Судандаги вазият: уруш ва сулҳ ўртасида

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Судандаги вазият: уруш ва сулҳ ўртасида

Устоз Абдулхолиқ Абдун

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Судан

вилоятидаги матбуот бўлими аъзоси

Судан армияси ва уни қўллаб-қувватлаётган отрядлар Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари ҳамда уларнинг иттифоқчиси «Халқ ҳаракати – Шимол» томонидан Дилинг шаҳрига ўрнатилган қамални ёриб ўтганидан тахминан бир ҳафта ўтгач, Жанубий Кордофан вилояти маркази бўлган Кодуқли шаҳри қамалини ҳам бартараф этди. Армия Кодуқлига етиб бориш учун ҳарбий операция бошлаб, Кодуқли-Дилинг йўналиши бўйлаб «Халқ ҳаракати» ва Тезкор қўллаб-қувватлаш кучларига қарши шиддатли жанглар олиб борди. Операция натижасида Самосим, Карқал ва Дийшул шаҳарчалари назоратга олинди. Кечқурун эса армия ўз назоратидаги Кивик шаҳрида Кодуқли томондан келган кучлар билан бирлашиб, шаҳарга киришга муваффақ бўлди. Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари ва уларнинг иттифоқчиси бўлган «Халқ ҳаракати – Шимол» 2023 йил 15 апрелда уруш бошланган дастлабки ойлардан бери Кодуқлини қамал остида ушлаб келаётган эди. Кодуқли нафақат Жанубий Кордофан вилоятининг маъмурий маркази, балки Кордофан ҳудуди билан Жанубий Судан чегараси йўналишларини боғловчи стратегик чорраҳа сифатида ҳам алоҳида аҳамиятга эга.

2026 йил 26 январ куни Судан армияси Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари ҳамда «Халқ ҳаракати – Шимол» томонидан ўрнатилган ва тахминан икки йил давом этган қамални ёриб ўтиб, вилоятнинг Кодуқлидан кейинги иккинчи йирик шаҳри Диллингни озод қилди. Диллинг Кодуқли билан Шимолий Кордофан ўртасидаги асосий алоқа бўғини бўлиб, аҳоли ҳамда товарлар ҳаракати учун муҳим коридор ҳисобланади. 2025 йилнинг октябр ойидан эътиборан, Кордофан ўлкасининг уч вилояти (Шимолий, Ғарбий ва Жанубий Кордофан) 2023 йилдан буён тўхтовсиз давом этиб келаётган уруш силсиласида Судан армияси ва Тезкор ҳаракат кучлари ўртасидаги шиддатли тўқнашувлар майдонига айланди.

Ўтиш даври Суверен кенгаши раиси Бурҳон Умми Дурмондаги Судан давлат телевидениесига берган интервьюсида шундай деди: «Суданликларга Кодуқлига олиб борувчи йўлнинг очилгани муборак бўлсин, у ердаги аҳлимизга Қуролли кучлар етиб боргани муборак бўлсин. Қўшинларимиз юртнинг исталган нуқтасига етиб боради». Бурҳон ҳар қандай ўт очишни тўхтатиш келишувини Тезкор қўллаб-қувватлаш кучларининг шаҳарлардан чиқиб кетиши шартига боғлар экан, қуйидагини таъкидлади: «Биз ҳар қандай сулҳ чақириғини олқишлаймиз, бироқ бундан душманни кучайтириш йўлида фойдаланилмаслиги ёки исёнчи гуруҳларга қайта нафас ростлаб олиши учун имкон берилмаслиги шарт». Бурҳон тинчлик ва урушни тўхтатишга оид ҳар қандай чақириққа ижобий муносабат билдиришини қайд этар экан: «Биз суданликларнинг қонини сотмаймиз, уларнинг ҳуқуқларини поймол қилмаймиз», деди. Шунингдек, у Фашир шаҳри аҳолисига мурожаат қилиб, Қуролли кучларнинг бирлашган кучлар, сафарбар этилганлар ҳамда халқ қаршилик ҳаракати кўмагида улар томон йўл олганини маълум қилди.

Диллинг, Кодуқли ёки бошқа шаҳарларнинг «қайтариб олиниши»дан кўзланган асосий мақсад жамоатчиликни давом этаётган урушнинг асл моҳиятидан чалғитишдир. Бу урушни Америка алангалатди ва уни ўзининг малайи бўлган икки генерал – Бурҳон ва Дақлу орқали бошқармоқда. Бундаги кўзланган мақсад Британия одамларини четлатиш, ҳокимиятда ўз одамларини мустаҳкамлаш ҳамда Суданни парчалаш режасини амалга оширишдан иборат. Бу лаънати урушни тўхтатиш учун ҳарбий ечим йўқ. Икки томон эса, аслида, «ҳужум ва чекиниш» ўйинини ўйнамоқда. Афтидан, Америка энди ўз «ҳосили»ни йиғиб олиш учун зарур чора-тадбирларни ишга солишга киришмоқда. АҚШ Давлат департаменти расмий вакилининг биринчи ўринбосари Томми Пиготт идораси томонидан 2026 йил 4 феврал куни эълон қилинган матбуот баёнотида айтилишича, Америка 2026 йил 3 феврал куни иттифоқчилари ва ҳамкорлари билан биргаликда тадбирга мезбонлик қилган. Айни тадбирда Суданга ёрдам учун 1,5 миллиард АҚШ доллари миқдорида янги маблағлар ажратиш мажбурияти олинган. Баёнотга кўра, Америка 20дан ортиқ донор томонни «Дональд Трамп тинчлик институти»га таклиф этган. Тадбирда қуйидагича баёнот берилди: «Биз Судан инсонпарварлик ёрдами фонди орқали қўшимча кўмак сифатида 200 миллион АҚШ доллари ажратилишини, шунингдек, бошқа донорлар, хусусан Амирликлар, Саудия, Қатар, Қувайт, Миср, Чад, Британия, Норвегия ва бошқа давлатлар томонидан ҳам саховатли хайриялар тақдим этилишини эълон қилдик».

