Эмомали Раҳмоннинг «ўз сояси» билан курашидаги ғалабаси
Эмомали Раҳмоннинг «ўз сояси» билан курашидаги ғалабаси
“CentralAsia” нашрининг хабар беришича, 15 феврал куни бўлиб ўтган ҳисобот бериш матбуот анжуманида Тожикистон бош прокурори Ҳабибулло Воҳидзода 2025 йилда террористик ва экстремистик жиноятлар сони 2024 йилга нисбатан 23%га (314та ҳолатга) камайганини маълум қилди.
Унинг сўзларига кўра, президент Эмомали Раҳмоннинг ижтимоий тармоқлардаги «лайклар» ва изоҳлар учун жиноий иш қўзғатишдан тийилиш ҳақидаги кўрсатмасидан кейин, шунингдек, тушунтириш ишларининг кучайтирилиши ортидан бундай ижобий натижага эришилган.
Хабарларда айтилишича, Тожикистода экстремистик ва террористик кайфиятдаги ҳаракатлар бўйича жавобгарликка тортилган 405 киши жиноий жавобгарликдан озод қилинган. Эслатиб ўтамиз, «лайк ва улашиш» учун жиноий жавобгарликни бекор қилиш тўғрисидаги қарор 2025 йил май ойида парламент томонидан қабул қилиниб, давлат раҳбари томонидан имзоланган эди. Ўшанда президент Эмомали Раҳмон баъзи органлар томонидан фуқароларга қарши асоссиз жиноий ишлар қўзғатилиб келинганини ва бу ишларга чек қўйиш кераклигини таъкидлаган эди. Бундан аввал Олий суд раиси Рустам Мирзозода ҳам қабул қилинган қарорлар қайта кўриб чиқилиши мумкинлигини айтган эди.
Бироқ, расмий баёнотларда келтирилган сабаблар ва оқибатлар танқидий таҳлилни талаб қилади. Агар «лайк»лар учун жиноий иш очишни тўхтатиш автоматик равишда уйдирма жиноятлар сонининг камайишига олиб келган бўлса, у ҳолда бу аввалги кўрсаткичларнинг катта қисми нормаларни кенг талқин қилиш ва жамият учун реал хавф туғдирмайдиган ҳаракатларни статистикага киритиш туфайли шаклланганлигини англатади. Шундай бўлса-да, «бу жиноятлар» таҳдид соладиган «экстремизм» деб номланиб келган.
Аниқроқ айтганда, гап бу ерда жиноятчилик даражасининг ёки уйдирма экстремизм фактларининг реал пасайиши ҳақида эмас, балки фақат рўйхатга олиш амалиётига тузатиш киритиш ҳақида кетмоқда. Жиноятларни квалификациялашга нисбатан ёндашувнинг ўзгариши статистик кўрсаткичларнинг пасайишига олиб келди. Бу эса, ўз навбатида, аввалги маълумотларнинг объективлигига шубҳа туғдиради.
405 кишининг озод қилингани аввалги ҳуқуқни муҳофаза қилиш тажрибасининг кўламини очиб бермоқда. Бу шуни исботлайдики, жиноят ишларининг катта қисми фуқароларнинг хатти-ҳаракатларидаги ўзгаришлар туфайли эмас, балки юқоридан айтилган сиёсий сигналнинг ўзгариши туфайли қайта кўриб чиқилган. Демак, аввалги «ўсиш» динамикаси кўп жиҳатдан маъмурий сабабларга боғлиқ бўлган. Бошқача айтганда, илгари «экстремизм» деб аталган нарсани энди «экстремизм» сафига киргизмаслик мумкин бўлиб қолди.
Бундай тизим Совет давридаги ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг тажрибасига хос бўлган ҳисоботнинг режали моделини эсга солади. У пайтларда самарадорликнинг асосий кўрсаткичи фош этилган жиноятлар фоизига ва маълум кўрсаткичларга қараб баҳоланар эди. Аниқроғи, «режалаштирилган норма»нинг бажарилиши биринчи ўринда турарди. Бутун эътибор режага қаратилар экан, очилган жиноятлар сонини кўпайтириш, шу жумладан тушунчаларни кенг талқин қилиш ва тегишли ҳаракатларни криминаллаштириш орқали институционал мотивация шаклланади.
Шунга кўра, айтиш мумкинки, «лайклар» учун жавобгарликни олиб ташланиши либерализация ёки меҳрибонликнинг намоён бўлиши эмас, шунчаки статистик номутаносибликни тузатишдир. Шунингдек, жиноятларнинг камайиши самарадорлик кўрсаткичи деб ҳисобланиши тўғри бўлмайди. Норманинг бекор қилиниши билан жиноятлар сонининг кескин камайиши ўртасидаги боғлиқлик шуни кўрсатадики, аввалги «жиноий динамика» жамиятдаги объектив вазиятни эмас, биринчи навбатда ҳуқуқни муҳофаза қилиш сиёсатининг ўзига хос хусусиятларини акс эттирган.
Шу нуқтаи назардан қараганда, юқорида келтирилган статистика жамоат хавфсизлигининг холис кўрсаткичи ҳисобланмайди. Аксинча, бу ерда мазкур статистика сиёсий кўрсатмалар ва институционал вазифаларга қарам бўлган маъмурий жавобгарликнинг бир элементи эканлиги маълум бўлмоқда.
Шунинг учун, ўз сояси билан курашдаги аҳмоқликни айнан шу воқеада кўришимиз мумкин. Йўқ жойдан душманлар ва жиноятчиларни ўйлаб топиш ахмоқликнинг ўзгинасидир. Бундай тенденция билан бутун Тожикистон аҳолиси жиноятчига айланиши мумкин эди. Бу вазият тушунарли бўлишига қарамай, Эмомали Раҳмоннинг бошқарув тизими «ютуққа эришди» деб эълон қилинмоқда.
Абду Шукур
