Санариптик валюталар адамдардын аманаттарын талап-тоноону улантуу жана каржылык үстөмдүктү бекемдөө

Санариптик валюталар адамдардын аманаттарын талап-тоноону улантуу жана каржылык үстөмдүктү бекемдөө

Абдулхалим Аль-Хурани

Биринчиден: аманаттарды тымызын талап-тоноо

Бул доордун ууруларына эми адамдардын акчасын талап-тоноо үчүн беткапка да, куралга да муктаждык жок болуп калды. Анткени заманбап каржы системасы бул милдетти адамдардын аманаттарын акырындап кемитүү үчүн кылдат иштелип чыккан жашыруун механизм аркылуу өзү аткарууда. Биз бүгүн «программалаштырылган акча инфляциясы» деп аталган чыныгы көйгөйгө туш болуп жатабыз. Ал убакыт өткөн сайын банктагы эсебиңиздеги, аманатыңыздагы же кирешеңиздеги чоң сандарды баштапкы сатып алуу жөндөмүнөн ажыраган жөн гана сандарга айлантат.

Адам өзүнүн акчалай аманатын келечегин жана үй-бүлөсүнүн келечегин камсыздап жатам деп ойлоп, көп жылдар бою сактаганда, чындыгында убакыт менен утулчу күрөштү жүргүзүп жаткан болот. Анткени ошол мезгил аралыгында анын аманатынын сатып алуу жөндөмү тынымсыз төмөндөйт. Бул негизги товарлардын жана активдердин бааларынын үзгүлтүксүз кымбатташы аркылуу көрүнөт. Натыйжада адамдар өз эмгеги менен тапкан байлыгынын чыныгы наркынан ажырап калганын көрүшөт. Демек, банктагы санариптик калдыгыңыздын ондогон жылдар бою өзгөрүүсүз турушу экономикалык жактан алып караганда, чыныгы сатып алуу жөндөмүңүздүн болжол менен 85%ын жоготконуңузду билдирет. Акча абага жок болуп кетпейт, тескерисинче, кыйыр жолдор аркылуу өз наркын жоготот. Ал эми бул нарк ушул түзүмдүк кемчиликтен пайда көргөн башка тараптардын чөнтөгүнө өтөт. Мындан да кооптуусу, акыркы учурдагы «борбордук банктардын санариптик валюталарына» өтүү бул кооптуу багытты оңдоо үчүн эмес, акыркы элүү жылдан бери уланып келген бул системалуу талап-тоноону дагы да ылдамдатуучу жана ага кеңири технологиялык мыйзамдуулук берүүчү жаңы курал болуп саналат. Ошондуктан бул жийиркеничтүү каржы системасынын механизмдерин аңдап түшүнүү зарыл. Бул андан кутулуу жана анын ордуна адамдардын мал-мүлкүн коргоп, көбөйтө турган чыныгы каржы системасын орнотуу жолундагы биринчи коргонуу чеби болуп саналат.

Экинчиден: акча кантип өздүк нарктан кагаздагы элеске айланды

Азыркы каржы системасынын кыйрашы кокустуктан келип чыккан жок. Ал кылымдар бою пландуу жүргүзүлгөн өзгөрүүлөрдүн натыйжасы болду. Бул өзгөрүүлөрдүн жүрүшүндө акча менен анын чыныгы наркынын ортосундагы байланыш акырындык менен үзүлдү. Адамзат дээрлик төрт миң жыл бою алтын менен күмүштү акчанын негизги негизи катары колдонуп келген. Ал доор бул металлдардын саясий каалоолорго же бузулууга көз каранды болбогон өз алдынча өздүк наркка ээ болгондугу себептүү туруктуу акча системасы менен айырмаланган.

Кийин түзүмдүк четтөө XVII кылымда Европада башталган. Адамдар алтынды ташып жүрүүнүн ордуна ыңгайлуу альтернатива катары кагаз квитанцияларды колдонууга көнүп калышкан. Убакыт өткөн сайын акча алмаштыруучулар аманатчылардын өтө аз бөлүгү гана бир убакта өзүнүн алтынын талап кыларын байкашып, мындан пайдаланып, кампаларындагы чыныгы алтындын көлөмүнөн алда канча көп квитанцияларды чыгара башташкан. Мына ушундайча «жарым-жартылай резерв системасы» пайда болуп, жок жерден акча жаратуу башталган.

