Венесуэлага уюштирилган босқинчиликнинг асл сабаблари

Венесуэлага уюштирилган босқинчиликнинг асл сабаблари

Трамп маъмуриятининг Ғарбий ярим шарни бўйсундиришга уриниши, ўтмишда самара бермагани каби, келажакда ҳам самара бермайди. Трампнинг маслаҳатчиси Стивен Миллер «тарихнинг ўзгармас қонунларидан бири – бу дунёни куч билан бошқаришдир», деб ҳисоблайди [Араби 21, 10.01.2026]. Аммо у эътибордан четда қолдирган яна бир ўзгармас қонун ҳам бор. Куч ҳамма нарсага ечим бўлади деб ҳисоблайдиган раҳбарлар кўплаб аҳмоқона хатоларга йўл қўйишлари аниқ. Мақолада айтилганидек: «Олтин ортилган эшак шаҳарни ҳар қандай қуролдан кўра кўпроқ забт этади».

Трамп ва унинг маъмуриятидаги ҳамроҳларининг фикрича, Лотин Америкаси давлатларининг чиқимлари оз ва тартибга солиш тўсиқларининг камлиги туфайли бошқа давлатлар улар билан савдо алоқаларини ўрнатмоқда. Трамп маъмурияти бу давлатларни бошқаларнинг ёрдамидан бош тортишга мажбур қилишларини даъво қилишади. Бироқ, Трамп маъмурияти одатда хорижий ёрдамга қарши бўлиб, барча саноат алоқаларидан энг катта фойда олишга интиладиган мустамлакачи маъмурият бўлганлиги сабабли ўз мақсадларига эришиш учун таҳдидларга таянишга мажбур.

Трампнинг Венесуэлага ҳужумини гиёҳванд моддаларга қарши кураш ва демократияни тиклашга боғлиқлиги ҳақидаги даъвоси асоссиз даъводир. Амалиётдан сўнг дарҳол Трампнинг ўзи ва унинг Давлат котиби Рубио ҳамда Оқ уй маъмуриятининг барча таниқли аъзолари бунинг сабаби Венесуэла нефти ва бошқа ресурсларини назорат қилиш эканлигини очиқ айтишди. Чунки Венесуэлада йирик нефт захиралари, ноёб минераллар ва электр автомобилларига батареялар ишлаб чиқариш учун зарур бўлган литий кони мавжуд. АҚШ президенти Доналд Трамп сешанба куни Венесуэладаги муваққат ҳукумат АҚШга 50 миллион баррелгача нефт ўтказишини ва ундан тушган маблағ президент сифатида унинг қўл остига ўтишини билдирди [Sky News Arabia, 07.01.2026]. АҚШ президенти Доналд Трамп Венесуэла президенти Николас Мадуро ҳибсга олинганидан кейин Каракас билан тузилган келишувга мувофиқ, Венесуэла АҚШ нефт савдосидан тушган маблағ эвазига фақат Америкада ишлаб чиқарилган товарларни сотиб олишини эълон қилди [Al Jazeera Net, 08.01.2026]. АҚШ энергетика вазири Крис Уайт «Вашингтон Венесуэланинг нефт савдосини чексиз муддатгача назорат қилишини» билдирди [Al Jazeera Net, 08.01.2026].

