“Рўза тутиш фарз қилинди”
“Рўза тутиш фарз қилинди”
Ҳизб ут-Таҳрир амири Ато ибн Халил Абу Роштанинг (у кишини Аллоҳ ҳифзу ҳимоясида асрасин) «Тайсир фи Усулит Тафсир» номли китобида қуйидагича келади:
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ(183)أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(184)شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنْ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمْ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمْ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
«Эй мўминлар, тақволи кишилар бўлишингиз учун сизлардан илгари ўтганларга фарз қилингани каби сизларга ҳам саноқли кунларда рўза тутиш фарз қилинди. Энди сизлардан бирор киши ҳаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда (рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда тутади. (Кексалик ёки заифлиги сабабли) рўза тутишга қийналадиган кишилар бир мискин-бечоранинг бир кунлик таоми миқдорида эваз тўлашлари лозим. Бас, ким ўз ихтиёри билан зиёда яхшилик қилса (лозим бўлганидан ортиқроқ эваз тўласа), ўзига яхши. Агар билсангиз, рўза тутишингиз ўзингиз учун (эваз бериш ёки ҳатто узрли ҳолатда рўза тутмасликка нисбатан) яхшироқдир. 185. (У саноқли кунлар) Рамазон ойидирки, бу ойда одамлар учун ҳидоят бўлиб ва ҳидоят ва фурқон (ҳақ билан ботилни ажратгувчи)нинг очиқ оятлари бўлиб Қуръон нозил қилинган. Бас, сизлардан ким бу ойга ҳозир бўлса, рўза тутсин. Ва ким ҳаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда (рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда (тузалгач ёки сафардан қайтгач) тутади. Аллоҳ сизларга енгилликни истайди, сизларга оғир бўлишини истамайди. Бу саноқни тўлдиришингиз ва ҳидоят қилгани сабабли Аллоҳни улуғлашингиз учундир. Шояд шукр қилсангиз» [2:183-184]
Аллоҳ Таоло бу оятларда қуйидагиларни баён қилади:
Аллоҳ Таоло рўзани олдинги умматларга фарз қилганидек, Ислом умматига ҳам фарз қилди.
كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ
(Сизлардан илгари ўтганларга фарз қилингани каби сизларга ҳам рўза тутиш фарз қилинди).
Рўзанинг фарзлигига қуйидагилар далилдир:
а) (ãكُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ сизларга рўза тутиш фарз қилинди). Бу дарак гап буйруқ маъносида. Яъни, рўза тутинглар.
б) Касал ёки мусофирнинг рўза тутолмай қолган пайтида унинг қазосини тутиши бу талабнинг қатъийлигига қаринадир. Агар талаб қатъий бўлмаганида унинг қазосини бажариш шарт бўлмас эди.
وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ
(Энди сизлардан бирор киши ҳаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда (рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда тутади). Қатъий талаб фарз бўлади.
в) (çفَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ бас, сизлардан ким бу ойга ҳозир бўлса, рўза тутсин). Бу ерда ойни кўрган одам яъни, муқим киши рўза тутишга буюриляпти. Ундан кейинги Аллоҳ Таолонинг
فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ
(ва ким ҳаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда (рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда (тузалгач ёки сафардан қайтгач) тутади), деган гапи бу буйруқнинг қатъийлигига далилдир. Чунки касал ёки мусофир одам рўза тутолмай қолса, унинг қазосини тутишлари лозим бўляпти. Бу нарса талабнинг қатъийлигига, бинобарин, бу ишнинг фарзлигига қаринадир.
г) Айтиб ўтганларимиз Қуръондан келтирилган далиллар. Энди суннатдан далил келтирамиз. Умар G ривоят қилган ҳадисда Жаброил \ Пайғамбар Aдан Ислом ҳақида сўраганида у киши шундай жавоб бергандилар:
«شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ، وَإِتَاءُ الزَّكَاةِ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ، وَحَجُّ الْبَيْتِ مَنْ اِسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً»
«Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг пайғамбари, деб гувоҳлик бермоқ, фарз қилинган намозни адо этмоқ, закот бермоқ, рамазон рўзасини тутмоқ, йўлга қодир бўлган кишининг Байтни (Каъбани) ҳаж қилмоғи». Савол Ислом ҳақида эди. Ислом эса ҳамма одамларга фарздир.
إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ
«Албатта Аллоҳ наздида мақбул бўладиган дин фақат Ислом динидир» [3:19]
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
«Кимда-ким Исломдан ўзга дин истаса, бас (унинг «дини» Аллоҳ ҳузурида) ҳаргиз қабул қилинмайди ва у охиратда зиён кўргувчилардандир» [3:85].
Пайғамбар Aнинг Ислом ҳақидаги саволга берган жавобида рўзанинг ҳам борлиги унинг фарзлигига, фарз бўлганда ҳам улуғ фарз эканига далолат қилади.
