Ормуз кысыгынын жабылышы жана анын дүйнөлүк кесепеттери

Ормуз кысыгынын жабылышы жана анын дүйнөлүк кесепеттери 

Биринчиден: Кысыктын жайгашуусу жана географиялык мааниси 

Ормуз кысыгы Перс булуңундагы өлкөлөрдү океан менен, андан ары бүткүл дүйнө менен байланыштырган жалгыз деңиз жолу болуп эсептелет. Анткени Ирактагы Басра сыяктуу маанилүү порттордон, Кувейттеги экспорттук терминалдардан, Саудиядагы Рас-Танура жана Жубайл портторунан, ошондой эле БАЭ, Катар жана Ирандагы экспорттук объекттерден чыккан кемелер Оман булуңуна, андан соң Инд океанына жетүү үчүн сөзсүз ушул кысыктан өтүшү керек.

Анын эң тар жери – Иран жээги менен Омандын Мусандам жарым аралынын ортосу болжол менен 21 деңиз милине (33 чакырымга жакын) барабар. Бирок соода кемелери колдонгон реалдуу навигациялык канал мындан да кыйла тар, бул болсо коркунуч же жабуу мүмкүнчүлүгүн талдоодо негизги фактор болуп саналат.

Бул жолду пайдаланган ири кемелердин кагылышуусун алдын алуу үчүн деңиз бийликтери навигацияны жөнгө салуучу система түзгөн. Ага ылайык, булуңга кирген кемелер туурасы болжол менен 2 деңиз мили болгон атайын кирүү тилкеси аркылуу өтөт, ал эми чыгып бара жаткан кемелер дал ошондой тууралыктагы параллелдүү тилкени колдонушат. Эки багыттагы кыймылдын ортосунда туурасы 2 деңиз мили болгон коопсуздук аймагы бар.

Ошентип, дүйнөдөгү эң чоң кемелер Иран менен Омандын аймактык суулары курчап турган тар мейкиндикте жай ылдамдыкта кыймылдайт. Миллиондогон баррел нефть ташыган ири танкерлер багытын өзгөртүүсү бир нече чакырым аралыкты сүзүп өтүүнү талап кылат жана алардын тез манёвр жасоо мүмкүнчүлүгү абдан чектелген.

Экинчиден: Дүйнөлүк энергиянын «кан тамыры» сандар менен

Эл аралык энергетикалык агенттиктердин баалоосуна ылайык, 2024-жылы кысык аркылуу күнүнө болжол менен 20 миллион баррел чийки нефть, конденсат жана мунай продуктулары өткөн. Бул дүйнөлүк нефть керектөөсүнүн бештен бир бөлүгүнө жана деңиз аркылуу ташылган нефть соодасынын төрттөн биринен көбүнө барабар.

Чийки нефть менен катар дизель, бензин жана оор отун сыяктуу кайра иштетилген мунай продуктуларынын чоң көлөмү да ушул жерден өтөт. Булуңдагы мунай иштетүүчү заводдор Азия, Африка жана Европа рынокторуна отун экспорттоп, кысыктын дүйнөлүк энергия бөлүштүрүүдөгү негизги ролду ойношуна шарт түзөт.

Суюлтулган жаратылыш газы боюнча Катар дүйнөдөгү эң ири газ кенине ээ. 2025-жылы Ормуз кысыгы аркылуу болжол менен 110 миллиард куб метр суюлтулган газ өткөн, бул дүйнөлүк LNG соодасынын 20%ына жакынын түзөт. Газ атайын танкерлер менен ташылгандыктан, кандай гана үзгүлтүк болбосун жеткирүү чынжырларына түздөн-түз сокку урулат. Ошондуктан Ормуз кысыгы азыркы дүйнөдө энергиянын эң маанилүү деңиз дарбазасы болуп эсептелет.

Үчүнчүдөн: Ормуз кысыгын жабуу мүмкүнбү? 

