Капитализм қулаётган бир пайтда нима учун олтиннинг нархи кўтарилмоқда?
Капитализм қулаётган бир пайтда нима учун олтиннинг нархи кўтарилмоқда?
Сўнгги беш йил ичида олтин нархи икки баравардан кўпроқ кўтарилиб, янги тарихий рекорд ўрнатди. Кумушнинг нархи эса юз фоизга кўтарилди. Марказий банклар ҳар йили 1000 тоннага яқин олтин сотиб олмоқда. Бу 2022 йилгача бўлган кўрсатгичдан икки баравар кўпдир. Бир пайтнинг ўзида Қўшма Штатларда фоиз ставкаларининг пасайиши, глобал қарзларнинг ўсиши ва АҚШ долларига ишончнинг кескин пасайиши кузатилмоқда.
Дунё олтин сотиб олиш орқали аста-секин «барқарор қадриятлар»га қайтмоқда. Бунинг сабаби, одамлар энди қоғоз пулларга, айниқса ўнлаб йиллар давомида бутун капиталистик молиявий тизимнинг устуни бўлиб келган долларга ишонмай қўйди. Тўғри, доллар узоқ йиллар давомида таянч пул вазифасини ўтаб келди, ҳатто инқироз даврида ҳам инсонлар унга ишонганлиги учун ундан воз кечмади. Доллар бугунги кунда ҳам қўлланилаётган бўлса-да, бироқ у энди аввалгидек мустаҳкам устун валюта сифатида қабул қилинмай қолди. Пул барқарорлик вазифасини бажара олмай қолганда, бутун молиявий низом дарз кетиб, қулай бошлайди.
Замонавий пуллар аллақачон реал ишлаб чиқаришдан узилиб, эндиликда меҳнат, ресурслар ёки иқтисодий ўсишни акс эттирмай қўйди. Бунинг ўрнига, улар иқтисодий назорат қарорларини, сиёсий можароларни ва ўтган инқирозларни ямашга уринишларни акс эттирмоқда. Ҳар бир янги инқирозни «пул босиб чиқарадиган станок» билан ҳал қилишга ҳаракат қилинмоқда. Аммо бу билан глобал инқироз кўламини кенгайтириб, унинг оқибатларини янада ёмон аҳволга келтирмоқда. Айни пайтда, пул қийматининг йўқолиб боаётганлиги туфайли олтин нархининг кўтарилишига гувоҳ бўлмоқдамиз. Олтинни хоҳлагандай босиб чиқариш, музлатиб қўйиш ёки бекор қилиш ёхуд бир давлатнинг қарори билан унинг қиймати тушириш мумкин эмас. Шунинг учун ўнлаб йиллар давомида ўзининг фиат (пул) тизими ишончли эканлигини таъкидлаб келган марказий банклар энди яна қайта олтинни танламоқда. Капитализм ҳақиқий барқарорликни вужудга келтириш ўрнига, «пулдан пул ишлаш» деган ўзининг спекулятив хусусиятини аниқ кўрсатди. Молия сектори шунчалик оғир аҳволга тушиб қолдики, ўзига ўзи хизмат қилишдан бошқа чораси қолмади. Иқтисодиёт қарз ҳисобига кун кўрмоқда, аммо қарзни тўлаш учун яна янги қарзлар олинадиган вазият юзага келди. Аниқроқ айтганда, келажакнинг маблағлари аллақачон сарфланиб бўлган.
Санкциялар, тижорат урушлари ёки можаролар каби қандай жиддий тақчилликлар юзага келмасин, дарҳол бозорда хавотирга сабаб бўлади. Бу низомнинг заифлиги ва мўртлигидан далолат беради.
Кумуш нархининг кўтарилиши эса, «келажак технологиялари»га (яшил энергия, электроника, сунъий интеллектга) эҳтиёж борлигини кўрсатмоқда. Аммо капитализм доимо ресурсларнинг чекланганлиги ҳақида гапирса-да, бир вақтнинг ўзида, чексиз ўсишни ваъда қилади. Капитализм доҳийларининг фикрига кўра, молиявий моделлар қандай шаклда бўлмасин, улар ҳам, жисмоний нарсалар каби, бир кун қулаб, йўқ бўлиб кетади.
Беқарорликнинг вақтинчалиги ҳақида айтилаётган гап-сўзлар шунчаки ўз-ўзини алдашдан бошқа нарса эмас. Бозорлар ҳозирда фойда кўриш билан эмас, балки хавфсиз бошпана излаш билан овора. Бу аслида вазият бошқача тус олаётганини кўрсатмоқда. Ваниҳоят, биз фақат молиявий инқирозга эмас, балки тизимли ўзгаришлар бошланганига гувоҳ бўлмоқдамиз. Капитализм ўзининг энг муҳим ишонч хусусиятини йўқотмоқда. Бу ишонч устига қурилган барча низомлар қулай бошлади.
Молиявий инқироз – бу буюк фалокатнинг бирдан-бир аломатидир. Унинг ортида чексиз ўсишга, абстракт пулга ва бошқариладиган келажакка бўлган ишончга асосланган анча чуқур жараённинг белгилари сезилмоқда. Буларнинг барчаси капитализм даври тугаб бораётганидан далолат беради. Шунинг учун, бугунги кунда олтиннинг ҳақиқий таъминот воситасига айланиб бораётгани капитализм ўзининг сўнгги нафасларини олаётганидан дарак бермоқда.
Абду Шукур