Мана бундай ривоят ҳам бор:
«بُنِىَ الْإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ، وَإِتَاءُ الزَّكَاةِ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ، وَحَجُّ الْبَيْتِ مَنْ اِسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً»
«Ислом беш нарсанинг устига қурилган: Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг пайғамбари, деб гувоҳлик бермоқ, намозни адо этмоқ, закот бермоқ, рамазон рўзасини тутмоқ, йўлга қодир бўлган кишининг Байтни (Каъбани) ҳаж қилмоғи». Бинони ушлаб турадиган ишларга буюриш қатъий бўлади. Ислом шу беш нарсанинг устига қурилган экан, демак, улар Исломнинг арқонлари, устунлари ҳисобланади. Бинобарин, рўза амали фарз бўлади.
Аллоҳ Таоло рўзанинг ичига бир ҳикматни жойлаган. У тақводир.
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
(Тақволи кишилар бўлишингиз учун). Тақво бу Аллоҳдан қўрқмоқ, У Зотга итоат этмоқ, У Зот билан учрашиладиган кун учун тайёргарлик кўрмоқ. Саҳобалардан бири тақвога мана бундай таъриф берган: «Жалилдан (Аллоҳдан) қўрқмоқ, танзилга (Қуръонга) амал қилмоқ ва явмур-роҳил учун (риҳлат қилинадиган, бу дунёдан кетиладиган кун учун) тайёргарлик қилмоқ».
Шунинг учун рўзадор одам мана шу ҳикматни амалга оширишга ҳарис бўлсин. Чунки Аллоҳ Таоло рўзани фарз қилар экан, бу амал учун тақвони ҳикмат қилиб белгилади.
Киши ўзининг рўзасига бир назар ташласин. Хўш, у Аллоҳ ва Унинг пайғамбарига итоатни, У Зот билан учрашиладиган кунга тайёргарликни оширдими, йўқми? Агар оширган бўлса, демак, у расо рўза бўлибди. Унинг учун оламлар Парвардигори томонидан улуғ савоблар ато этилур, Пайғамбар A тарафидан эса ёқимли хабар бордир:
«كُلُّ عَمَلِ اِبْنِ آدَمَ لَهُ إِلاَّ الصَّوْمُ فَإِنَّهُ لِى وَأَنَا أَجْزِى بِهِ»
«Одам боласининг рўзасидан бошқа ҳар бир иши ўзи учундир. Рўзаси эса Мен учундир ва унинг мукофотини Ўзим бераман».[1]
«لِلصَّائِمِ فَرِحَتَانِ: فَرِحَةُ عِنْدَ فِطْرِهِ، وَأُخْرَى عِنْدَ لِقَائِهِ رَبِّهِ»
«Рўза тутган одам учун иккита хурсандлик бор: оғиз очган пайтдаги хурсандлик ва Парвардигори билан учрашган пайтдаги хурсандлик».[2] Аммо агар рўзанинг ҳикмати амалга ошмаётган бўлса, молу фарзандлар асқотмайдиган, Аллоҳга саломат қалб билан боришдан ўзга нарса иш бермайдиган кун келиб қолмасидан олдин бу иллатга барҳам берсин.
(أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ саноқли кунларда). Яъни, оз. Араблар саноқли сўзини оз маъносида қўллайдилар.
Шунга кўра,
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ
(саноқли кунларда) сўзи оз маъносидадир. У рамазон ойи бўлиб, йигирма тўққиз ёки ўттиз кунни ташкил қилади.
«اَلشَّهْرُ تِسْعَةٌ وَعِشْرُونَ أَوْ ثَلاَثُونَ يَوْمًا»
«Ой йигирма тўққиз ёки ўттиз кундир».
Аллоҳ Таоло рўзанинг фарзлигини баён қилганидан кейин касал ва мусофирларнинг рўза тутишлари ҳам, тутмасликлари ҳам мумкинлигини, агар рўзани тутмасалар, кейин қазосини тутишларини айтяпти. Бу гап тузалиб кетишидан умид бор бўлган касалга тегишлидир. Негаки, шундай касалгина кейинроқ, тузалиб кетганидан кейин рўзанинг қазосини тута олади. Мусофир ҳам агар рўзани тутмаса, кейинроқ сафари ниҳоясига етганидан кейин қазосини тутади.
Касаллик ҳақида гапирмасак ҳам бўлади. Чунки у ҳаммага маълум нарса. Сафар ҳақида эса гапирмасак бўлмайди. Бу ерда гап намоз қаср ўқиладиган шаръий сафар ҳақида кетяпти. Ибн Аббосдан намоз қаср қилиб ўқиладиган сафар ҳақида сўрашганида у, Асфондан Тоифгача ёки Жиддадан Тоифгача, деб жавоб берган.
