Гренландия омили: Трампнинг тариф дипломатияси Трансатлантик иттифоқ учун қандай таҳдид туғдирмоқда?
Гренландия омили: Трампнинг тариф дипломатияси Трансатлантик иттифоқ учун қандай таҳдид туғдирмоқда?
АҚШ президенти Доналд Трампнинг Дания ва баъзи Европа давлатлари билан Гренландиянинг Америка таркибига қўшиб олиш бўйича дарҳол музокараларни бошлашга тайёрлиги ҳақидаги баёноти шунчаки навбатдаги резонансли қадам эмас, балки иттифоқчиларга қаттиқроқ босим ўтказиш стратегиясининг бир қисмига айланди. Ғарб блоки ичидаги минтақавий масалада биринчи марта савдо санкциялари тилга олинмоқда.
Трампнинг Гренландияга ҳарбий контингент юборадиган мамлакатларга қарши 10% миқдорида божхона тўловларини жорий қилиши, кейинчалик уларни 25%га оширишини эълон қилиши иқтисодий чора эмас, балки сиёсий сигнал ҳисобланади. Вашингтон Америка бозорига кириш имкониятидан ҳатто энг яқин иттифоқчиларига ҳам босим ўтказиш воситаси сифатида фойдаланишга тайёрлигини кўрсатди. Рўйхатга Дания, Норвегия, Швеция, Франция, Германия, Британия, Нидерландия ва Финляндия давлатлари киритилган. Булар Европа хавфсизлик архитектурасида асосий ролни ўйновчи давлатлар ҳисобланади.
Трампнинг «Биз барча Европа Иттифоқи мамлакатларига, шу жумладан Данига ҳам кўп йиллардан бери субсидия бериб келмоқдамиз» ва «яхшиликка яхшилик билан жавоб қайтариш вақти келди» деган риторикаси унинг халқаро муносабатлардаги тижорий қарашларини акс эттиради. Бу мантиқда хавфсизлик ва иттифоқчилик мажбуриятлари кирим-чиқимнинг мувозанатига қараб баҳоланади. Гренландия бу контекстда фақат Арктикадаги стратегик актив эмас, балки АҚШнинг янги босим моделининг рамзи бўлиб қолмоқда.
Европа Иттифоқининг муносабати шуни кўрсатдики, Брюссел бу вазиятни тизимли чақириқ сифатида қабул қилмоқда. АҚШ билан савдо битимини бекор қилишга тайёргарлик ҳамда Урсула фон дер Леен ва Эммануел Макроннинг кескин баёнотлари ўзаро муносабатларнинг узоқ муддатли ёмонлашув жараёни бошланиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Европа ўз суверенитетини душманлардан эмас, балки кутилмаган хатти-ҳаракатлари билан тобора илгарилаб бораётган иттифоқчисидан ҳимоя қилишга мажбур бўлмоқда.
Европа дипломатиясининг раҳбари Кая Калласнинг сўзларига кўра, АҚШ ва Европа Иттифоқи ўртасидаги бўлинишдан асосан Хитой билан Россия ютуққа эришади. Ғарбдаги бўлиниш Арктикадан тортиб Украинагача бўлган асосий соҳаларда қўшма саъй-ҳаракатларни сусайтиради. Гренландия хавфсизлиги масаласи савдо урушларига киришмасдан, НАТО доирасида ҳал қилиниши ҳам мумкин.
Нима бўлган тақдирда ҳам, «Гренландия инқирози» битта оролнинг тақдиридан аллақанча кенг маънога эга. Бу АҚШ ташқи сиёсатининг ўзгариб бораётганини кўрсатмоқда ва Европанинг олдига стратегик икки танлов: босим ва музокаралар мантиғини қабул қилиш ёки иқтисодий ва мудофаа автономиясини ривожлантиришни тезлаштириш танловини қўймоқда. Украинадаги уруш давом этар экан ва глобал беқарорлик кучайиб борар экан, бу танлов бутун трансатлантик маконнинг келажагини белгилаб бериши мумкин.
Ҳорун Абдулҳақ
