Гренландия аралы жана трансатлантикалык байланыш

Гренландия аралы жана трансатлантикалык байланыш

Гренландия аралы ар дайым Жер шарынын эң түндүгүндөгү тынч муз катмары гана болбостон, тескерисинче, ал дайыма улуу державалар ортосундагы чоң оюндун өзөгүндө турган. Бүгүн болсо Америка президенти Трамп кылымга жакын убакыттан берки амбицияларды кайра жандандырып, полярдык тынчтыкты бузуп, аймакты саясий ызы-чуунун жана көз карандысыздык кагылышынын булагына айлантууда. Давос келишимдери, кытайлык амбициялар жана картайган континенттин алсыздыгы шартында суроолор курч турат: Гренландиянын даниялык калкандан чыгуу учуру жакындап, АКШнын жаңы штатына айланабы, же болбосо ал келе жаткан суук согуштун майданы бойдон калабы?

Трамп 2026-жылдын 22-январында Давосто (Швейцария) өткөн Дүйнөлүк экономикалык форумдун алкагында Түндүк Атлантика келишим уюмунун башкы катчысы Марк Рютте менен Гренландия аралы жана бүтүндөй Арктика аймагы боюнча «макулдашууга» жетишкенин жарыялады. Андан соң ал Европа өлкөлөрүнө карата 1-февралдан тартып киргизилиши пландалган кошумча бажы алымдарын колдонбоо чечимин, бул маселе боюнча европалык тараптын берген жеңилдиктеринен кийин «жакшы ниеттин» белгиси катары, кайра чакыртып алганын билдирди.

Кагылыштын мүнөзүн түшүнүү үчүн бул аралдын чыныгы абалын карап чыгуу зарыл. Гренландия дүйнөдөгү эң ири арал болуп саналат, анын аймагынын болжол менен 80 пайызын кар жана ички мөңгүлөр каптайт. Музсуз аймактын көлөмү Швециянын аймагына жакын болгону менен, анын өтө эле аз бөлүгү гана айыл чарбага жарактуу.

Жалпы аянты: 2 166 086 км²
Ички муз жана мөңгүлөр: 1 755 637 км²
Музсуз аянт: 410 449 км², жээк сызыгынын узундугу: 44 087 км
Гренландиянын калкы болжол менен 56 500 адамды түзөт, алардын үчтөн бири (19 900) борбор шаар Нуукта жашайт.

АКШнын Гренландия аралына болгон кызыгуусу XIX кылымда башталган. Америка 1917-жылы Даниянын Батыш Индия аралдарын сатып алгандай, бул аралды да Даниядан бир нече ирет сатып алууга аракет кылган. Бул маселе америкалык саясий чөйрөлөрдө ар кайсы жылдары, айрыкча 1867, 1910, 1946, 1955, 2019 жана 2025-жылдары кызуу талкууланган. АКШнын айрым расмий адамдары — тышкы иштер министрлери Уильям Х. Сьюард жана Жеймс Бернс, вице-президент Нелсон Рокфеллер, акырында президент Дональд Трамп — аралды өзүнө каратуу чакырыктарын жасашкан. Трамп бул маселени алгач 2019-жылы, биринчи президенттик мөөнөтүндө көтөрүп, 2024-жылы кайра шайлангандан кийин америкалык таасирди күчөтүү максатында кайрадан күн тартибине алып чыккан.

Демек, маселе жакында гана аныкталган кен байлыктарына же мунайга гана байланыштуу эмес, тескерисинче, анын геостратегиялык жайгашуусу менен байланыштуу болуп, Трамп администрациясы аны АКШнын улуттук коопсуздугунун ажырагыс жана өтө маанилүү бөлүгү катары карайт.

АКШ менен аралдын ортосундагы мамиленин маңызын түшүнүү үчүн, маалымат каражаттары Гренландиядагы байыртан бери уланып келе жаткан жана күчтүү америкалык аскерий аралашууну белгилешет. Ал негизинен, Питуфик–Туле аскерий базасы жана эрте эскертүүчү радарлар менен чагылдырылат. Бул мамиленин түпкү тамыры 1941-жылга барып такалат. Ошол жылы (Тулесаг 1) келишиминин негизинде, нацисттик кол салуулардан коргонуу максатында, Гренландияны коргоо үчүн АКШга аскерий ыйгарым укуктар берилген. 1950-жылдары бул процесс өнүгүп, арал ядролук куралдар менен жабдылган абадан коргонуу тутумдары жайгашкан аймакка айланган. Бул болсо Америкага кургакта, абада жана деңизде дээрлик чектөөсүз аракеттенүү эркиндигин берген.

