Британия ва Хитой ўртасидаги муносабатларнинг илиқлашуви
Британия ва Хитой ўртасидаги муносабатларнинг илиқлашуви
Британия Бош вазири Кир Стармернинг Хитойга ташрифи муҳим воқеалардан бири сифатида баҳоланмоқда. У сўнги саккиз йил ичида Хитойга ташриф буюрган биринчи Британия бош вазири бўлди. Бу ташрифнинг аҳамияти аниқ келишувларда эмас, балки унинг сиёсий маъноси ортида яшириндир. Бу воқеа Британия ва Хитой ўртасидаги муносабатларнинг ўзгариб бораётганини яққол кўрсаткичи ва Ғарб ташқи сиёсатида кенг ўзгаришлар юз бераётганининг белгисидир. Нима учун айнан шу кунларда бу икки давлат бир-бирига яқинлашмоқда, бу яқинлашув икки давлат манфаатларига қай даражада хизмат қилади?
Расмий нуқтаи назардан қараганда, бу кутилмаган ташриф ҳисобланмайди. Яъни бу бир қанча вақтдан буён экспертлар ва вазирлар даражасида олиб борилаётган мулоқотнинг босқичма-босқич қайта шакллантириш ҳисобланади. Бироқ, бундай юқори даражадаги алоқалар узоқ вақтдан бери сиёсий жиҳатдан нозик масала ҳисобланиб, бир неча бор қолдирилган эди. Бу эса, ташриф структуравий жиҳатдан тайёрлигини, аммо уни амалга ошириш учун ташқи шароитлар ўзгариши талаб қилинганлигини англатади. Аниқроқ айтганда, бу ташриф олдиндан имконият сифатида режалаштирилган бўлиб, шунга мос вазият юзага келиши билан амалга оширилди.
Бунга туртки берган асосий омил ташқи сиёсий муҳитнинг ўзгариши, хусусан энг аввало АҚШга нисбатан ўзгариши бўлди. Ҳозирча шерикликни қайта кўриб чиқиш ёки Лондоннинг трансатлантик йўналишидан воз кечиши ҳақида ҳеч қандай гап бўлгани йўқ. Аксинча, Британия сиёсати ҳам, Европа Иттифоқи сингари, Америка сиёсатида тобора ортиб бораётган ноаниқликка дуч келмоқда. Хитой масаласида иттифоқчиларга босим ўтказиш, оғир савдо риторикаси ва иқтисодий воситалардан сиёсий таъсир воситаси сифатида фойдаланиш – буларнинг барчаси биргина АҚШга таяниш хавфларни камайтириш ўрнига заиф ва мўрт вазиятни келтириб чиқариши ҳақидаги хавотирларни кучайтирди.
Бундай шароитларда Хитой билан яқинлашишга геосиёсий йўналишни кескин ўзгартириш сифатида эмас, балки стратегик тайёргарлик ва эҳтиёт чораси сифатида қараш керак. Британия бир куч марказини бошқаси билан алмаштиришга уринмайди. У ўзининг нозик ва айёр сиёсатида хавфсизлик билан иқтисодий соҳаларни бир-биридан ажратиб, олдинга қадам ташлаш имкониятларини кенгайтиришга интилади. Бу мантиқ умумий Европа тенденциясини акс эттиради: бу «иттифоқчи-душман»нинг мафкуравий тушунчасидан воз кечиш ва бир вақтнинг ўзида бир нечта куч марказлари билан ўзаро фойдали ҳамкорликка интилиш демакдир. Бироқ, бундай позиция фақат фойда ўртадан кўтарилгунча давом этади.
Бу ерда иқтисодий омил ва манфаат муҳим рол ўйнайди. Британия хизмат кўрсатиш (таклиф) иқтисодиётига асосланган давлат бўлиб, у учун катта ва ўсиб бораётган бозорларга кириш жуда муҳимдир. Хитой бозори – бу Британия молияси, фармацевтика ва таълим компаниялари ўзларининг ўсиш қобилиятини сақлаб қола оладиган кам сонли бозорлардан бири бўлиб қолмоқда. Айни пайтда, АҚШ ҳажм жиҳатидан ҳам, талаб динамикаси жиҳатидан ҳам бунга тенг келадиган альтернатив таклиф қила олмайди. Американинг савдо сиёсати тобора манипулятив ва сиёсий бўлиб бораётган бир пайтда, ташқи иқтисодий алоқаларни диверсификация қилиш капиталистик давлатлар учун мафкуравий эмас, рационал ва оқилона қадамга айланди.
Фойдаларни тақсимлаш нуқтаи назаридан қараганда бу яқинлашиш тенгсизликни акс эттиради. Хитой қисқа муддатда кўпроқ улушга эришмоқда. Пекин учун Британия бош вазирининг ташрифи рамзий ва сиёсий ресурс ҳисобланади. Бу воқеа халқаро изоляция ҳаракатлари натижа бермаётганини ва ҳатто АҚШнинг асосий иттифоқчилари ҳам, изоляция позициясига қарамай, музокарага тайёр эканлигини кўрсатади. Хитой ҳеч қандай муҳим тизимли ён беришларсиз қонунийликка эришмоқда. Бошқача қилиб айтганда, у ортиқча харажат ва куч сарфламай ўз мақсадларига эришмоқда.