Бошқа ҳужжатларда бундай сафар
«ثَلاَثَةُ فَرَاسِخَ وَالْفَرْسَخُ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ»
«уч фарсахдир, бир фарсах тўрт буруддир», Ҳозирги кундаги ўлчовда бундай сафар тахминан тўқсон километр бўлади.
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ
(Рўза тутишга қийналадиган кишилар бир мискин-бечоранинг бир кунлик таоми миқдорида эваз тўлашлари лозим). Аллоҳ Таоло рўзанинг мусулмонларга фарзлигини ва у
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ
(Саноқли кунларда). рамазон ойи эканини баён қилганидан кейин рўза тута олмайдиганларнинг муваққат ва доимий тавсифларини айтяпти:
а) فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ
(Энди сизлардан бирор киши ҳаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда (рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда тутади). Вақтинчалик тута олмайдиганлар.
б) وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ
(Рўза тутишга қийналадиган кишилар бир мискин-бечоранинг бир кунлик таоми миқдорида эваз тўлашлари лозим) доимий тута олмайдиганлар.
Қийналиб қолишнинг икки хил маъноси бор: куч билан (қодир бўлиб) рўза тутиш ва рўза тутиш натижасида куч, тоқатнинг тугаши.
Агар биринчи маънони берадиган бўлсак, оят мана бундай мазмунда бўлиб қолади: Ҳамма мусулмонлар рамазон ойида рўза тутсинлар, агар касал ёки мусофир бўлсалар, рўза тутишлари ҳам, тутмасдан бошқа кунларда қазосини тутиб беришлари ҳам мумкин, агар тутишга қодир бўлсалар, уни тутмасдан ҳар бир тутмаган кунлари учун фидя чиқариб берсинлар. Кўриниб турибдики, бундай маъно бериладиган бўлса, хитоб тўғри бўлмай қолади. Бир оятда ҳам рўза тутишга буюрилиб, ҳам рўза тутмасдан фидя чиқариб беришга буюрилган бўлиб қолади. Демак, (¼çmtRqà)ÏÜã) деган иборага қодир бўлиб рўза тутсалар, деган маънони берадиган бўлсак, хитоб тўғри бўлмай қолади. Кучи етиши ва қодир бўлиш бир хил маънодаги сўзлардир. Аллоҳ Таоло айтади:
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا
«Аллоҳ ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага таклиф қилмайди» [2:286].
Ҳадисда келади:
«فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ»
«Сизларни қайси бир ишга буюрган бўлсам, уни кучингиз етганича адо этинглар».
Иккинчи маънони қўлласак, яъни, рўза тутиш натижасида куч, тоқатнинг тугаши, ҳалок бўлиш маъносини берсак, хитоб тўғри бўлади. Чунки маъно мана бундай бўлади: Эй мўминлар, қодир бўлсангизлар, рамазон ойида рўза тутинглар, агар касал ёки сафарда бўлсангизлар, рўза тутмасдан қазосини кейинроқ тутиб берсангизлар ҳам бўлади, агар рўза тутишга қодир бўлмасангизлар, рўза тутиш сизларни ҳалокатга олиб борса, масалан, қари чол, кампир ёки тузалишига умид йўқ касал бўлсангизлар, рўза тутмасдан фидя чиқариб беринглар.
Мана шунда хитоб тўғри бўлади: қодир бўлганлар рўза тутсин, мусофир ва касал истаса тутсин, истамаса тутмасин, шифо топиши умид қилинмайдиган касал ва ёши ўтиб қолган қарилар рўза тутмасдан фидя берсинлар.
Шунинг учун Исломнинг аввалида қодир бўлган одам ҳам рўза тутиш ёки тутмасликда ихтиёрли бўлган, хоҳласа тутган, хоҳламаса тутмасдан фидя берган, кейин бу ҳукм кейинги
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ
(Бас, сизлардан ким бу ойга ҳозир бўлса, рўза тутсин) ояти билан насх қилинган, деганларнинг гапи ва таянган ривоятлари заифдир. Чунки насх шартлари тўла топилгандагина бир ҳужжат иккинчи ҳужжатни насх қилган, деган гапга таянилади. Насхнинг шартларидан бири икки ҳужжатни жамлаш (келиштириш) мумкин бўлмай қолишидир. Бу ерда эса бу икки ҳужжатни жамлаш мумкин. Шунга кўра, кучли гап биз юқорида айтиб ўтган гап бўлади. Яъни, рўзанинг фарз қилингани насх қилинган эмас, у бошданоқ муҳкам ҳужжат бўлган, рўза қодир бўлган муқимларга фарз бўлган, касал ва мусофирлар эса уни тутишлари ҳам, тутмасликлари ҳам мумкин бўлган, шифо топишига умид йўқ касаллар, қариб қолган чоллар, кампирлар уни тутмасдан фидя беришлари лозим бўлган. Бу муборак оят мана шу маънони англатади.
