Хитойнинг таъсири кучайиб бормоқда

Хитойнинг таъсири кучайиб бормоқда

Дунёда шиддат билан ўзгариб бораётган геосиёсий вазият фонида Қирғизистонда Хитойнинг таъсири тобора ортиб бормоқда. Дастлаб иқтисодий жиҳатдан ўз мавқеини мустаҳкамлаган Хитой бугунги кунга келиб сиёсий-ҳарбий нуфузини ҳам кучайтириб бормоқда.

Бунинг сабаби шундаки, Хитойнинг мамлакат иқтисодиётидаги улуши мисли кўрилмаган даражага етди. Табиийки, Пекин эндиликда сиёсий-ҳарбий ҳамкорликка таяниб, Қирғизистондаги ўз иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилишни кафолатлашга уринмоқда.

Бу таъсирнинг яққол далилларидан бири — давлат қарзидир. Бугунги кунда Қирғизистоннинг давлат қарзи қарийб 10 миллиард долларга етди. Бу эса охирги беш йил ичида мамлакат қарзи икки баробарга кўпайганини англатади. Мазкур қарзларнинг 1,5 миллиард доллари Хитойнинг ҳиссасига тўғри келади ва бу давлат ташқи қарзидаги энг катта улушдир.

2025 йилда икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 27,2 миллиард долларга етди (Хитой божхонаси статистикаси). Бунинг салмоқли қисмини Хитойдан кириб келаётган импорт товарлар ташкил этади. Бундай улкан кўрсаткич билан Хитой Қирғизистоннинг энг асосий савдо шеригига айланди.

Шунингдек, 2025 йилнинг тўққиз ойлик сарҳисобига кўра, Хитойнинг Қирғизистонга тўғридан-тўғри киритган инвестициялари 282,3 миллион долларни ташкил этди. Хитой мазкур кўрсаткич билан сармоя киритиш соҳасида биринчи ўринга чиқиб олди.

Бироқ Хитой инвестициялари ва кредитлари ўзига хос шартлар билан берилишини ҳам унутмаслик лозим. Масалан, Хитой мамлакатимизда бирор-бир лойиҳани амалга ошираётган ёки сармоя ётқизаётган бўлса, унга керакли барча ускуналарни, ҳатто оддийгина бурама михни (болтни) ҳам Хитойдан олиб келади. Аниқроқ айтганда, бир дона бурама мих ҳам маҳаллий бозордан сотиб олинмайди. Бошқа томондан, Хитой ўзи режалаштирган лойиҳа ва инвестицияларга фақат ўз фуқароларини олиб келиб ишлатади. Хитойдан олинадиган кредитларнинг аксариятида мана шундай тизим амал қилади: Яъни давлат муайян бир лойиҳа учун Хитойдан қарз олади; лойиҳани Хитой компанияси амалга оширади; шу тариқа, олинган кредит яна Хитой компаниясининг ўзига қайтади, лойиҳани амалга ошириш учун эса юртимизга Хитой фуқаролари оқиб келади.

Хитой ўзининг «силлиқ мулойим сиёсати» билан мамлакат иқтисодиётининг умуртқасини ташкил этувчи тармоқларни эгаллаб олди. Эндиликда унинг олдида ушбу иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилиш ва уларни янада ривожлантиришни таъминлаш вазифаси турибди. Бу вазият, табиий равишда, Қирғизистон ва Хитой ўртасидаги иқтисодий муносабатларни сиёсий-ҳарбий форматга ўтказишни тақозо қилади. Бунинг дастлабки қадамлари кўзга ташлана бошлади. Чунончи, 19 май куни мамлакатимизга Хитой жамоат хавфсизлиги вазири Ван Сяохун ташриф буюриб, Ички ишлар вазири билан учрашди. Мулоқот чоғида томонлар ҳуқуқ-тартибот соҳасидаги қирғиз-хитой ҳамкорлигини муҳокама қилдилар. 20 май куни эса Ван Сяохун Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раҳбари Жумгалбек Шабданбеков билан кўришди. Шабданбеков мамлакат ҳудудида Хитой инвесторларининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга тайёр эканини билдирди.

