Эронда юзага келган норозилик намойишлари
Эронда юзага келган норозилик намойишлари
2025 йил декабр ойининг охирида Эронда бошланган сўнгги норозилик тўлқини расмий Теҳрон томонидан «хорижий кучларнинг аралашуви» сифатда баҳоланмоқда. Бу сўзлар Эрон учун янгилик эмас. Эрон ҳукумати ўнлаб йиллар давомида, яъни 2009 йилдаги «яшил ҳаракат»дан бошлаб, 2017-2019 ва 2022 йилларда юзага келган норозилик намойишларнинг ҳар бирида «мамлакатни беқарорлаштириш» ва “Республикани заифлаштириш”ни кўзлаётган хорижий кучларнинг ролига урғу бериб баёнот берган эди. Бундай баёнот бериш Теҳрон учун қулай бўлса-да, бироқ у “нима учун норозилик намойишлари тобора кенг тарқалиб, қайта-қайта қўзғалмоқда?” деган саволга жавоб бермай келади.
Ташқи манфаатлар
Аслида, содир бўлаётган воқеаларга нисбатан ташқи кучларнинг таъсирини бутунлай инкор этиш нотўғридир. Эрон минтақадаги асосий ўйинчилардан бири бўлиб, унинг ички барқарорлигининг заифлашиши Яқин Шарқдаги кучлар мувозанатини ҳийла беқарорлаштиради, бунга шубҳа йўқ. Эрондаги ички инқироз «Исроил» ва унинг иттифоқчилари каби Теҳроннинг геосиёсий рақиблари учун Эрон кучининг зайифлашганини англатади. Аниқроғи, бу Эроннинг ўз чегараларидан ташқарида таъсир ўтказиш имкониятининг камайганини, минтақавий можароларда иштирок этиш қобилиятининг озайганини ва ташқи сиёсий йўналишини ҳимоя қилиш қобилиятининг заифлашганини англатади.
Эрон сиёсий эмиграциясининг фаол қисми ҳам бу намойишларга ўз ҳиссасини қўшмоқда. Улар кўп йиллар давомида мамлакатнинг ички муаммоларини халқаро миқёсга олиб чиқишга интилиб, норозилик намойишларини “режим ўз қонунийлигини тўлиқ йўқотганлигининг исботи” сифатида кўрсатишга ҳаракат қилиб келишмоқда. Хорижий оммавий ахборот воситалари, ижтимоий платформалар ва сиёсий баёнотлар норозилик намойишларининг таъсирини кучайтириб, уларга қўшимча резонанс бермоқда ва халқаро эътиборни жалб қилмоқда.
Шундай бўлса-да, инқироздан кўрилган фойда билан унинг келиб чиқиши ва асосий сабаблари ўртасини фарқлаш муҳимдир. Ташқи кучлар вазиятдан ўз манфаатлари йўлида фойдаланиши, уни ўз фойдасига буриши ва ҳатто ахборот кескинлигининг ортишига ҳисса қўшиши мумкин, аммо бу инқирозни уларнинг ўзлари келтириб чиқарган деган маънони англатмайди.
«Ташқи фитна» версияси қанчалик тўғри?
Эрондаги норозилик намойишлари марказлаштирилган ташқи аралашувнинг натижаси, деган версия намойишнинг ҳақиқий воқелигига умуман мос келмайди. Бу ҳаракатларнинг ягона штаби, аниқ мафкураси ёки келишилган дастури йўқ. Улар мамлакатнинг турли минтақаларида ва турли сабабларга кўра алоҳида-алоҳда вужудга келган бўлиб, кўпинча табиий ҳолда юзага келмоқда. Норозилик намойишларида манфаатлари бир-биридан тубдан фарқ қиладиган ижтимоий гуруҳлар иштирок этмоқда: саноат ишчилари ва кичик савдогарлардан тортиб, талабалар ва нафақахўрларгача. Шунингдек, уларнинг талаблари соф иқтисодий масалалардан тортиб, умумий сиёсий шиорларгача ўзгариб турибди. Бу ташқи таъсирнинг ишини эмас, балки халқ орасида оммавий норозилик кайфияти кучайиб кетганлигини кўрсатади. Айнан жамиятдаги турли қатламларнинг норозилик намойишларида иштирок этиши ҳукумат учун ҳам, ташқи кузатувчилар учун ҳам намойишларни назорат қилишни қийинлаштиради.