2025-жылдын июнь айында Иран кысыкты жабуу коркунучун билдирген, бирок бул маселе жөн гана саясий чечим менен чектелбейт, аны татаал факторлор аныктайт:

• Иран экономикасынын байланышы: Иран экономикасы энергетика тармагына түздөн-түз көз каранды. Нефть кирешелери жалпы кирешенин болжол менен 85%ын түзөт жана негизги экспорттук объекттери Перс булуңунда жайгашкан. Демек, кысык Иран үчүн да жашоо тамыры болуп саналат, ошондуктан аны жабуу экономикалык өзүн-өзү кыйратууга барабар. Бирок Иран муну каржылык эсептерден жогору турган экзистенциалдык маселе катары карашы мүмкүн.
• Кысыкты жабуу теориялык жактан оңой көрүнгөнү менен, иш жүзүндө өтө татаал. Мындай бузулуу дүйнөлүк базарларга сокку уруп, ташуу чыгымдарынын жана жашоо наркынын кескин өсүшүнө алып келет.
• Акча-кредиттик дилемма: Дүйнөнүн борбордук банктары стагфляция коркунучуна туш болот; инфляция кескин өсүп, аларды пайыздык чендерди көтөрүүгө мажбур кылат. Бул болсо экономикалык өсүштү жайлатып, терең рецессияга алып келет.

Төртүнчүдөн: Логистикалык кесепеттер жана дүйнөлүк таасир 

Ирандын мындай коркутуусунун максаты өзүнүн ички кризисин дүйнөлүк кризиске айлантып, Америкага басым көрсөтүү. Бул кесепеттер төмөнкүлөрдөн көрүнөт:

• Маршруттардын өзгөрүшү. Кемелер Араб жарым аралын толук айланып өтүүгө аргасыз болуп, күйүүчү май чыгымы жана миңдеген деңиз милдери көбөйөт, жүктөрдүн жеткирилиши жумаларга кечигет.
• Өнөр жайдын токтошу: Чийки заттардын кечигиши дүйнөлүк өндүрүштүн жайлашына жана товарлардын тартыштыгына алып келет.
• Порттордун изоляциясы: Перс булуңунун порттору деңиз соодасынан толугу менен ажырап, камсыздандыруу компаниялары чыгып кетет, эксплуатациялык чыгымдар өсөт жана акыры миллиондогон адамдар жумушсуз калат.

Бешинчиден: Жабыркаган тараптар 

Кээ бирлер таратып жаткан пикирлерге, анын ичинде Америкага Перс булуңунун мунайы кереги жок деген Трамптын билдирүүлөрүнө карабастан, Америка төмөнкү себептерден улам эң көп жабыркагандардын бири болот:

• Эл аралык аброюнун түшүп кетүүсү
• Ички бөлүнүүнүн күчөшү жана Батыш лагеринин ажырымы
• Энергия бааларынын дүйнөлүк бааларга байланышы себептүү ички рынокто өсүшү, бул болсо америкалык өндүрүштүн чыгымдарын көбөйтөт

Ал эми Азия өлкөлөрү (Кытай, Индия, Япония, Түштүк Корея) эң чоң коркунуч алдында турат. Анткени кысык аркылуу өткөн нефть ташуулардын 84%ы жана газ ташуулардын 83%ы Азия базарларына багытталат.

Европа үчүн абал андан да оор. Анткени ал буга чейин эле Украинадагы согуштун кесепеттеринен жана орус газынын токтошунан жапа чегип жатат. Австриядагы Жеткирүү чынжырлары боюнча маалымат институту Венадагы илимий мекемелер жана Делфт технологиялык университети менен биргеликте жүргүзгөн изилдөөгө ылайык, изилдөөнүн автору Стефан Торниер мындай дейт: «Экономикалык кесепеттер негизинен Иран тарабынан жабуунун канча убакытка созуларына жараша болот. Эгер жабуу төрт жумадан узакка созулса, анда дүйнөлүк жеткирүү чынжырларындагы бузулуулар кескин күчөшү мүмкүн», — деп билдирген Германиянын «ДПА» маалымат агенттиги.

«Европанын коопсуздугу» аттуу макалада: «Эгер Иран Ормуз кысыгын жапса, анда Европа акыркы ондогон жылдардагы эң татаал көп өлчөмдүү кризистердин бирине туш болот. Таасири энергия тармагы менен эле чектелбестен, экономикага, коопсуздукка, тышкы саясатка, ал тургай айрым европалык өлкөлөрдүн ички туруктуулугуна чейин жетет», — деп айтылган.

Жыйынтык: 

Учурдагы согуш бүткүл дүйнөгө азыркы эл аралык системанын кемчиликтерин, анын институттарынын жана мамлекеттеринин бузукулугун ачык көрсөтүп, жаңы дүйнөлүк тартипке болгон курч муктаждыкты далилдеди. Бул өзгөрүүнү жетектөөгө Ислам үммөтүнөн башка ылайыктуу тарап жок. Анткени ал адамдарды материалдык ач көздүк менен тар чөйрөдөн, Исламдын адилеттүүлүгүнө жана кең мээримине алып чыгуучу Роббаний системага ээ.