Ташиевнинг ишдан бўшатилиши
Ташиевнинг ишдан бўшатилиши
Қамчибек Ташиевнинг ишдан бўшатилиши жамоатчилик томонидан оддий кадр алмашинуви эмас, балки алоҳида ҳодиса сифатида қабул қилинди. Гап фақат сўнгги йилларда хавфсизлик аппаратига раҳбарлик қилган шахс ҳақида эмас, балки мамлакатдаги энг нуфузли марказий ҳукумат арбобларидан бири ҳақида кетмоқда. Унинг шахси қатъий қарорлар, хавфсизлик назорати, давлат жиҳозининг муҳим салмоғи ва сиёсий таъсир билан чамбарчас боғлиқ эди.
Қирғизистондаги ҳокимият тизими сўнгги йилларда кучли президентлик вертикали атрофида қурилди. Бироқ, шу билан бирга, унинг ёнида ўзининг алоҳида сиёсий субъективлигига эга кучли иқтидор блоки ҳам мавжуддир. Манфаатлар бир-бирига тўғри келган пайтда бу механизм расман биргаликда ишлаб келди. Аммо янги сайлов яқинлашиши билан бу алоқа аста-секин заифлаша бошлади. Бир тизимда бир-бирига тенг бўлган иккита ҳокимият марказининг мавжудлиги келажакда номутаносибликка олиб келиши муқаррар эди.
Кутилмаган қарор
Ташиевнинг ишдан бўшатилиши жамоатчилик фикрини олдиндан тайёрламай туриб, тўсатдан амалга оширилди. Позицияларнинг аста-секин заифлашиши, очиқ можаролар ёки бўлажак ўзгаришлар ҳақида маълумотлар юзага чиққани сезилгани йўқ. Ҳаммаси жуда қисқа вақт ичида содир бўлди. Бундай илдам ҳаракат одатда қарор олдиндан қабул қилинганлигини ва реакция билдириш учун минимал вақт қолдириш билан амалга оширилганлигини англатади. Сиёсатда нафақат фактнинг ўзи, балки унинг учун танланган вақт ҳам муҳимдир. Сафарбарликка қанча кам вақт берилса, тизимни қўлда ушлаб қолиш эҳтимоли шунча юқори бўлади. Биз айнан шунга гувоҳ бўлдик.
Биринчи реакция
Ташиевнинг реакцияси, кутилганидан фарқли ўлароқ алоҳида аҳамиятга эга ўлди. Унинг жавоби ўзини тутган ва вазмин кайфиятда бўлди. Ҳеч қандай кескин баёнотлар, айбловлар ёки қарорнинг ноқонунийлиги ҳақида ишоралар бўлмади.
Бу даражадаги сиёсатда баёнот оҳанги ҳар доим катта аҳамиятга эга бўлади. Кескин реакция зиддиятнинг бошланганлигини англатади. Юмшоқ ёндашув эса бошқа сценарийлар ҳам бор бўлиш эҳтимолини кўрсатади. Демак, Ташиевнинг сўзлари олдиндан келишиб олишлар ва кафолатлар мавжудлигини ёки қаршилик кўрсатиш учун кучга эга эмаслигини кўрсатади. Қандай бўлмасин, бу куч ишлатиш варианти амалга ошмаслигини кўрсатади.
Агар очиқ кураш тахмини бўлганида, биринчи аломатлар дарҳол сезилган бўлар эди. Қирғизистонда сиёсий можаролар одатда тез ва очиқ маълум бўлади. Аммо бунда энг муҳим саналган дастлабки кунлар тинч ўтди. Гоҳида ҳеч бир ҳаракатнинг йўқлиги ҳам энг муҳим ҳаракат ҳисобланади.
Таъсир қуролини қўлдан бой бериш
Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раисининг лавозими шунчаки расмий бир лавозим эмас. Бу ахборот, тизим, шунингдек, босим ўтказиш ва ҳимоя имкониятларини назорат қилиш лавозимидир. Бундай лавозимдан кетган киши ўзининг асосий қуролини қўлдан бой берган ҳисобланади. Шахсий машҳурлигини ёки тарафдорларини сақлаб қолиши мумкин бўлса-да, бироқ институционал таянчсиз сиёсий ўйин анча мураккаблашади. Ташиев ушбу лавозимни эгаллаб турганида унда таъсир ўтказишнинг асосий қуроллари мавжуд эди. Куч марказидан оддий сиёсий ўйинчи мақомига ўтиш вазиятларни тубдан ўзгартиради. Шунинг учун ҳам, Ташиев тарафидан кескин жавоб берилмаганлиги алоҳида аҳамиятга эгадир. Аниқроқ айтганда, у ўз сўзлари билан бу қудратдан мосуво бўлганини тан олмоқда.