Убакыт өткөн сайын бул система өнүгүп, расмий банктар түзүлдү. Дүйнөнүн валюталары негизги таяныч катары АКШ долларына байланыштырылды. Доллар бир унциясы 35 доллар деген туруктуу баа менен алтынга байланыштырылган болчу. Бул 1944-жылы Экинчи дүйнөлүк согуштагы союздаш мамлекеттердин 44 өлкөсүнүн өкүлдөрү тарабынан түзүлгөн Бреттон-Вудс келишиминин негизинде ишке ашкан.

1950-жылдары Америка алтындын негизги ээси болгондуктан жана дүйнө долларга ишенгендиктен, система туруктуу иштеп турган. Бирок 1960-жылдардын ортосунда Америка Вьетнам согушуна жана ири ички чыгымдарга аралаша баштады. Бюджеттик тартыштыкты каржылоо үчүн салыктарды көтөрүүнүн ордуна, АКШ өзүндө болгон алтындын көлөмүнөн алда канча көп доллар басып чыгара баштады.

Муну байкаган Европа өлкөлөрү өздөрүндөгү ашыкча долларлардын ордуна Америкадан алтын берүүнү талап кылышты. Натыйжада ошол кездеги АКШ президенти Никсон 1971-жылы бул туңгуюктан чыгуу үчүн долларды алтынга алмаштыруу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарганын жарыялады. Бул чечим менен миңдеген жылдарга созулган алтынга негизделген чыныгы акча тарыхы аяктап, дүйнөнүн бардык акчалары «мажбурий валюталарга» айланды. Алар эч кандай чыныгы актив менен камсыздалбаган, чексиз көлөмдө басылып чыгарыла турган жөн гана кагаздар жана сандар болуп калды.

Ошондон кийин доллардын алтынга карата наркы тездик менен төмөндөй баштады. Доллардын чыныгы сатып алуу жөндөмүн алтын менен эсептегенде, ал ошол убактан бүгүнкү күнгө чейин өзүнүн баштапкы наркынын 98%дан ашыгын жоготкону көрүнөт. Экономикалык жактан бул акыркы жарым кылым ичинде акчалай аманатын сактап келген ар бир адам өз байлыгынын олуттуу бөлүгүн унчукпай жана системалашкан механизм себептүү жоготконун билдирет.

Үчүнчүдөн: бүгүнкү күндө акчаны чыгаруу механизмдери жана нарктын тымызын төмөндөшү

Бүгүнкү күндөгү каржы системасынын түзүмү өтө татаал болуп, ал жалпы эл түшүнгөндөн таптакыр башка механизмдер аркылуу башкарылат. Көпчүлүк адамдар банктарды жөн гана өз акчасын коопсуз сактоочу жай деп ойлошот. Бирок жалпыга белгисиз болгон бир механизм бар. Ал «акча мультипликатору» (Money Multiplier) деп аталат.

Кардар банкка белгилүү бир суммадагы акчаны салганда, банк ал акчаны чындыгында сактап койбойт. Тескерисинче, анын өтө аз бөлүгүн гана — болжол менен 10%ын (өлкөнүн мыйзамына жараша) жарым-жартылай резерв катары калтырып, калган негизги бөлүгүн (90%ын) башка кардарга насыяга берет.

Ал кардар болсо алган насыясын кайра банк системасына киргизет. Натыйжада бул айлампа кайрадан башталат: карыз алуучу алган сумманын 90%ын өз эсебине салат, банк анын дагы 10%ын гана резерв катары калтырып, калган 90%ын кийинки карыз алуучуга насыяга берет. Бул процесс ушундай эле тартипте улана берет. Мындай кайра-кайра кайталанган айлануу натыйжасында эсеп боюнча 10 миң акча бирдиги кагаз жүзүндө 100 миңге чейин насыя катары көбөйөт. Бул болсо акча массасынын 90%ы толугу менен жок жерден, кредит берүү жана акча мультипликатору аркылуу жаралганын билдирет.

Ири борбордук банктар жана эл аралык каржы мекемелери (мисалы, Эл аралык валюта фонду жана Эл аралык эсептешүүлөр банкы) тарабынан жарыяланган маалыматтарга жана мезгилдүү отчетторго ылайык, бүгүнкү күндө дүйнөдөгү колго кармалуучу накталай акчанын жалпы көлөмү болгону 8 триллион долларды түзөт. Ал эми «кеңири акча массасынын» (банктык аманаттар жана эсептердеги жазуу жүзүндөгү каражаттар) көлөмү 150 триллион доллардан ашат. Бул өтө чоң айырма чыныгы материалдык негизи жок элестүү ликвиддүүлүктү билдирет. Эгерде бардык аманат коюучулар бир күндө өз акчаларын накталай алып кетүүнү чечишсе, анда система бул кагаз жүзүндөгү байлыктын 95%ын төлөп бере албай калмак.