Баёнотда қуйидагича қўшимча қилинди: «Биз 15 апрел куни Берлинда бўлиб ўтадиган учрашувни, шунингдек, мазкур муҳим инсонпарварлик ташаббусига янада кўпроқ давлатлар қўшилишини интизорлик билан кутмоқдамиз». Шу билан бирга, АҚШ президентининг Араб ва Африка масалалари бўйича катта маслаҳатчиси Масъад Булус айни пайтда Судандаги низолашаётган икки томон учун ҳам мақбул деб баҳоланаётган ва инсонпарварлик сулҳига олиб келиши кутилган муайян ҳужжат мавжудлигига ишора қилди. У Вашингтон шаҳридаги АҚШ Тинчлик институти қароргоҳида Судан масаласи юзасидан ўтказилган тадбирда сўзлар экан, БМТ низолашаётган томонлар жангчиларининг айрим ҳудудлардан чекинишини таъминлайдиган механизм ишлаб чиққанини, мазкур механизм эса инсонпарварлик ёрдамининг кириб келишига йўл очишини таъкидлади. Шунингдек, у Судан бўйича тинчлик келишуви «Тўртлик» томонидан тасдиқлангач, ҳужжат БМТ Хавфсизлик Кенгашига тақдим этилишини билдириб ўтди. Сўзини давом эттириб, «Биз Судан тинчлик келишуви Хавфсизлик Кенгашида кўриб чиқилганидан кейин уни Тинчлик Кенгашига ҳам киритиш имкониятига эгамиз», дея қўшимча қилди.

Ҳар бир чиқишида навбатдаги «кутилаётган сулҳ»лар ҳақида жар солиши билан танилган Булус Судандаги низолашаётган томонлардан Американинг «Тўртлик» давлатлари қўллаб-қувватлаётган режасини ҳеч қандай олдиндан шартларсиз қабул қилишни талаб қилди. Мазкур режа ўт очишни батамом тўхтатишга замин яратиш мақсадида уч ойлик инсонпарварлик сулҳини жорий этишни, бу эса тўққиз ойлик ўтиш даврига йўл очишни кўзда тутади. Аммо АҚШ махсус вакилининг маълум қилишича, айни пайтда бу таклиф ҳар икки томондан рад этилган.

Шунингдек, Трамп ҳам вақти-вақти билан ўз маъмурияти Суданда давом этаётган урушни тўхтатиш учун жиддий саъй-ҳаракат олиб бораётганини таъкидлаб келмоқда. Хусусан, ҳар йили феврал ойининг биринчи пайшанбасида Вашингтон шаҳрида ўтказиладиган анъанавий Миллий ибодат нонуштасида сўзлаган нутқида у ўз маъмурияти Судандаги урушни тугатишга ниҳоятда яқин келганини билдирди. Шу билан бирга, Судандаги можаро у тўхтатадиган тўққизинчи уруш бўлишини ҳам иддао қилди.

Агар Суданнинг мустамлакачи кофир Ғарб режалари учун майдонга айланишига рози бўлган анави малай ҳукмдорлар бўлмаганида, Суданни вайрон қилаётган ва дунёдаги энг катта кўчиш тўлқинига сабаб бўлган ушбу беҳуда уруш ҳеч қачон юз бермас эди. Бу жиноятчилар урушни истаган пайтда алангалатади, хоҳлаган пайтда эса тўхтатади. Судан аҳли муносиб ва хавфсиз ҳаёт кечириши, шунингдек, ўзининг тўлақонли ҳуқуқларига эриша олиши фақат битта давлат соясида рўёбга чиқади. Бу давлат куч-қудратини Аллоҳ Азза ва Жалладан олади, анави малайларни ҳокимият курсисидан супуриб ташлайди ва Аллоҳ йўлидаги жиҳод орқали кофирларга шайтон васвасаларини унуттириб қўяди.

لِمِثۡلِ هَٰذَا فَلۡيَعۡمَلِ ٱلۡعَٰمِلُونَ

«Бас, амал қилгувчилар мана шундай (мангу бахт-саодат) учун амал қилсинлар!» [Соффат 61]

Роя газетасининг 2026 йил 11 феврал, чоршанба кунги 586-сонидан