Саясий сөздүк: Рецессия

Саясий сөздүк: Рецессия

Рецессия бул экономикалык активдүүлүктүн туруктуу төмөндөшү менен мүнөздөлгөн экономикалык цикл. Мында ички дүң продукция (ИДП) төмөндөйт, инвестициялар жана өндүрүш кыскарат, жумушсуздук өсөт, ал эми керектөөчүлөрдүн суроо-талабы азаят. Адатта, рецессия деп, ИДПнын кеминде эки чейрек бою катары менен төмөндөшү эсептелет, бирок экономисттер башка көрсөткүчтөрдүн кеңири топтомун да эске алышат.

Жөнөкөй тил менен айтканда, рецессия – бул экономиканын төмөндөп баштаган мезгили. Адамдар кирешеси азайышынан кооптонуп, аз акча жумшай башташат, компаниялар чыгымдарын кыскартып, долбоорлорду токтотот же кызматкерлерди жумуштан бошотот, банктар насыя берүүдө этият болуп калышат. Жыйынтыгында экономикада акчанын айлануусу жайлап, бул жалпы төмөндөөнү күчөтөт. Ошол эле учурда, рецессия –  катастрофанын качып кутулгус экендигин билдирбейт. Адатта ага кандайдыр бир кризис таасир этет, ал эми андан кийин экономикалык депрессия башталышы мүмкүн. Бул экономикалык циклдин оор бөлүгү болгону менен, бирок ал кайра калыбына келүү ыктымалдуулугун камтыйт.

Рецессия ар кандай себептерден улам келип чыгышы мүмкүн. Мисалы: финансылык кризистер, негизги ресурстардын (мисалы, мунайдын) баасынын кескин төмөндөшү, саясий туруксуздук, тышкы шоктор (пандемия, согуштар), ошондой эле экономикалык саясаттагы каталар. Кээде ал акырындык менен өөрчүйт, кээде кескин түрдө башталат.

Мисалдар:

• Глобалдык деңгээл: 2008–2009-жылдардагы ири финансылык институттардын кыйроосунан кийинки дүйнөлүк төмөндөө. Бул кризис дүйнөнүн дээрлик бардык экономикаларына тез жайылып, массалык жумуштан бошотууларга жана эл аралык сооданын солгундашына алып келген.
• Глобалдык деңгээл: 2020-жылы COVID-19 пандемиясынан улам келип чыккан рецессия. Локдаунга байланыштуу өндүрүш, транспорт жана тейлөө тармагы кескин кыскарган.
• Эл аралык деңгээл: 2010-жылдардын башындагы Түштүк Европа өлкөлөрүндөгү карыз кризиси. Ал жерде үнөмдөөнүн катаал чаралары экономикалык төмөндөөнү жана жумушсуздукту күчөткөн.
• Аймактык деңгээл: Борбор Азия өлкөлөрүнүн, анын ичинде Кыргызстандын экономикасы мигранттардын акча которуулары азайганда же чийки заттардын баасы түшкөндө рецессиянын элементтерин мезгил-мезгили менен башынан өткөрөт. Бул калктын кирешесине жана ички суроо-талапка дароо таасирин тийгизет.

Жыйынтык: Рецессия – бул бизнести, иш менен камсыз кылууну жана адамдардын кирешесин козгогон экономикалык активдүүлүктүн байкаларлык жана узакка созулган төмөндөшү. Ал экономикалык циклдин табигый бөлүгү болуп саналат, бирок анын тереңдиги менен кесепеттери мамлекеттин реакциясына жараша болот. Туура жүргүзүлгөн саясат төмөндөөнү жумшартып, кайра калыбына келүү жараянын тездетиши мүмкүн.

Бурана