Эрон атрофидаги кескинликнинг кучайишидан ким манфаатдор?
Эрон атрофидаги кескинликнинг кучайишидан ким манфаатдор?
Эрон атрофидаги вазият яна қайта хавфли беқарор босқичга кирмоқда. Бироқ, вазият кенг ва объектив нуқтаи назарни талаб қилади. Шуни таъкидлаш керакки, бу вазият бир неча ҳафтадан бери таранглашиб келмоқда. (Исроил) ва Эрон ўртасида алангаланиб бораётган кескинлик туфайли ушбу можарода АҚШ ҳам иштирок этишга мажбур бўлмоқда.
Бир-бирига қарши ҳужум уюштиришлар, уруш риторикасининг кескин ортиши ва аскарларнинг юқори даражада шай ҳоларга келтирилиши ҳақидаги сўнгги хабарлар катта уруш бошланаётгандек барчани сергак торттирмоқда. Бироқ, томонларнинг сиёсий мантиғи янада мураккаб манзарага ишора қилмоқда.
(Исроил) ҳозирги кескинликнинг «қайтмас нуқтага» айланишидан манфаатдор. Тел-Авив учун Эроннинг ядровий дастури шунчаки дипломатик низо эмас, балки (Исроил)нинг ҳаёт-мамот масаласидир. Эронга нисбатан босимнинг камайтирилиши стратегик мағлубият сифатида қабул қилинади. Шундай экан, можаронинг кучайиши яҳудий режими қўлидаги қурол ҳисобланади. Аниқроқ айтганда, можаронинг даражаси қанчалик юқори бўлса, АҚШни зиддиятнинг қаттиқроқ форматига жалб қилиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади. Бу эса (Исроил) ўз иттифоқчисини кескинликка аралашишга мажбур қиладиган можаро оловини алангалатаётган биринчи ҳолат эмас.
Вашингтоннинг позицияси
Доналд Трамп Теҳронга қаттиқ баёнотлар билан намойишкорона босим ўтказмоқда. Бироқ, шунга қарамай, Американинг стратегияси анъанавий равишда куч ишлатиш таҳдиди билан Яқин Шарқдаги йирик қуруқлик урушининг олдини олиш истаги ўртасида мувозанатни сақлаб келяпти. АҚШга ядровий дастур, санкциялар режими ва минтақавий хавфсизлик архитектураси масалаларида аниқ натижалар керак. Унга назоратдан чиқиб, глобал иқтисодиётга, нефт бозорларига ва Хитой билан музокараларга зарба берадиган «олов» керак эмас.
Трамп сўзлар ва санкциялар орқали босим ўтказишдан энг юқори даражадаги тактика сифатида фойдаланмоқда. Бу эса – ўйинга кетадиган барча харажатларни зиммасига олиб, зарба албатта амалга оширилиши ҳақида аниқ ишонч ҳиссини вужудга келтиришни ва бунинг ортидан қарши томонни таслим бўлишга мажбурлашни ўз ичига олган музокара стратегиясига ўхшайди. Аммо минтақавий сиёсатда бундай тактикалар назоратдан осонгина чиқиб кетиши мумкин. Айниқса, иттифоқчилардан бири, аниқроғи (Исроил), вақт ўзига қарши ишлаяпти деб ҳисобласа, вазият яна-да кескинлашади.
Шу билан бирга, Теҳрон ўзига хос тарзда ҳаракат қилмоқда. Яъни, ҳаракат қилиш учун муҳитни сақлаб қолиш билан бирга намойишкорона қатъият кўрсатмоқда. Эрон тарих бўйи АҚШга қарши тўғридан-тўғри, кенг кўламли урушдан қочиб келган. Улар бир-бирига қарши жамоатчилик олдида қаттиқ жавоб қайтаришни ва ёқловчи гуруҳлари орқали ҳаракат олиб боришни афзал кўришади. Бироқ, шу билан бирга, Эрон минтақадаги стратегик масалалар бўйича кўпинча АҚШнинг позициясини қўллаб-қувватлаб келган.
Америкага қарши туриш йўналиши Эроннинг ички сиёсати учун ҳар доим қулай восита бўлиб келган. Ҳозир ҳам айнан шу позиция эътиборни ички иқтисодий муаммолар ва норозиликлардан ташқи сиёсатдаги ҳолатларга бурмоқда. «Шунинг учун, ҳозирги босқич кўпроқ назорат остидаги кескинликка ўхшайди: бундан мақсад – жавоб қайтаришга қодирлигини кўрсатишдир, лекин қайтариб бўлмайдиган сценарий бошланиб кетадиган чегарадан ошиб ўтмаслик шарт.