1951-жылдын 27-апрелинде НАТОнун алкагында Данияга Гренландияны коргоого жардам берүү максатында АКШ менен (Тулесаг 1) келишими түзүлгөн. Анын алкагында Нарсарсуактагы аскерий аба базасы даниялык жана америкалык күчтөр үчүн биргелешкен базага айландырылган. 1953-жылдын аягында АКШ Кангерлуссуактагы аскер базасынан 140 км аралыкта аба ырайын байкоо станциясын курган. Бул станция даниялык тараптын маалыматы же уруксатысыз америкалык аскерлер тарабынан салынган. 1954-жылдын 15-мартында Туле аба базасын кеңейтүү иштери башталып, анын алкагында ядролук куралдар менен жабдылган жаңы муундагы абадан коргонуу тутуму орнотулган.

2008-жылдын 25-ноябрында Гренландияда өз алдынча башкаруу жөнүндөгү мыйзам боюнча референдум өткөрүлүп, добуш бергендердин 75,5 пайызы кеңейтилген автономияны колдоп чыккан. Бул мыйзам келечекте Даниядан толук көз карандысыздыкка карай кадам катары бааланат. 2009-жылдын 21-июнунда өз алдынча башкаруу боюнча кеңейтилген келишим күчүнө кирген. Тышкы саясат жана коргонуу маселелери гана Даниянын жоопкерчилигинде калган. Ал эми Гренландия өкмөтү полиция, адилеттүүлүк жана жээкти коргоо тармактарындагы ыйгарым укуктарды өзүнө алган. Аскер-деңиз күчтөрүнүн камсыздалышына таасир эткен бул милдеттердин алкагында төмөнкүлөр каралган:

Гренландия өкмөтү тышкы иштерин аныктоодо кеңири деңгээлдеги көз карандысыздыкка ээ болот.
Тышкы саясаттын көптөгөн аспектилери мындан ары даниялык саясатка байланбайт.
Гренландиянын аскерий жээк күзөтүнө болгон көзөмөл толугу менен Гренландия өкмөтүнө өткөрүлөт.

Бул чаралар аралдын Дания менен болгон байланышын алсыратты жана Кытай сыяктуу башка күчтөрдү кызыктырды. Кытай бул аймакты «жаңы стратегиялык чек аралар» катары мүнөздөп келет. Ал Арктикада эл аралык эрежелерди илимий изилдөөлөрдүн пардасы астында калыптандырууга умтулууда, ал эми эксперттер муну узак мөөнөттүү коопсуздук кызыкчылыктарын жашырган жабуу деп баалашат.

Берлинде жайгашкан Кытайды изилдөө боюнча Меркатор институтунун аналитиги Хелена Легарда: «Кытайдын экономикалык кызыкчылыктарын анын стратегиялык же коопсуздук кызыкчылыктарынан бөлүп кароо өтө кыйын, анткени алардын баары бири-бири менен тыгыз байланышкан», — деп билдирди.
Хельсинкидеги Финляндиянын Улуттук коргонуу университетинин доценти Матти Буранен: «Алар алгач экономикалык, илимий жана дипломатиялык ыкмалар аркылуу аралашуусун кеңейтүүнү каалашат, андан кийин келечекте ошол кызыкчылыктарды коргоо үчүн аймакта аскерий таасирин жайылтуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуу зарылдыгын жүйөлөшү мүмкүн», — деди.

Кытайдын амбицияларынан тышкары, Россия да Арктикада үстөм оюнчу катары көрүнүп турат. Ал өзүнө таандык ядролук муз жаргыч кемелердин эң ири флотуна ээ. Трамп муну түздөн-түз коркунуч катары баалап, Арктикада орус үстөмдүгүн бузуу үчүн Гренландияны көзөмөлдөө аскерий зарылдыкка айланууда деп эсептейт.

Демек, маселе Трамптын күч аркылуу таасир жүргүзүп, үстөмдүк орнотуу стратегиясына байланыштуу. Ал азыркы жеңилдиктерди аралдагы максат катары кабыл алганы менен, Европа биримдигинин алсыздыгынан пайдаланып (Украина тажрыйбасы анын өз алдынча коргонуу мүмкүнчүлүктөрүнүн чектелүү экенин көрсөттү), толук көзөмөл орнотууну пландап жатат. Ички саясатта болсо, 2026-жылдын ноябрында Конгресстин орто мөөнөттүү шайлоолору жакындап калган шартта, Трампка өзүнүн шайлоочу базасын шыктандыра турган ири маселелер керек. Анткени анын тарапкерлери лидеринин «тарыхый келишимдерди түзүүчү» катары Американын абсолюттук күчүн кайра калыбына келтирип жатканын көрүүдөн ырахат алышат.

Жыйынтыктап айтканда, Гренландия эми жөн гана арал болбой калды, ал эл аралык күчтөрдүн тең салмагын аныктоочу көрсөткүчкө айланды. Эгер Трамп өз көз карашын таңуулай алса, ал аймактын географиясын гана өзгөртпөстөн, салттуу трансатлантикалык өнөктөштүктөр доорунун расмий аякташын жана түндүктүн байлыктары менен жолдоруна карата «америкалык камкордуктун» жаңы доорунун башталышын жарыялайт.

Роя гезити

Хасан Хамдан