Оқ уй матбуот котиби Каролайн Ливит АҚШ президенти «Венесуэла нефтини ҳимоя қилиш учун ҳарбий куч ишлатиш вариантига мурожаат қилиш ҳуқуқини ўзида сақлаб қолишини» айтди [Al Arabiya, 07.01.2026]. АҚШ Давлат котиби эса, Венесуэлага нисбатан режасининг иккинчи босқичи «Америка ва Ғарб компаниялари учун Венесуэла бозорига адолатли йўл орқали киришни таъминлаш»га қаратилганлигини таъкидлади [Al Jazeera Net, 07.01.2026]. Бу қурол кучи билан бир давлатни талон-тарож қилишдир. Аввал бошда айтилганидек, бу қадам Трампни ички инқироздан ҳам, таназзулга учраган иқтисодиётини қутқармайди. Шунга қарамай, Трамп буни ҳақиқий сабаб сифатида кўрсатиб, Америка компаниялари у ерга бориб нефтни ўзлаштиради ва Американи «яна буюк» қилади, деб ўжарлик қилмоқда. Лекин у яна бир бор адашмоқда. Трампга хоҳлаганини ўйлайверсин (ва у кўпинча шундай қилади), аммо яқин келажакда Американи улкан нефт бойлиги кутаётгани йўқ. Чунки Венесуэла нефтини қазиб олиш ўта машаққатли бўлиб, уни ишлаб чиқариш жуда катта харажаат талаб қилади. Мутахассислар бу харажатларни бир баррел учун 10-40 доллар деб баҳолаганлар. Ҳозирги нефт нархи 50-60 доллар атрофида эканлигини ҳисобга олганда, бу жуда катта харажат ҳисобланади.

Венесуэлани нишонга олишнинг асл мақсадлари қуйидагилардир:

Биринчи: Хитойни нишонга олиш ва унга нефт етказиб беришни тўхтатиш. 2024 йилда Хитой иқтисодиёти 5%га ўсган бўлса, АҚШ иқтисодиёти 2,8%га ўсди. Хитойнинг ялпи ички маҳсулоти тахминан 20 триллион долларни ташкил этган бўлса, АҚШнинг ялпи ички маҳсулоти эса 30 триллион долларни ташкил этади. Масаланинг асл моҳияти шундаки: Хитойнинг умумий нефт импортининг 5%ни тўхтатиб қўйиш назарда тутилган (чунки Хитой Венесуэла нефт экспортининг 5%ни олади). Трамп маъмурияти Хитойнинг иқтисодий тараққиётини тўсиш ва уни чеклаш учун шундай қадам ташлади.

Иккинчи: Трамп маъмурияти Ғарбий ярим шарга “итоаткорлик мажбуриятларини бажаринг, акс ҳолда Мадурога нима бўлган бўлса, сизга ҳам шундай бўлади”, деган хабарни йўлламоқда. Бу билан уларга: «Мен сизга кўрганларимдан бошқасини кўрсатмайман», демоқда. Трамп шунингдек, дунё давлатларини, хусусан Яқин Шарқдаги нефтга бой ўлкаларни ҳамда Эрон, Марказий Осиё ва Африкани: “агар сиз Хитой билан ҳамкорлик қилишни ва уни нефт билан таъминлашни давом эттирсангиз, сиз ҳам шундай ҳолатга дуч келасиз”, дея огоҳлантирмоқда.

Учинчи: давлат бошдан кечираётган иқтисодий инқирознинг оқибатларини яшириш. Улар орасида қашшоқлик ва мухтожлик энг юқори чўққисига чиқди. Хабарларга кўра, 100 миллион киши ҳаёт учун зарур бўлган асосий эҳтиёжларни таъминлай олмайди ёки уй-жой ва автомобил кредитларини тўлай олмай қолган. Америка шаҳарлари кўчаларида юзлаб норозилик намойишлари уюштирилиб, Трамп маъмуриятидан халққа эътибор қаратишни талаб қилишди. Шундоқ ҳам тахминан 40 триллион долларга тенг бўлган қарз мажбуриятлари ва пул босиб чиқариш билан оғирлашиб қолган иқтисодий шароитда бу босим яна кучайди. “Иммиграция ва божхона назоратининг кенг кўламда кенгайишига чек қўйишни талаб қилиш учун давлатнинг турли ҳудудларида мингдан ортиқ тадбирлар режалаштирилган” [Сада ал-Балад, 10/01/2025].

Тўртинчи: демократ қонун чиқарувчилар Трампнинг бўйнига қилич каби осилаётган Эпстеин можаросини яшириш. Шу боис у эътиборни бошқа томонга буриб, Венесуэладаги муайян доиралар билан мувофиқлаштирилган индикатив амалиётга қўл урди. Шунинг учун ҳам амалиёт муваффақиятли ўтиб, “Голливуд” форматида тақдим этилди.

