Халқаро ҳуқуқнинг таназзулга юз тутиши ва ўзгаришлар

Халқаро ҳуқуқнинг таназзулга юз тутиши ва ўзгаришлар

Бугунги кундаги халқаро ҳуқуқнинг келиб чиқиши XVII асрнинг ўрталарига бориб тақалади. Европа давлатлари ўзаро муносабатларни тартибга солишга киришиб, 1648 йилда Вестфалия сулҳини имзоладилар. Бу шартнома нафақат Европага, балки дунёдаги барча давлатларга таъсир қилган халқаро ҳуқуқнинг шаклланишига асос бўлди. Бу билан Европадаги христиан қиролликлар ўзаро ўнлаб йиллар давом этган урушларни тўхтатиб, бор кучларини Усмоний халифалигига қарши қаратишга ҳаракат қилди.

1815 йилда бўлиб ўтган Вена конгрессида Франциядаги инқилобий урушлардан келиб чиққан кўплаб масалалар муҳокама қилинди ва у Европа қитъасида чегараларни белгилаш билан якунланди. Бироқ, мустамлакачилар тақсимланган чегаралардан қаноатланмаганлиги туфайли Биринчи жаҳон уруши келиб чиқди. Урушда Германия атрофида бирлашган давлатлар мағлубиятга учради ва ғолиб томон — Британия, Франция ва Россия катта улушга эга бўлди. 1919 йилда Париж конференцияси бўлиб ўтди ва унинг ортидан Миллатлар Лигаси тузилди.

Шундай қилиб, умумий халқаро ҳуқуқ шаклланиб, давлатлар ўртасидаги муносабатларни тинчлик ва уруш даврида тартибга солувчи қонунга айланди. Миллатлар Лигасига давлатлар устидан ҳукмронлик қилиш ҳуқуқи берилди. У ўша пайтдаги дунёнинг биринчи давлати бўлган Британияга хизмат қилар эди. Шунга қарамай, Биринчи жаҳон урушида мағлуб бўлган томон қайтадан уруш оловини ёққанлиги сабабли 1939 йилда Иккинчи жаҳон уруши келиб чиқди. Ўша пайтда янги катта кучга айланган Америка Қўшма Штатлари Иккинчи жаҳон урушига аралашиб, Японияга ядровий қурол ташлади. Натижада Учлик Иттифоқи (Германия, Австрия-Венгрия ва Италия) мағлубиятга учраб, халқаро ҳуқуқ қайтадан тузилди. Бошқача айтганда, БМТ ташкил этилиб, урушда ғалаба қозонган Америка, Британия, Франция, Россия ва Хитой давлатлари уни Хавфсизлик Кенгаши орқали бошқарадиган бўлди.

Бундан кўриниб турибдики, халқаро қонунлар урушларда ғалабага эришган йирик давлатлар ёки кучлари тенг келиб, бир-бирини енга олмаслигини тушуниб етгач, ўзаро муносабатларини тартибга солиш учун келишув тузиб, унга қўл қўйган ва уни халқаро қонунга айлантирган йирик давлатлар томонидан ўрнатилган. Шунинг учун, агар ушбу йирик давлатларнинг ўзлари халқаро қонунларни бузса, уларга нисбатан чора кўрувчи томон мавжуд эмас. Бироқ, бу халқаро ҳамжамиятнинг қаттиқ қаршилигига сабаб бўлди.

Масалан, Американинг 2003 йилда Ироққа бостириб кириши халқаро ҳуқуқнинг жиддий бузилиши бўлди. Бунга Британия бошлиқ бир қатор йирик давлатларнинг жамоатчилик фикрини Америкага қарши қўзғаши ҳам ўз ҳиссасини қўшди. Натижада, Америка дунё жамоатчилиги фикрининг таъсирини камайтиришга ҳаракат қилишга мажбур бўлди. 2014 йилда Россиянинг Қримни эгаллаб олиши, сўнгра Американинг гижгижлаши билан Путиннинг 2022 йилда Украинага бостириб кириши эса халқаро ҳуқуқни оёқости қилган навбатдаги йирик воқеа бўлди.