Мындай чексиз кеңейген акча массасы инфляциянын түздөн-түз себеби болуп саналат. Анткени өндүрүш менен камсыздалбастан рынокко киргизилген ар бир жаңы акча бирдиги мурдагы акча бирдиктеринин сатып алуу жөндөмүн сөзсүз кемитет.

Сандар менен айтканда, эгер 100 миң акча бирдиги орточо жылдык инфляциясы 5% болгон шартта сакталса, анда анын чыныгы наркы болгону он жылдын ичинде болжол менен 60 миңге чейин төмөндөйт. Эсептердеги сан өзгөрүүсүз бойдон калганы менен, анын наркынын (сатып алуу жөндөмүнүн) 40%ы жоголот. Ал нарк болсо эл байкабастан жаңыдан чыккан ликвиддүүлүктү биринчи болуп алган тараптарга, мисалы, өкмөттөргө жана ири банктарга өтүп кетет.

Төртүнчүдөн: санариптик валюталар жана системалуу талап-тоноонун уланышы

Акыркы мезгилде дүйнө жүзүндө санариптик валюталар технологиялык революция жана учурдагы системаны оңдоочу каражат катары тездик менен жайылтылып жатат. Бирок алардын маңызын жана иштөө механизмдерин кылдат карап чыксак, алар жок жерден акча чыгаруу процессин дагы да тездеткен жана акчанын сатып алуу жөндөмүнүн төмөндөшүн кеңейткен жаңы ыкма гана болуп саналат.

Бул мейкиндик өздүк нарктын жоктугу жагынан бири-бирине окшош болгон санариптик валюталардын үч түрүн камтыйт.

Борбордук банктардын санариптик валюталары (CBDCs)

Булар салттуу мыйзамдуу валюталардын түздөн-түз санариптик уландысы болуп саналат (мисалы, санариптик юань жана 2025-жылы мыйзамдык жактан толук бекитилген санариптик рубль). Ошондой эле жакынкы убакка чейин Трамп тарабынан жайылтылып келген санариптик доллар да ушуга кирет.

Бул санариптик валюталар борбордук банктар тарабынан мамлекеттик чечимдин негизинде программалык жол менен чыгарылып, мамлекеттердин борбордук банктарынын алкагында иштелип чыгат. Алар эки системанын бири боюнча түзүлүшү мүмкүн:

жеке инсандыгын тастыктаган эсептер системасы

же шифрленген санариптик капчыктар системасы.

Бул эки системаны түшүндүрүү үчүн:

Санариптик валюталардын «жеке инсанга байланыштуу» түрү:

Бул түрү иштөө жагынан салттуу банк эсептерине абдан окшош. Бирок айырмасы — сиздин эсебиңиз түздөн-түз борбордук банкта болот. Ал эми эсептеги валюта эсеп ээсинин инсандыгы менен байланышкан болот. Мисалы, аты-жөнү, өздүгүн тастыктаган номери же биометрикалык маалыматы (манжа изи сыяктуу) менен байланыштырылат.

Бул каражат аркылуу жүргүзүлгөн бардык аракеттерди, мисалы, акча которууну же сарптоону көзөмөлдөөгө болот. Сиз башка адамга акча которгондо, система адегенде сиздин өздүгүңүздүтекшерет. Андан кийин каражат сиздин эсебиңизден чыгарылып, алуучунун өздүгү да текшерилген соң анын эсебине өткөрүлөт. Ошентип, бул акчанын электрондук изи жаңы ээсинин өздүгү менен байланыштырылат.

Муну банктык чекке окшоштурууга болот: ал чек аты-жөнү, инсандыгы жана колу дал келген учурда гана накталай акчага айландырылып же колдонулушу мүмкүн.

Ал эми токенге негизделген санариптик валюталар (Token-Based):

Бул түрү чөнтөгүңүздөгү кагаз накталай акчага окшош, бирок электрондук капчыктагы санариптик формада болот. Бул жерде нарк шифрленген санариптик токенде (Token) сакталат. Ал Ethereum, Tron же Solana сыяктуу ачык блокчейн тармактары аркылуу иштейт. Бул системада «сиз ким экениңиз» маанилүү эмес. Негизги маселе — бул токен чыныгыбы же жасалмабы дегенди текшерүү.

Сиз башка адамга төлөм жүргүзгөндө, санариптик токенге болгон менчик укугу дароо сиздин электрондук капчыгыңыздан анын капчыгына өтөт. Бул үчүн система алдында өздүгүңүздү ачыктоонун зарылдыгы жок. Бул бирөөгө 10 долларлык банкнотту колуна карматкандай болот.