Ушбу амалиётдан сўнг дунё лагерларга мажбуран бўлиниш сценарийсининг эҳтимоли катта. Шунинг учун Трамп кичик давлатларга янги божхона таърифларини жорий этиш бўйича саъй-ҳаракатларини кучайтириб, уларни Хитой билан савдо урушида иштирок этишга мажбур қилади. Бу товарлар танқислиги ва нархларнинг кўтарилишига олиб келади. Бир-икки йил ичида инфляция глобаллашади, кичик давлатларнинг иқтисодиёти бирин-кетин қулай бошлайди ва бутун дунё иқтисодий беқарорликка тушиб қолади. Шунинг учун Трампнинг вақтинчалик қувончи ҳеч қандай маънога эга эмас.

Форс кўрфазидаги нефтга бой давлатлар учун Мадуронинг ҳибсга олиниши қўшимча таҳдидни ифодалаши ллозим. Венесуэла сценарийси фитналар ва тўнтаришлар орқали такрорланиши мумкин, деган эҳтимолдан ташқари, АҚШ дунё нефтининг деярли ярмини назорат остига олиши хавфи мавжуд. Ҳозирча, Америка лагери Хитой билан уруш бошланган тақдирда ҳам нефт таъминоти тўхтаб қолмайди. Шунинг учун Трамп Хитой учун муқобил нефт манбаларини яъни Россия, Эрон ва Форс кўрфази давлатларини албатта тўхтатиши керак бўлади. Трампнинг вақти жуда қисқа ва келгуси ойларда у бу йўналишдаги саъй-ҳаракатларини кучайтиради.

Шундай савол туғилади: глобал иқтисодиёт яқин келажакда дунёга таъсир қиладиган бундай кескин чораларга қандай бардош беради ва уларни қандай енгиб ўтади?

Бугун биз АҚШнинг янги миллий хавфсизлик стратегиясининг амалга ошаётганини кўриб турибмиз. Унинг ҳақиқий маъноси Ғарбий ярим шарда ҳукмронлик ўрнатиш, уни ва унинг ресурсларини Америка фойдасига ишлатиш шунингдек, Европада НАТОнинг баъзи юкларидан озод бўлиб, қайта жойлашишдир. Бу глобаллашувга қарши йўналишдир. Бу Американинг дунёда супер давлат ва «дунё жандарми» сифатидаги ролидан воз кечишини англатадими? Мен бундай бўлади, деб ўйламайман. Чунки Америка Гренландия, Канада, Арктика ва Яқин Шарқ бўйича очиқчасига чора-тадбирлар эълон қилиб, уларни амалга ошириб келяпти. Демак, у дунёда янги хавфсизлик мувозанатини ўрнатмоқда. Трампга тегишли бир гап бор: «Меники ўзимники, сизники музокара қилинади».

Империялар айнан энг юқори паллага етганда ва ҳарбий фаоллиги кучайган даврида қулайди. Чунки бу кучайиш марказни бошқариш ва назорат қилиш имкониятидан ошиб кетади. Шунинг учун инқирозлар ташқарига олиб чиқилиб, кўпроқ ресурсларни излашга, давлатларга муаммоларни юклашга, сунъий равишда инқирозларни келтириб чиқаришга ва рақобатчиларни заифлаштиришга ҳаракатлар қилинади. Вашингтон бошчилигидаги Ғарб тизими бошқа жаҳон кучларини мағлуб этдим, дея хато ўйлаб, қарийб уч ўн йиллик бир қутбли дунёда яшагандан сўнг, ўзининг сўнгги кенгайиш нуқтасига етди.

Менимча, бу инқироз Американинг, эҳтимол бутун капиталистик тизимнинг тобутига қоқиладиган сўнгги михлардан бири бўлиши мумкин.