Нефт масаласи бу ерда алоҳида аҳамиятга эга. Форс кўрфазидаги барқарорликка қарши ҳар қандай таҳдид дарҳол нархларнинг ошишига олиб келади. Котировкалар нархининг кўтарилиши бир қатор экспортчилар, жумладан, Россия ва ОПEК мамлакатлари учун фойдалидир. Нефт нархи қанчалик қимматласа, уларнинг бюджети ҳам шунчалик кучли бўлади.
Бироқ, АҚШ нархларнинг назоратсиз кескин кўтарилишидан манфаатдор эмас, бу, айниқса, ўрта муддатли сайловлар олдидан ва рейтингларнинг пасайиши шароитида ички бозорга, инфляцияга ва сайловчиларга таъсир қилади. Бундан ташқари, юқори нархлар Хитойни асосий харидоргирлигини мустаҳкамлайди ва энергия балансини мураккаблаштиради. Вашингтонга унинг қулаши эмас, назорат остидаги ривожланиши керак.
Шуни ёдда тутиш керакки, бу кескинлик геосиёсий ўйин доирасида содир бўлмоқда. АҚШ учун Хитой билан бўлган мулоқотда, айниқса апрель ойида Пекинга режалаштирилган ташрифи олдидан музокара позициясини сақлаб қолиш жуда муҳимдир. Яқин Шарқдаги кенг кўламли уруш Американинг Осиёга бўлган қизиқишини ва ресурсларини заифлаштиради. Жуда юмшоқ позиция эса Трампнинг «музокараларда кучли етакчи» деган обрўсига доғ туширади.
Айнан мана шу ерда, бир вақтнинг ўзида зарба беришга тайёрлигини намойиш этиш ва ҳақиқий кенг кўламли ҳарбий кампанияни амалга оширишга интилмасликка ҳаракат қилиш каби зиддият пайдо бўлади.
Кескинликдан ким манфаатдор?
Бу кескинликдан энг кўп манфаатдор томон (Исроил)дир. Чунки Тел-Авив учун бу масала ҳозирда стратегик хусусиятга эга ва минтақада етакчилик учун кураш ҳисобланади. АҚШ эса Теҳронни бутунлай йўқотишни истамайди. АҚШ ҳам, (Исроил) ҳам Эронни назорат остидаги босим доирасида ҳаракат қилишни хоҳлашади. Хитой ва Форс кўрфази мамлакатлари кескинликка қарши. Авваламбор, уларга энергия ресурслари оқимининг барқарорлиги керак. Эрон ҳозирда ноаниқ позицияда турибди. Давлат ташқи таҳдидларга қарши бирлашмоқда ва режим кескинликлар туфайли кучаймоқда. Аммо айни пайтда, тўлақонли уруш ҳокимиятни сақлаб қолишни қийинлаштиради.
Демак, кейинги бир-икки ҳафта ичида янада чекланган ҳарбий кескинлик сценарийси кутилмоқда. Бу ўзаро бир-бирига зарба бериш, ҳарбий имкониятларни намойиш этиш, киберҳужумлар ва инфратузилмага зарба бериш кўринишида бўлади. Аммо қуруқликдан босиб кириш ва расмий уруш эълон қилиш кутилмайди. Чунки кенг кўламли зиддиятга кириш барча томонлар учун жуда қимматга тушади.
Хулоса
АҚШ ва Эрон ўртасидаги зиддиятлар маълум чегарага етиб, ортга қайтганини яқин тарихда жуда кўп кузатиш мумкин. Эрон одатда махфий алоқа каналларини сақлаб қолиш билан бирга, АҚШга нисбатан қаттиқ позицияни эгаллаб келади. АҚШ эса, хоҳ ядровий масалада ён беришлар бўлсин, хоҳ минтақавий фаолиятни чеклашлар бўлсин, хоҳ санкциялар режимини кучайтириш бўлсин, нима бўлганда ҳам, босимни сиёсий ғалабани таъминлаши мумкин бўлган нуқтага етказишни афзал кўради.
Латифул Расих