Текшерүү сиздин электрондук капчыгыңыздагы шифрлөө ачкычтары (ачык жана купуя ачкычтар) аркылуу жүргүзүлөт.Муну белек карталарына (Gift Cards) окшоштурууга болот. Ким картага ээ болсо, ошол аны менен дароо сатып алуу жүргүзө алат. Дүкөн анын ким экенин сурабайт. Эң негизгиси — карта жарактуу болуп, ичинде каражат болушу керек.

Бул валюталардын эки түрү тең эки баскыч аркылуу чыгарылып жана жүгүртүүгө киргизилет.

Биринчи баскыч — ири көлөмдө банктарга берүү. Бул мамлекеттик облигациялар сыяктуу активдердин ордуна жүргүзүлөт.

Экинчи баскыч — жеке адамдарга бөлүп таратуу. Бул электрондук тиркемелер аркылуу ишке ашырылып, түздөн-түз борбордук банкка байланыштуу болот.

Мындай байланыш мамлекетти бул валюталардын номиналдык наркынын кепилдиги кылат. Бирок ошол эле учурда мамлекетке «акчаны программалык башкаруу жана багыттоо» ыйгарым укугун берет. Мисалы, каражатты белгилүү бир мөөнөттө гана пайдаланууга шарт коюу же соттук жол-жоболорсуз эле эсептерди дароо тоңдуруу мүмкүнчүлүгүн түзөт. Натыйжада бул каржылык купуялуулукту толугу менен жокко чыгарат.

Эгер борбордук банк терс пайыздык ченди киргизсе же коомду көбүрөөк керектөөгө мажбурлоо үчүн эсептерден түздөн-түз каражат кармап калса, жарандардын мындан качып кутулуу мүмкүнчүлүгү болбой калат. Мындай түрдөгү акчанын көлөмү азырынча дүйнөдөгү жалпы акча массасынын өтө аз бөлүгүн түзөт. Анткени азыркы учурда дүйнө жүзүндө анын жүгүртүүдөгү көлөмү 4 миллиард доллардан ашпайт. Мунун негизги себеби — калктын бул түрдөгү валютаны кеңири кабыл албоосу. Бирок мамлекеттик колдоонун натыйжасында бул көрсөткүч жакынкы 10 жылдын ичинде болжол менен 500 миллиард долларга жетет деп күтүлүүдө.

2. Туруктуу санариптик валюталар (Stablecoins)

Бул санариптик акча системасынын дагы бир тармагы. Алар да жогоруда айтылгандай санариптик валюталар, бирок борбордук банктар тарабынан эмес, жеке компаниялар жана мекемелер тарабынан чыгарылат. Алардын эң белгилүүлөрү — USDT чыгарган Tether жана USDC чыгарган Circle компаниялары. Учурда бул валюталардын көпчүлүгү мурда айтылган токен (Token) системасынын негизинде чыгарылат.

Алардын негизги идеясы — компаниялар долларга 1:1 катышында байланыштырылган «санариптик активдерди» сунуштайт. Компаниялар мындай валюталардын наркы чыныгы АКШ долларларынын жана мамлекеттик казына облигацияларынын резервдери менен камсыздалганын билдиришет. Бул процесс көбүнчө ири соода платформасы же чоң каржы мекемеси болгон кардардын өзүнүн салттуу акчасынын бир бөлүгүн сооданы жеңилдетүү үчүн санариптик дүйнөгө өткөрүүнү каалашынан башталат. Мисалы, кардар өзүнүн кадимки банк эсебинен 100 миллион чыныгы АКШ долларын түздөн-түз Tether сыяктуу эмитент (иштеп чыгуучу) компаниянын банктык эсебине которот.

Компаниянын системасы бул чыныгы долларлар келип түшкөнүн жана алардын жарактуулугун тастыктаары менен, блокчейн тармагында дароо «minting» («соккулап чыгаруу») деп аталган программалык буйрукту ишке киргизет. Натыйжада ошол банк эсебине түшкөн долларларга дал келген 100 миллион жаңы санариптик токен жок жерден чыгарылат. Андан кийин компания бул жаңы санариптик токендерди түздөн-түз кардардын шифрленген электрондук капчыгына жөнөтөт. Кардар аларды криптовалюта дүйнөсүндө кабыл алып, аларды жүгүртүүгө чыгара баштайт же платформалар аркылуу жөнөкөй адамдарга сатат. Ушундайча өткөрүп берүү процесси аяктап, кардар санариптик көрсөткүчтөрү аркылуу салттуу акча системасынан бөлүнүп калат.

