Туркманистон: “Тинчлик ва ишонч” форумининг яширин сиёсати
Туркманистон: “Тинчлик ва ишонч” форумининг яширин сиёсати
12 декабрь куни Туркманистон пойтахти Ашхободда тинчлик ва Халқаро ишонч йили, Халқаро бетарафлик куни ва Туркманистоннинг доимий бетарафлигининг 30 йиллигига бағишланган «Тинчлик ва ишонч: Барқарор келажак учун мақсадлар бирлиги» халқаро форуми бўлиб ўтди. Форумда Арманистон, Ироқ, Эрон, Қозоғистон, Покистон, Россия, Тожикистон, Туркия, Туркманистон, Ўзбекистон, Сан-Томе ва Принсипидан президентлар, ҳукумат раҳбарлари, халқаро ташкилотлар раҳбарлари ва бошқа расмийлар иштирок этди.
Бироқ, форумнинг асл сиёсий мазмуни берилган баёнотлар билан эмас, балки иштирокчилар таркиби ва уларнинг манфаатлари билан белгиланади. Йирик минтақавий ўйинчилар учун ушбу форум бетарафликни муҳокама қилувчи платформа вазифасини бажармади. Аксинча, бу форум иштирокчилар учун бир-бири билан норасмий алоқаларни ўрнатишга қулай имконият яратиш учун хизмат қилди.
Бетарафлик жозибаси
Туркманистоннинг бетарафлиги мустақил ғоя сифатида эмас, балки дипломатик жозиба сифатида ишлатилди. Мамлакатнинг турли иттифоқлар, блоклар ва мажбуриятлардан бош тортиши уни масалаларни очиқ келишувларсиз ҳал қилишни истаган давлатлар учун қулай платформага айлантирмоқда. Бу ерда сиёсий масъулиятни ўз зиммасига олмасдан иштирок этиш ва нозик мавзуларни расмий ҳужжатларда қайд этмасдан муҳокама қилиш мумкин. Шунинг учун Туркманистон субъект сифатида эмас, балки ўзининг «қадр-қимматини» йўқотмаслик учун воситачи сифатида ўз ролини бажармоқда.
Минтақадаги мувозанатсиз бошқарув
Россиянинг форумда иштирок этиши, минтақанинг асосий тартиби кичик давлатларнинг бетарафлигидан, деб билишини англатмайди. Россиянинг сиёсий мантиғига кўра, Марказий Осиё мамлакатларининг мустақиллиги унинг назорати остида бўлиши ва мавжуд мувозанатни бузмайдиган даражада бўлиши керак. Ашхободдаги форум Москвага минтақада ўз таъсирини мустаҳкамлаш ва шу билан бирга Ғарб иштирокисиз бошқа йирик ўйинчилар билан мулоқот олиб бориш имконини беради. Бу ерда гап тинчлик ёки ишонч ҳақида эмас, балки хавфсизлик, транзит ва энергетика билан боғлиқ жараёнлар устидан назорат ўрнатиш ҳақида кетмоқда.
Эрон ва унинг махфий дипломатияси
Эрон бундай платформаларни расмий иттифоқларга кирмасдан халқаро изоляциядан чиқиш учун ноёб имконият деб билади. Халқаро бетарафлик кун тартиби баҳонасида Каспий минтақаси, логистика, энергетика ҳамкорлиги ва Афғонистон каби масалаларни муҳокама қилишга йўл очилади. Бу ерда «Ишонч» шиори универсал мақсадга хизмат қилади. Аниқроғи, бу риторика санкциялар босимисиз ва сиёсий мажбуриятларсиз минтақавий алоқаларни сақлаб қолиш имконини беради.
Туркиянинг тўсиқсиз кенгайиши
Туркия эса форум форматидан Марказий Осиёдаги таъсирини диққат билан кенгайтириш учун фойдаланмоқда. Маданият ва тил жиҳатидан Туркманистонга яқинлигидан фойдаланган ҳолда Россия билан тўғридан-тўғри тўқнашувга бормаслик сиёсатини олиб бормоқда. Демак, Ашхобод рамзий иштирок этиш ва шахсий алоқалар орқали таъсирни кучайтирувчи институционал механизмларга таянмайдиган юмшоқ рақобат майдонига айланиб бормоқда.
Ҳақиқий кун тартиби
Агар форумнинг расмий риторикасини олиб ташлайдиган бўлсак, унинг ҳақиқий кун тартиби универсал шиорлардан узоқ эканлиги аён бўлади. Форумдан кўзланган мақсад манфаатларни уйғунлаштириш, беқарорликни бартараф этиш ва ташқи аралашувни камайтириш бўлди. Бу ерда «тинчлик» ва «ишонч» мақсад сифатида эмас, балки глобал бўлиниш шароитида учрашувлар ва мулоқотларни қонунийлаштириш воситаси сифатида ишлатилмоқда.
Ёпиқ эшиклар ортида нималар гаплашилди?
Ашхобод форуми давомида Россия, Эрон ва Туркия ўртасида ёпиқ эшиклар ортида ўтказилган учрашувлар натижалари ҳақида аниқ маълумотларнинг йўқлиги бу форум атайлаб уюштирилганидан далолат беради. Бундай сукут сақлаш оммага ошкор қилинмаслиги керак бўлган нозик масалалар муҳокама қилинадиган суҳбатларга хосдир. Ёпиқ эшиклар ортида минтақавий хавфсизлик, Афғонистондаги вазият, энергетика ва транзит йўллари, шунингдек санкциялар босими остида позицияларни белгилаш каби масалалар кўтарилган бўлиши мумкин.
Хулоса
Натижада, «Тинчлик ва ишонч» форуми қадриятлар салтанатини эмас, балки минтақавий сиёсатдаги эски мантиқнинг барқарорлигини намойиш этди. Марказий Осиё ҳали ҳам тенг ҳуқуқли ўйинчилар тўплами сифатида эмас, балки назорат остидаги майдон сифатида қабул қилинмоқда. Халқаро форумнинг формати ва Туркманистоннинг нейтрал платформаси эса томонларга мажбуриятларсиз ва ташқи таъсирсиз сигналлар алмашиш имконини берди. Шунинг учун айтиш мумкинки, «тинчлик ва ишонч» ҳақида эълон қилинган кун тартиби учрашувларни қонунийлаштирувчи дипломатик ниқоб вазифасини ўтади холос, учрашувларнинг асл мазмунини ошкор қилгани йўқ.
Латифул Расих