Аллоҳнинг яратиш қонуни мана шундан иборатдир: бир жамият келиб кетади ва унинг ўрнини бошқаси эгаллайди, улар ҳақиқий эгалари бўладими ёки ботил эгаларими, бунинг фарқи йўқ. Бугун ботил аҳли ҳукмронлик, таъсир ва бойлик учун бир-бири билан курашмоқда. Бу Аллоҳ Таолонинг “тадафуъ” (қарама-қаршилик) ҳақидаги сўзининг ҳақлигини кўрсатмоқда:

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهَ مَن يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

«Улар ўз диёрларидан фақатгина «Бизнинг Парвардигоримиз (ягона) Аллоҳдир», деганлари учун қувилган зотлардир. Агар Аллоҳ одамларнинг айримларини айримлари билан дафъ қилиб турмас экан, шубҳасиз Аллоҳ номи кўп зикр қилинадиган (роҳибларнинг) узлатгоҳлари, (насронийларнинг) бутхоналари, (яҳудийларнинг) ибодатхоналари ва (мусулмонларнинг) масжидлари вайрон қилинган бўлур эди. Албатта Аллоҳ Ўзига (яъни динига) ёрдам берадиган зотларни ғолиб қилур. Шубҳасиз Аллоҳ кучли, қудратлидир». (Ҳаж: 40)

Биз, мусулмонлар, бу дунё воқеаларини сиёсий «манфаат» учун эмас, балки Аллоҳнинг изни билан келадиган янги дунёнинг келажагини Ислом нуқтаи назаридан чизиш учун таҳлил қиламиз. Чунки сиёсий онг биздан бунга Ислом ақидасидан туриб, қарашни талаб қилади. Ислом бизга кофирларнинг такаббурлигидан ҳам, Трамп ва унинг издошларининг зўровонлигидан ҳам қўрқмасликни ва қайғурмасликни тавсия қилади. Чунки Фиръавн ва ундан олдин Од ва Самуд қавми ҳам ер юзида бузғунчилик қилиб,  фасод тарқатган халқлар эди. Шунда Роббимиз уларга азоб балосини юборди. Американи ҳам ва унинг капиталистик тузумини ҳам худди шундай қисмат кутмоқда. Бу Қодир, Жаббор, Аллоҳнинг қудрати билан ва ўзгартиришга интилаётган холис мўминларнинг саъй-ҳаракатлари орқали Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифалик давлатини тиклаш билан бўлади. Бу Аллоҳнинг ваъдаси ва Расулуллоҳ ﷺнинг Константинопол фатҳидан кейин Рим ҳам фатҳ қилиниши ҳақидаги хушхабаридир.

Шунинг учун, эй мусулмонлар, талаб қилинган ўзгартириш учун ҳаракат қилайлик, ботилни йўқ қилайлик. Ботил албатта йўқ бўлувчидир. Уларнинг кураши ва такаббурлиги фақат ўзларининг ҳалокатига сабаб бўлади. Демак, ҳаракатга киришайлик, қўрқманг, заифлик ва ожизликка тушманг. Чунки ботилнинг кўриниши фақат селнинг кўпигига ўхшайди.

فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاء وَأَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللّهُ الأَمْثَالَ

“Энди у кўпик-чиқинди ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетур. Одамларга фойдали бўлган нарса эса Ер юзида қолур. Аллоҳ мисолларни мана шундай баён қилур”. (Раъд: 17)

الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنصُرُ مَن يَشَاء وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ * وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

“Алиф, Лом, Мим. Жуда яқин жойда Рум мағлуб бўлди. (Лекин) улар (яъни румликлар) бу мағлубиятларидан сўнг бир неча йил ичида албатта ғалаба қилажаклар. Аввалу-охир барча иш Аллоҳнинг (измида)дир. Ўша кунда мўминлар Аллоҳ (румликларни) ғолиб қилгани сабабли шодланурлар. (Аллоҳ) Ўзи хохлаган кишини ғолиб қилур. У қудрат ва раҳм-шафқат эгасидир. (Бу) Аллоҳнинг ваъдасидир. Аллоҳ Ўз ваъдасига хилоф қилмас. Лекин кўп одамлар билмаслар”. (Рум: 1-6).

Сайфуддин Абдуҳ