Ал эми процесстин көрүнбөгөн тарабында компания активдерди сактоо жана башкаруу ишин жүргүзө баштайт. Ал өзүнүн банктык эсебине түшкөн миллиондогон чыныгы долларларды жөн эле кыймылсыз кармап койбойт. Тескерисинче, алардын аз гана бөлүгүн күтүлбөгөн акча кайтарып алуу талаптарын жабуу үчүн накталай резерв катары калтырат. Калган негизги бөлүгүнө болсо дароо каржы рыногунан АКШнын кыска мөөнөттүү мамлекеттик казына облигацияларын сатып алат. Бул облигациялар компаниянын атына катталып, санариптик валютанын наркын камсыздоочу мыйзамдуу жабуу жана резервдик актив катары сакталат. Ошол эле учурда алар компанияга өтө чоң киреше жана пайыздык түшүм алып келет. Ал эми экинчи тараптагы кардар болсо өзүнө эч кандай киреше алып келбеген жөн гана санариптик токендерди жүгүртүү менен гана чектелет.

Каржылык маалыматтар бул механизмден алынган өзгөчө чоң кирешелерди көрсөтүп турат. Tether компаниясынын өзү эле 2024-жылы 13 миллиард доллар таза киреше тапкан. Ал эми 2025-жылдын акыркы чейрегинде анын кирешеси 10 миллиард доллардан ашкан.

Ошондой эле компания 141 миллиард долларлык АКШнын мамлекеттик облигацияларына ээ болуп, америкалык мамлекеттик карызды кармоонун көлөмү боюнча Германия сыяктуу ири мамлекеттерден жана экономикалардан да ашып түшкөн. Бүгүнкү күндө бул сектордун дүйнөлүк көлөмү болжол менен 250 миллиард долларга жетет. Ал эми жакынкы он жылдын ичинде анын көлөмү 1,5 триллион долларга чейин өсөрү күтүлүүдө.

Бул өтө чоң санариптик суроо-талап АКШ Конгресси белгилеген мамлекеттик карыздын чегин айланып өтпөйт. Тескерисинче, ал система үчүн «жеңилдетүүчү жана убактылуу басаңдатуучу каражат» катары кызмат кылат. Анткени ал АКШнын мамлекеттик карызына болгон суроо-талапты көбөйтүп, пайыздык чендерди төмөндөтөт. Мунун натыйжасында АКШнын администрациясы карыз алуу жана инфляцияга негизделген саясатын узагыраак убакыт улантууга мүмкүнчүлүк алат.

Кардарлардын жана ири каржы мекемелеринин мындай туруктуу санариптик долларларды кадимки банктык учурдагы эсептерден артык көрүшү алар салттуу банк системасынын чектөөлөрүнөн бошонууну каалагандыктары себебинен болуп жатат. Бул аларга кадимки банктар сунуштай албаган үч стратегиялык артыкчылык берет.

Бул артыкчылыктардын биринчиси — өтө жогорку ылдамдык жана сутка бою үзгүлтүксүз иштөө. Салттуу банктар белгиленген иш убактысы менен гана иштейт, дем алыш күндөрү жабык болот. Ал эми SWIFT системасы аркылуу жүргүзүлгөн эл аралык которуулар ортомчу банктар аркылуу өткөндүктөн бир нече күнгө созулат жана жогорку комиссияларды талап кылат. Ал эми бул санариптик валюталар аркылуу жүз миллиондогон долларларды өлкөлөр аралык бир нече секунддун ичинде, болгону бир нече долларлык чыгым менен жана жылдын бардык күндөрүндө, күн-түн дебей, каалаган убакта которууга болот.

Экинчи артыкчылык — криптовалюталар жана жасалма интеллект чөйрөсүндө эркин иш алып баруу мүмкүнчүлүгү. Бул туруктуу санариптик валюталар санариптик жана борбордон ажыратылган соода платформалары менен каржы рынокторунун «негизги күйүүчү майы» болуп саналат. Кардар учурдагы салттуу банктык эсеп аркылуу криптовалюталарды сатып ала албайт же мындай рыноктордогу тез пайда болгон инвестициялык мүмкүнчүлүктөрдү пайдалана албайт. Анткени мындай эсеп ар бир операция үчүн татаал текшерүүлөрдү жана өзүнчө уруксаты талап кылат. Ошондуктан кардарга блокчейн тармактары иштеген ошол эле программалоо тилинин негизинде иштеген туруктуу санариптик валюта керек болот.

Үчүнчү жана эң негизги артыкчылык — түздөн-түз көзөмөлдөн жана эсептердин тоңдурулуп калуу коркунучунан белгилүү деңгээлде коргонуу.