АҚШнинг эркатой арзандасига айланган яҳудий вужуди Ғазога нисбатан амалга оширган қирғинларида халқаро қонунларнинг барчасини бузганига қарамай, унга қарши ҳеч қандай чора кўрилмади. Бу халқаро ҳуқуқ деб аталган нарсанинг тўлиқ инқирозга учраганини яққол кўрсатиб турибди. Айниқса, Трампнинг иккинчи муддатга АҚШ президентлигига келиши билан халқаро ҳуқуқ деган нарсадан ном-нишон ҳам қолмагани аён бўлди. У Венесуэла президенти Николас Мадурони ҳарбий операция орқали ўғирлаб кетди. Бунда у дунё ҳамжамиятининг фикрини ҳам, йирик давлатларнинг фикрини ҳам, ҳисобга олмади. У бу билан чекланиб қолмай, Гренландия ва Канадани АҚШга қўшиб олиш чақириғини илгари сурди. Шимолий Америкадаги бир қатор давлатларни ва уларнинг раҳбарларини халқаро жиноятларда айблади.

Шундан сўнг Трамп «Тинчлик кенгаши» ташкил этилганини эълон қилди ва ўтган ҳафта унинг биринчи йиғилиши бўлиб ўтди. Бу АҚШнинг БМТ қошидаги 66та ташкилотдан чиқиб кетган бир пайтга тўғри келди. Трамп ўзини ушбу Кенгашнинг доимий раиси этиб тайинлади ва унинг қарорларини тасдиқлаш ҳуқуқини ёлғиз ўзига берди. У шу пайтгача мавжуд бўлган халқаро тузилмаларга ҳам, АҚШдан бошқа дунёнинг йирик давлатларига ҳам эътибор бермади.

Ушбу Кенгаш Хавфсизлик кенгаши ва Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ўрнига ташкил этилган муқобил орган сифатида тузилди. У янги тузилмага ва янги овоз бериш тизимига эга бўлиб, ҳозирги дунё тартибига тўлиқ параллел йўналишни акс эттиради. Шу билан бирга, АҚШ янги кенгашга 10 миллиард доллар ажратиб, ўзига бўйсунувчи давлатларни ҳам яна 10 миллиард доллардан тўлашга мажбур қилмоқда. Буларнинг барчаси АҚШнинг амалдаги халқаро тартибни бекор қилиб, ўзи буйруқ берувчи ва қарор қабул қилувчи ягона куч бўлган янги бир қутбли тартибни ўрнатиш истагини англатади. У шу йўл билан халқаро кўп қутблиликни тан олмаслигини ва дунё тизимида ҳукмронлик қилишда ўзига рақиб бўла оладиган ҳеч қандай халқаро куч бўлишини хоҳламаслигини очиқ-ойдин кўрсатди.

Айнан мана шу манманлик ва такаббурлик Трампнинг Эронни қайтадан бомбардимон қилишига йўл очди. У бу билан чекланиб қолмай, ўзининг эркатой арзандаси бўлган яҳудий вужудининг минтақадаги таъсирини кенгайтириш учун Эрондаги режимни ҳам ўзгартиришга интилмоқда. Аниқроғи, Эроннинг минтақавий ролини қисқартириб, уни яҳудий вужудига хавф сола олмайдиган қарам давлатга айлантиришни кўзламоқда.

Демак, бугунги халқаро вазиятдаги ўзгаришлар халқаро ҳуқуқнинг таназзулга юз тутишида ўз ифодасини топмоқда. Йирик давлатлар ўртасидаги таъсир талашиш бундан буён янада кучайиши кутилади. Хусусан, халқаро шартномаларнинг аҳамияти йўқолиб, ҳар бир давлат ўз ҳудудидаги таъсирини сақлаб қолишга интилади.

Бундай вазиятда бутун инсониятга ҳидоят ва нур сифатида берилган Исломга ва уни ҳаётга татбиқ этувчи Халифалик давлатига бўлган эҳтиёж кундан-кунга кучайиб бормоқда. У бугунги кунда боши берк кўчага кириб қолган дунёнинг муаммоларига самарали ечимларни таклиф қилади ва ер юзидаги барча инсонлар учун мақбул бўлган маданий ва ҳуқуқий таянч бўлади.

Аллоҳ Таоло айтади:

وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ

“Ўша кунда мўминлар Аллоҳ (румликларни) ғолиб қилгани сабабли шодланурлар. (Аллоҳ) Ўзи хохлаган кишини ғолиб қилур. У қудрат ва раҳм-шафқат эгасидир”. (Рум: 4-5).

Мумтоз Маваруннаҳрий