Ибн Аббосдан қилинган ривоят ҳам мана шу маънони таъкидлайди. Бухорий, Абу Довуд ва бошқалар ривоят қиладилар: «Ибн Аббос айтдики, бу оят насх қилинган эмас. Бу ерда рўза тута олмайдиган қари чол ва кампир назарда тутиляпти. Улар ҳар бир куннинг ўрнига бир мискинни овқатлантирадилар».
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ
рўза тутишга қийналадиган кишилар бир мискин-бечоранинг бир кунлик таоми миқдорида эваз тўлашлари лозим), деган гапдан кейин
فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ
(Бас, ким ўз ихтиёри билан зиёда яхшилик қилса (лозим бўлганидан ортиқроқ эваз тўласа), ўзига яхши), деган гап айтиляпти. Яъни, кимки талаб қилинган фидядан кўпроқ фидя чиқарса, ўзи учун яхшироқ бўлади, ўзи Аллоҳга янада яқинроқ бўлади.
Ҳар кунлик фидянинг миқдори бир мискиннинг овқатланишига етадиган маблағдир. Чунки «فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ»дан бадалдир. Яъни, бир кунлик фидя мискиннинг бир кунлик овқатидир. Овқат замон билан ўлчанади. Ўша замонда одатда мискин бир кунда қанча овқат еса, бир кунлик фидянинг миқдори ўшанча бўлади.
وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
агар билсангиз, рўза тутишингиз ўзингиз учун яхшироқдир). Яъни, мусофирми, касалми, бошқами, кимга рўза тутиш ёки тутмаслик ихтиёри берилса ва ортиқча қийинчиликсиз рўза тутишнинг имкони бўлса, унинг рўзани тутмаганидан кўра тутгани афзалроқ. Лекин агар рўза унинг касали ёки сафарини оғирлаштириб юборадиган бўлса, рўза тутмагани яхшироқ. Ҳадисда келади:
«أَنَّ رَسُولَ اللهِ A رَأَى رَجُلاً قَدْ ظَلَّلَ عَلَيْهِ فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قَالُوا: صَائِمٌ. قَالَ: لَيْسَ مِنْ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِى السَّفَرِ»
«Пайғамбар A бир кишига соя қилиниб турилганини кўриб, бу нима, деб сўрадилар. У рўзадор, деган жавоб бўлди. Шунда у зот, сафарда рўза тутиш яхши эмас, дедилар».[3] Яна бир ривоятда бундай дейилган:
«لَيْسَ مِنْ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِى السَّفَرِ، عَلَيْكُمْ بِرُخْصَةِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَاقْبِلُوهُ»
«Сафарда рўза тутиш яхши эмас. Улуғ ва Буюк Аллоҳнинг рухсатини қабул қилинглар, ундан фойдаланинглар». Бу ҳадисни Насоий чиқарган. Бу ердаги рухсатни қабул қилиш ҳақидаги гап ундан фойдаланишнинг афзаллигини англатади.
Қуръоннинг нозил бўлиши рамазон ойидан бошланган.
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ
(Рамазон ойидирки, бу ойда Қуръон нозил қилинган).
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
«Албатта, Биз у (Қуръон)ни қадр кечасида нозил қилдик» [97:1]
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ
«албатта Биз уни бир муборак-баракотли кечада нозил қилдик» [44:3]
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمْ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمْ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
(Аллоҳ сизларга енгилликни истайди, сизларга оғир бўлишини истамайди. Бу саноқни тўлдиришингиз ва ҳидоят қилгани сабабли Аллоҳни улуғлашингиз учундир. Шояд шукр қилсангиз).
Аллоҳ Таоло бу ишнинг остидаги ҳикматни, Ўзининг бизга рўза фарзини адо этишда қийин (машаққат, ҳалокат) эмас, осон бўлишини хоҳлашини баён қиляпти. Шу билан биз осонлик билан рўза кунларини охирига етказамиз. Агар вақтинча рўза тутишга қодир бўлмасак, қазосини бошқа кунлари тутиб берамиз, агар умуман қодир бўлмасак, тутмасдан фидя чиқариб берамиз, агар қодир бўлсак, уни ўз вақтида, рамазон ойида тутамиз. Шу билан унинг саноғини охирига етказамиз, охирига етказганимиздан кейин яъни, ҳайит куни такбир айтамиз, Аллоҳни улуғлаймиз, берган неъмати учун, шундай улуғ фарзни тўла адо қилишимизга имкон бергани учун У Зотга шукр қилгувчилардан бўламиз.
Сақофат бўлими