Кадимки банктык эсептер жергиликтүү мыйзамдардын, банктык талаптардын жана соттук же саясий чечимдердин түздөн-түз көзөмөлүндө турат. Натыйжада ар кандай жөнгө салуучу себептер менен эсептеги каражаттар дароо тоңдурулуп калышы мүмкүн. Ал эми туруктуу санариптик долларлар кардарга белгилүү бир деңгээлде өз алдынчалуулукту берет. Анткени аларды өзүнүн жеке электрондук капчыгына чыгарып алгандан кийин, каражаттар түздөн-түз анын көзөмөлүнө өтөт жана салттуу банктык көзөмөлдөн тышкары болот. Бул ага ар бир которуу же чыгым боюнча дайыма түшүндүрмө берүүгө муктаж болбостон, каражаттарын эркин которууга жана пайдаланууга мүмкүнчүлүк берет.

3. Борбордон ажыратылган криптовалюталар

Бул санариптик мейкиндикте борбордон ажыратылган криптовалюталар, алардын башында биткойн, өз алдынча жана толугу менен көз карандысыз көрүнүш катары орун алган. Алар блокчейн технологиясына негизделген, дүйнө жүзүнө таралган ири компьютердик тармактар аркылуу толугу менен башкарылат.

Бул валюталардын өзгөчөлүгү — аларды эч бир борбордук банк колдобойт жана алар эч кандай реалдуу каржылык актив менен камсыздалган эмес. Алардын наркы жана базардагы баасы толугу менен алып-сатарлыкка жана катышуучулардын өз ара макулдашуусуна негизделет. Ошондуктан мындай валюталардын баасы кескин жана күтүүсүз өзгөрүүлөргө дуушар болот. Себеби кризис учурунда алардын номиналдык наркын коргой турган эч кандай мыйзамдык же мамлекеттик кепилдик жок. Бул рыноктун өзөгүндө «нөлдүк суммалуу алып-сатарлык механизми» иштейт. Башкача айтканда, система жыйынтыгы нөл болгон каржылык оюн сыяктуу жүргүзүлөт: бир инвестор тапкан ар бир доллар дүйнөнүн башка бир жериндеги башка инвестордун жоготкон бир долларына туура келет. Натыйжада негизги кирешени көбүнчө бул рынокко эң алгачкы этапта арзан баада киргендер алышат, ал эми жоготуулар кечирээк кошулгандардын мойнуна түшөт. Бул оюнда эң көп пайда көргөндөрдүн башында ири криптовалюта биржалары турат. Алар баалар көтөрүлөбү же түшөбү — айырмасы жок, акча чыгаруу, төлөмдөр жана башка операциялар үчүн алынган комиссиялардан үзгүлтүксүз киреше табышат. Бул жагынан алар ар дайым оюнчулардын эсебинен утуш алган кумарканалардын ээлерине окшош.

Алардан кийинки ири киреше алуучулар «киттер» деп аталган эң ири инвесторлор жана электр энергиясын өтө көп сарптаган өнөр жай майнинг тармагы турат. Ал эми маалымат каражаттарынын таасири жана тез байып кетүү үмүтү менен рынокко кеч кирген майда инвесторлордун каражаттары баа эң жогорку чекке жетип, массалык сатуулар башталганда тез эле жок болуп кетүү коркунучуна кабылат.

Бүгүнкү күндө криптовалюта рыногунун жалпы көлөмү болжол менен 2,5 триллион долларды түзөт. Бул көрсөткүч борбордон ажыратылган бул тармакта айланып жаткан өтө чоң ликвиддүүлүктү жана каржылык тобокелдиктин көлөмүн чагылдырат. Ошондой эле бардык коркунучтарына карабастан, бул рынок эл аралык каржы аренасында көз жаздымда калтырууга болбой турган маанилүү оюнчуга айланганын көрсөтөт.

Бешинчиден: адамдардын акчасы кантип үнсүз талап-тонолот?

Мурда элдин байлыгын тартып алуу үчүн кагаз түрүндөгү көптөгөн жол-жоболор жана көп убакыт талап кылган татаал мыйзамдар керек болчу. Ал эми бүгүнкү күндө, санариптик дүйнөдө, интернетте жана жогоруда айтылган акча-кредит саясаттарынын шартында бул тоскоолдуктар дээрлик жок болду. Натыйжада өкмөттөр адамдардын акчасынын наркын жана эмгегин «бир баскычты басуу» менен эле дароо төмөндөтө алышат. Бул төмөнкүдөй жолдор аркылуу ишке ашат:

– Жок жерден акча басып чыгаруу (тез инфляция)

Санариптик валюталар жана жаңы банктык системалар акча чыгарууну өтө жеңилдетти. Ар кандай кризис учурунда борбордук банктар бир эле баскычты басуу менен рынокко триллиондогон элестүү долларларды чыгарышат. Натыйжада товарлардын баасы өтө тез өсөт, ал эми адамдардын кирешеси жай гана көбөйөт. Убакыт өткөн сайын адамдар мурда сатып алган ошол эле товарларды сатып алууга алы жетпей калат.