Келишув версияси
Ташиевнинг ишдан бўшатилиши олдиндан келишилган сценарийнинг бир қисми бўлиши мумкин, деган фикрни бутунлай инкор этиб бўлмайди. Сиёсатда гоҳида келажакдаги форматда иштирок этиш учун сиёсатчилар ўз позицияларини ўзгартириб, сўнг бир қадам орқага чекинади. Шунинг учун бу сайлов олдидан кескинликни юмшатиш, ролларни қайта тақсимлаш ёки камроқ зарба ейдиган хавфсиз позицияга ўтишга уриниш бўлиши ҳам мумкин. Бироқ, бундай версия фақат расмий лавозимдан ташқари ҳақиқий таъсир сақланиб қолган пайтдагина ўзига яраша бир маънога эга бўлади. Агар тузилманинг кадрлар таркиби бутунлай ўзгариб, раҳбарият бошқа тарафга ўтадиган бўлса, бу тактик маневр эмас, балки мувозанатнинг ўзгариши ҳисобланади. Ҳозирча белгилар бу воқеа атайин уюштирилган ҳодиса эмас, балки ҳокимиятни қайта тақсимлаш эканлигига кўпроқ ишора қилмоқда.
Бунинг сайлов кампаниясига таъсири
Ташиевнинг ишдан кетиши ва ҳокимиятнинг қўлдан чиқиши сайловларни ёки уларда иштирок этишни йўққа чиқармайди. Бироқ, бу иштирокчиларнинг дастлабки позицияларини ўзгартиради. Агар Тошиев шу пайтгача тузилма ичида кучли муқобил марказга эга бўлган бўлса, энди унинг институционал имкониятлари кескин чекланди ва бу имкониятлар вақт ўтиши билан заифлашиб бораверади. Маъмурий ресурсларсиз давлат лавозимига номзод бўлиш осон эмас. Агар аппаратни назорат қилиш имконияти ҳам бўлмаса, бу иш янада оғир бўлиши аниқ. Бу сиёсий кураш тўхтаб қолганини англатмайди, балки бутунлай бошқа шароитларга ишора қилади. Энди барча имкониятлар фуқароларнинг умумий норозилигига ва яширин мухолифат кучларининг фаоллашишига яраша бўлади. Агар норозилик учун жиддий сабаб бўлмаса, унда сафарбарлик учун куч ҳам етарсиз бўлади. Шундай қилиб, элита ичидаги мувозанат бир қолибга тушди, дейиш мумкин. Чунки ҳозирги пайтда маъмурий куч қайси жойга тўплангани маълум бўлгани сабабли, томонлар ўртасида у ёқ-бу ёққа қалқиб туриш имконияти йўқолди.
Энди нима бўлади?
Қисқа муддатли келажакда вазият барқарор бўлиши кутилади. Ҳозирда дарҳол юзага келадиган қаршилик белгилари сезилмаяпти ва кўчаларда норозилик ҳаракатлари кўринмаяпти. Бундан ташқари, ҳеч қандай кескин ахборот уруши ҳам олиб борилмаяпти. Ўрта муддатли келачакда кўп нарса ташқи омилларга – иқтисодга, жамоатчилик кайфиятига ва элитанинг хатти-ҳаракатларига боғлиқ бўлади. Агар тизим барқарор бўлса, Ташиевнинг ишдан кетиши ҳокимиятнинг кучини мустаҳкамлайди. Бироқ, жиддий инқирозлар юзага келса, собиқ қудратли шахслар яна норозиликларнинг марказига айланиши мумкин.
Нима бўлган тақдирда ҳам, тез орада юзага келиши кутилган қарама-қаршилик имкониятлари қўлдан бой берилди. Шунинг учун, ушбу эълон қилинган қарордан кейинги сукунат кучларнинг янги мувозанатини аниқлайдиган асосий кўрсаткичга айланди.
Латифул Расих