Бирлашган қироллик учун мўлжалланган фойдалар дарҳол сезилмаслиги мумкин, аммо стратегик келажакда улар катта аҳамиятга эга бўлиш эҳтимоли мавжуд. Лондон ўзининг ташқи сиёсий эркинлигини мустаҳкамлашга ҳамда АҚШ ва Хитой билан мулоқотда музокара позицияларини мустаҳкамлашга, шунингдек бошқа бировнинг стратегиясидаги «кичик шерик» эмас, балки глобал ўйинчи эканлигини исботлаш имкониятига эга бўлади. Бироқ, бу манфаатлар катта хавфлардан холи эмас. Аниқроғи, хавфлар ички сиёсий танқиддан тортиб, иттифоқчилар тарафидан келиши мумкин бўлган босимигача бўлиши мумкин.
Ҳар қандай яқинлашишнинг мағлубият тарафи ҳам бўлишини таъкидлаб ўтиш эътиборга моликдир. Биринчи навбатда бу АҚШга боғлиқдир. Бироқ, бу кескин «мағлубият» бўлмайди, балки структуравий кайфиятда бўлади. Вашингтон ўз иттифоқчилари устидан тўлиқ назорат қилиш имкониятини ва иқтисодий доирада Хитойга нисбатан умумий йўналишни белгилаш монополиясини йўқотмоқда. Бу трансатлантик иттифоқни ҳозирча бузмаётган бўлса-да, унинг бирлигини заифлаштиради. Шунингдек, Европа Иттифоқи ҳам маълум даражада ютқазмоқда. Чунки Британия мустақил равишда ҳаракат олиб бориш билан Хитой бозори учун рақобатни кучайтириб, Европанинг умумий музокаралардаги салмоғини камайтиради.
Аниқроқ айтганда, Хитой билан янада қаттиқроқ зиддиятга кириш учун ўз кун тартибини белгилаб олган сиёсий ва эксперт гуруҳлар ютқазмоқда. Муносабатларда прагматизм устунлик қилган вазиятда уларнинг аргументлари аввалгидек актив бўлмай қолди. Шунингдек, АҚШнинг Шарқий Осиёдаги шериклари (Япония ва Жанубий Корея) ҳам билвосита зарар кўради. Улар учун Ғарбий Иттифоқнинг турли даражаларда заифлашиши расмий хавфсизлик сиёсатини ўзгартирмаса ҳам, Хитойни жиловлашдаги психологик таъсирини камайтиради.
Хулоса қилиб айтганда, Стармернинг ташрифи Британия-Хитой муносабатларида кескин бурилиш нуқтаси бўлмаганлигини, бироқ сиёсий мулоқотда ўзини тийиш даври тугаганлигини тасдиқлайди. Томонлар ўзаро яқиндан ҳамкорлик қилишга тайёр эканликларини билдиришди. Бу билан Хитой ташқи босимларга чидамли эканлигини исботлаган бўлса, Британия иттифоқчилик мажбуриятларини бузмасдан блокнинг қатъий тартибидан ташқарида ҳаракат қилиш имкониятига эга бўлди.
Яқин келажакда воқеалар ривожи эҳтиёткорлик каби фақат баъзи соҳаларда алоҳида характерга эга бўлади. Хавфсизлик ва юқори технологиялар масалаларида икки томон ўртасидаги масофа сақланиб қолади, шу билан бирга хизмат кўрсатиш иқтисодиёти, инвестиция ва гуманитар алоқалар соҳасидаги ҳамкорлик чуқурлашиш эҳтимоли ҳам бор. АҚШ тарафидан бўладиган босимни ёки Британия ичидаги сиёсий зиддиятларни вужудга келтирмаслик учун иккала томон ҳам атайлаб ҳар қандай кескин қадамлардан қочмоқда.
Шу муносабат билан келажакда Америка ташқи сиёсатида ўзгаришлар кутилмоқда. АҚШ томонидан босимнинг кучайиши Британиянинг танлаган йўлидан қайтишига олиб келиши эҳтимолдан йироқ. Аксинча, бу Лондоннинг автономияга истагини кучайтиради. Бу истак очиқ эмас, балки парда ортида бўлиши мумкин, аммо шу билан бирга Британия томонидан қабул қилинган диверсификация мантиғини ҳам йўққа чиқармайди.
Узоқ келажакда Стармернинг ташрифи Ғарб дипломатиясида чуқур ўзгаришларнинг биринчи белгиси сифатида қаралиши мумкин. Ушбу ўзгариш доирасида мафкуравий сафарбарлик ўз аҳамиятини йўқотиб, «омон қолиш» ва манфаат кўришга асосланган прагматизм ўса бошлайди. Агар бу тенденция кучайиб кетса, Лондон ва Пекин ўртасидаги яқинлашув фақат иқтисодий ва стратегик эҳтиёткорлик чораси бўлиб қолаверади. Бундай шароитда иттифоқчилик муносабатлари расмий характерга эга бўлади ва рақобат яна давом этаверади.
Абду Шукур