– «Ким биринчи жетет?» оюну (сатып алуу жөндөмүнүн кыйрашы)

Мамлекет жаңы акча чыгарганда, ал акча эң оболу өкмөткө жана ага караштуу ири подрядчыларга жетет. Алар бул каражаттарды баалар көтөрүлө электе эле кыймылсыз мүлккө жана башка активдерге жумшап үлгүрүшөт. Бир аз убакыт өткөндөн кийин гана бул жаңы акча жөнөкөй жарандардын колуна жетет. Бирок ошол учурда баалар мурда эле өсүп кеткен болот. Натыйжада жаран мурдагыдай эле сандагы акчага ээ болгону менен, анын сатып алуу жөндөмү мурдагыга караганда кыйла төмөндөп калган болот.

– Жашыруун салыктар (валютанын наркын түшүрүү саясий айла катары)

Өкмөттөр элдин нааразылыгын жарата турган ачык салыкты көбөйтүүнүн ордуна, жашыруун жана амалкөй ыкманы колдонушат. Алар карыздарды жана мамлекеттик чыгымдарды жабуу үчүн жаңы акча басып чыгарып, натыйжада валютанын наркын төмөндөтүшөт. Бул көрүнүш Түркияда (2020-жылдан бери лира өз наркынын 85%ын жоготкон), ошондой эле Аргентинада жана Ливанда байкалган.

Акчанын экрандагы сандарга айланышы менен мындай кунсуздануу унчукпастан, эл байкабаган абалда эле ишке ашат. Натыйжада адамдар эртең менен ойгонгондо эле кечээки аманаттары мурдагы наркын жоготуп калганын көрүшөт.

– Терс пайыздык чен: (Аманат сактоого болбойт!)

Накталай кагаз акча доорунда банк жакпай калса, адам өз акчасын алып чыгып, үйүндө сактай алчу. Ал эми санариптик дүйнөдө мындай мүмкүнчүлүк дээрлик жок болот. Мындай шартта бийлик терс пайыздык ченди киргизе алат. Башкача айтканда, адамдарды акчасын сактабай, сарптоого мажбурлоо жана экономиканы жандандыруу үчүн алардын эсебинен ай сайын белгилүү бир пайыз түздөн-түз кармалып турат. Мындай тажрыйба Европанын жана Швейцариянын айрым банктарында колдонулуп, аманатчылардын эсептеринен түздөн-түз комиссиялар кармалып, аларды көбүрөөк чыгым кылууга жана рынокту жандандырууга түрткү берүү аракети жасалган.

Мындан да кооптуусу — Кытайда «мөөнөтү программаланган санариптик юань» боюнча жүргүзүлгөн тажрыйба. Анда акчанын жарактуулук мөөнөтү алдын ала белгиленет. Эгер жаран ал каражатты эки жуманын ичинде товар сатып алууга жумшабаса, анда ал акча бир баскыч менен анын электрондук капчыгынан жок болуп кетет.

– Эсептерди дароо тоңдуруу:

2013-жылы Кипрде адамдардын банктык аманаттарынын бир бөлүгү мажбурлап кармалып калган окуяны, 2019-жылы Ливанда эсептер тоңдурулуп, каражаттар өз наркынын 80%ын жоготконун, ошондой эле 2022-жылы Канадада өкмөт соттун чечими жок эле нааразылык акциясына чыккандардын банк эсептерин тоңдурганын эске салсак болот.

Санариптик каржы дүйнөсүндө мамлекетке мындай иштерди жүргүзүү үчүн көп күч талап кылынбайт. Өзүнүн санариптик системасы аркылуу ал миллиондогон жарандардын банк эсептерин бир нече мүнөттүн ичинде тоңдуруп коё алат.

– Каржылык тыңчылык жана жашооңузду көзөмөлдөө:

Санариптик система сиз короткон ар бир тыйынды каттайт: кайда, качан жана ким менен коротконуңузду жазып турат. Бул бийликке сиздин каржылык операцияларыңызды багыттоого, айрым жардамдарды токтотууга же белгилүү бир товарларды сатып алууга тыюу салууга чейин жеткен толук көзөмөл мүмкүнчүлүгүн берет. Мындай кийлигишүү адамдын өз мал-мүлкүнө болгон укугун одоно бузуу болуп эсептелет. Ал эми Ислам шариаты адамдын мал-мүлкүнө болгон ээлигин кепилдеп, ага негизсиз кийлигишүүгө тыюу салган.