Бу учрашувлар юқоридаги ҳақиқатни яққол ошкор қилмоқда. Иқтидордаги ҳукумат Хитой учун мамлакатнинг барча дарвозаларини ланг очиб беришга тайёр. Хитой эса сармояларини янада кўпайтиришга ҳозирланмоқда. Албатта, Хитой инвестициялари билан бирга, у ердан келадиган хитойлик ишчилар ҳам оқиб келиши кутилмоқда. Ҳукумат мамлакатда меҳнат қилиш ҳуқуқига эга бўлган хорижлик фуқаролар квотасини бежизга 50 мингдан 100 мингга кўтармади. Шу билан бирга, 25 апрель куни Вазирлар Маҳкамаси хитойлик ишчиларнинг мамлакатга киришини соддалаштирувчи қарор қабул қилди. Бу эса жамиятда норозиликлар кучайишига, ҳатто жанжаллар келиб чиқишига сабаб бўлиши табиий. Мана шундай ҳолатларнинг олдини олиш, яъни Хитойнинг иқтисодий манфаатларини ва Хитой фуқароларини муҳофаза қилиш мақсадида икки давлат куч тузилмаларининг ҳамкорлиги йўлга қўйилмоқда.

Бундан ташқари, ҳукумат Хитойни яхши кўрсатиш учун мамлакатда Хитой кўргазмаларини очиб, олий ўқув юртларида Хитой бўлимлари ташкил этди. Хитой маданиятини тарғиб қилувчи тадбирлар узлуксиз ўтказилмоқда. Ана шундай тадбирлардан бирида Давлат котиби: «Қирғиз-хитой муносабатлари 3000 йиллик тажрибага эга», — дея баёнот берди. Бу — азалдан қон-қардошлиги бўлмаган хитойликларни гўёки халқимизнинг тутишган биродарларидек кўрсатишга уринишдан бошқа нарса эмас.

Шунингдек, халқ орасида хитойликларга нисбатан норозилик кайфияти бошланиши билан, ҳукумат «жарчилари»  халқни тинчлантиришга ҳаракат қилмоқда. Масалан, аҳоли ўртасида «хитойликлар кўпайиб кетди», «хитойликлар юртимизни босиб олмоқда» мазмунидаги видеолар тарқалганда, президентнинг матбуот сиёсати раҳбари “бу провакация ва ёлғон маълумот” дея баёнот берди.

Бундан ташқари, шу пайтгача давлат қарзига оид маълумотлар очиқ-ойдин эълон қилинар эди. Бугун эса бунга чек қўйилди. Аниқроқ айтганда эндиликда давлатнинг умумий қарзи эълон қилинади, аммо кимдан қанча қарз олгани кўрсатилмайди. Давлат ташқи қарзининг салмоқли қисми Хитой ҳиссасига тўғри келиши сир эмас эди. Энди янги форматдаги ҳисоботлар туфайли мамлакатнинг Хитойдан қанча қарзи борлиги халқдан яшириладиган бўлди. Бу эса одамлар орасида Хитойга қарши норозилик уйғонишининг олдини олишга қаратилган ҳаракат ҳисобланади. Шунингдек, ҳукумат Хитойдан янада кўпроқ кредит олиши кутилмоқда.

Демак, ҳукумат мамлакат «тараққиёти» учун Хитойга барча имконият эшикларини очиб бериб, бу ички ялпи маҳсулотнинг ўсишига ва ривожланишга олиб келади, деб ҳисобламоқда. Бироқ, аслини олганда, инвестиция ва кредитлар — мустамлакачиларнинг бошқа ўлкалардаги табиий бойликларни талон-торож қилиш, капиталини сўриб олиш ва ўз таъсирини ёйиш механизми ҳисобланади. Бундан ташқари, Хитой билан бундай шериклик юртимизга сон-саноқсиз хитойликларнинг оқиб келишига йўл очади. Расмийлар эса бу сохта «тараққиёт»га маҳлиё бўлиб, мамлакат келажагини боши берк кўчага (тупикка) тиқиб қўймоқда.

Давлат котиби айтганидек, «Қирғиз-хитой муносабатлари 3000 йиллик тажрибага эга». Тўғри, ота-боболаримиз Хитой билан қандай муносабатда бўлиш кераклигини жуда яхши билишган. Шунинг учун ҳам Хитой бугунги кунгача ерларимизни босиб ололмаган. Агар ўша аждодларимиз йўлидан бориб, уларнинг ўгитларига қулоқ тутсак, Хитой билан ўта эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиб, унинг таъсири ёйилишига йўл қўймаслигимиз мумкин бўлади. Халқ шоири Қалигул Бой ўғлининг ушбу сатрларини эслатиб ўтсак:

Ширин сўз-ла кирар қўйнингга,

Сиртмоғини илар бўйнингга.

Қизиқма, элим, қизиқма асло,

Хитойнинг маккор ўйинига.

Шундай экан, ҳукумат халқ овозига қулоқ тутиши ва Хитойга қарам бўлишга олиб борадиган бундай сиёсатни зудлик билан тўхтатиши лозим.

Ҳарун Абдулҳақ