүрүү, аларды аскерий чыгымдарды көбөйтүүгө жана мүмкүнчүлүктөрдү курууга же курал сатып алып, коргонуу келишимдерин түзүүгө түртүү аркылуу жүзөгө ашырылды. Мунун натыйжасында коңшу өлкөлөр Кытайды четтеттүүгө жана аны аймактык маселелер менен кагылышууларга алаксытууга шарт түзүп, союздаш мамлекеттер Американын түздөн-түз согушка аралашпай жана өз мүмкүнчүлүктөрүн алсыратпай туруп анын кызыкчылыктарын ишке ашырып калышына алып келүүдө.

Хасан Хамдан

Роя гезити