Намойишларнинг асосий сабаби иқтисодий таназзулдир
Ҳозирги норозилик намойишларининг асоси узоқ давом этган иқтисодий инқироздир. Эрон халқи учун бу узоқ вақтдан бери мавҳум макроиқтисодий муаммодан ўтиб, аксарият эронликларнинг кундалик ҳаётидаги инқирозга айланди. Миллий валютанинг узоқ муддатли кескин қадрсизланиши одамларнинг иқтисодий тизимга бўлган ишончини сусайтириб, ўрта синфнинг жамғармаларини деярли йўққа чиқарди. Сўнгги йилларда Эрон риали кескин қийматини йўқотди. 2015 йилда 1 доллар 30-35 минг риал атрофида бўлган бўлса, 2022 йил охирига келиб 400 мингдан ошди. 2025 йилда валюта курсиннг пасайиши янада тезлашди: йил бошида 1 доллар тахминан 800 минг риалга тенг бўлган бўлса, йил охирига келиб эркин бозорда 1 доллар 1,4 миллиондан ошди. Шу тарзда, атиги бир йил ичида риал ўз қийматининг 40%дан ортиғини, ўн йил ичида эса деярли аввалги барча харид қобилиятини йўқотди. Бу ҳолат, инфляциянинг 40%дан ортиши билан бирга, одамларнинг турмуш даражасига бевосита таъсир кўрсатди.
Инфляциянинг кўтарилиши ҳамда озиқ-овқат, уй-жой ва асосий хизматлар нархларининг ошиши миллионлаб оилалар учун аввалги турмуш даражасини фақат орзу қиладиган ҳаёлга айлантирди. Халқнинг реал даромадлари пасайиб, ижтимоий ҳаракатлилик деярли тўхтаб қолди. Санкциялар, албатта, ҳозирги инқирозда катта рол ўйнайди, аммо улар фақат ички муаммоларни кучайтирмоқда. Самарасиз бошқарув, коррупция, режимдаги номутаносиблик ва иқтисоднинг чекланган даромад манбаларига боғлиқлиги ушбу муаммолар сирасига киради. Натижада, иқтисодий норозилик вақтинчалик муаммодан сурункали муаммога айланиб бормоқда. Бу норозилик митинглар ва норозилик намойишларини иложсиз юзага келишга сабаб бўлмоқда.
Сиёсий инқироз
Иқтисодий омил ҳукуматга бўлган “ишонч инқирози” билан чамбарчас боғлиқдир. Жамиятнинг аксарияти ҳокимиятга таъсир кўрсатишнинг самарали механизмларини кўрмаяпти, мавжуд институтларни эса ўз манфаатларини ҳимоя қила оладиган тузилма сифатида қабул қилмайди. Сиёсий тизим ҳали ҳам ёпиқлигича қолмоқда, ислоҳотлар эса чекланган, бунинг устига назорат остида амалга оширилади.
Бундай шароитларда намойишларларга қарши куч ишлатиш, ҳибсга олиш ва репрессив риторика давлат ва жамият ўртасидаги жарликни янада кенгайтиради. Бу эса, кескинликни камайтириш ўрнига, намойишга чиққанлар сонининг кўпайишига ва баъзи талабларнинг радикаллашишига олиб келади.
Хулоса
Эрондаги норозилик намойишларига ташқи кучларнинг таъсири сифатида эмас, балки дастлаб мамлакатнинг ички муаммоларининг аломати сифатида қараш лозим. Ҳа, ташқарида ҳозирги беқарорликдан манфаатдор бўлган ва содир бўлаётган воқеалардан ўз манфаатлари йўлида фаол фойдаланишни истаган кучлар йўқ эмас. Бироқ, бу сабаб ҳам эмас. Шунинг учун, содир бўлаётган воқеаларни фақат «ташқи фитна» сифатида изоҳлаш Эрон ҳукуматига вазиятни соддалаштириб кўрсатишга ва асосий иқтисодий, сиёсий ва институционал муаммолар ҳақида гап қўзғамасликка имкон беради. Шу билан бирга, айнан шу муаммолар халқ орасида ижтимоий муҳитни шакллантирмоқда. Бундай муҳитда норозилик намойишлари камдан-кам учрайдиган ҳодиса эмас, балки Эроннинг кундалик ҳаётининг такрорланувчи элементига айланиб бормоқда. Бу ерда давлатнинг “Эрон Ислом Республикаси”, дея «Ислом» номи билан аталиши фақат безак ролини ўйнамоқда холос. Эроннинг иқтисодида ҳам, сиёсатида ҳам, жазо-чоралида ҳам.., Исломдан асар ҳам йўқ.
Латифул Расих