– Бачым кыйроолор:

2008-жылдагы дүйнөлүк каржы кризисинде ири банктар кыйраганда, адамдар эмне болуп жатканын түшүнүшү үчүн бир нече ай талап кылынган. Ал эми бүгүнкү күндө ылдамдык өтө коркунучтуу деңгээлге жетти. Маселен, миллиарддаган долларлык Terra/Luna экосистемасы болгону беш күндүн ичинде кыйрап жок болгон. Ал эми FTX платформасы он күндүн ичинде кулаган. Эгер салттуу банктар санариптик тармактар менен тыгыз байланышса, анда келечектеги каржы кризистери күндөрдүн ичинде эмес, бир нече сааттын ичинде өнүгүшү мүмкүн. Мындай шартта жөнөкөй адамдар өз каражаттарын сактап калууга же өздөрүн коргоо үчүн кандайдыр бир чара көрүүгө дээрлик үлгүрбөй калышат.

Алтынчыдан: шаръий өлчөм – чыныгы акчанын важибдиги жана азыркы каржы түзүмдөрүнүн жараксыздыгы

Бул кризистерди иликтөө сөзсүз түрдө Ислам байлыктарды коргоо жана экономикалык адилеттүүлүктү камсыз кылуу үчүн койгон негизги шаръий өлчөмгө кайрылууга алып келет. Ислам шарияты боюнча негизги жана чыныгы акча алтын менен күмүш болуп эсептелет. Бул негизге бир нече шаръий далилдер бирин-бири толуктап турат.

Пайгамбар ﷺ адамдын кунун белгилүү өлчөмдөгү алтынга байланыштырган:

«وعلى أهل الذهب ألف دينار».

«Алтын ээлерине миң динар».

Ошондой эле уурулук үчүн колдонулуучу хад жазасын белгилүү алтын өлчөмүнө байланыштырган:

«لا تُقطع يد السارق إلا في ربع دينار فصاعداً».

«Уурунун колу төрттөн бир динар же андан жогору өлчөмдөгү уурулук үчүн гана кесилет».

Мындан тышкары, акчанын зекети алтын менен күмүшкө байланыштырылып, алар үчүн белгилүү нисаб белгиленген. Ошондой эле сарф (валюта алмаштыруу) жана акчадагы үстөк пайыз өкүмдөрү ушул экөөнө байланыштуу келген:

«بيعوا الذهب بالفضة والفضة بالذهب كيف شئتم».

«Алтынды күмүшкө, күмүштү алтынга каалаганыңардай саткыла».

Бул өкүмдөр Пайгамбар ﷺ доорунда жана рошид халифалардын убагында соода-сатыктардын жана никелердин алтын менен күмүш аркылуу жүргүзүлүшү менен да бекемделген. Бул өкүмдөр Кыямат күнүнө чейин өзгөрбөй тургандыктан, мамлекет шарият боюнча өзүнүн негизги акчасы катары алтын менен күмүштү колдонууга милдеттүү. Же болбосо, аларга толук жана түздөн-түз камсыздалган, мамлекеттик казынада толук көлөмдө алтын-күмүш менен жабылган кагаз акчаны колдонууга милдеттүү.

Алтын менен күмүштүн өзгөчөлүгү – алардын табиятынан эле туруктуу өздүк наркка ээ болушунда. Бул азыркы мажбурий валюталардан (кагаз жана санариптик акчалардан) айырмаланат. Анткени алардын өздүк наркы жок болуп, бар болушу саясий жагдайлардын өзгөрүшү менен өзгөрүп турган милдеттендирүүчү мыйзамдарга гана негизделет.

Бүгүнкү күндө мамлекеттер колдонуп жаткан акча системалары байлыкты жок жерден жаратууга негизделген. Ал эми банк системасы кампаларда чыныгы түрдө жок болгон акчаларды насыяга берүү жана кредит аркылуу иштейт. Бул Пайгамбардын ﷺ адам өзүнө таандык болбогон нерсени сатуусуна тыюу салган өкүмүнө ачык каршы келет. Мындан тышкары, адамдардын мал-мүлкүн акыйкатсыз жол менен алуу да арам. Анткени валютанын наркын атайылап төмөндөтүү жана жасалма инфляцияны жаратуу – акча чыгарган тараптардын пайдасына адамдардын эмгегинин жана аракетинин наркын атайылап кемитүү болуп эсептелет. Бул Куранда арам кылынган адамдардын мал-мүлкүн акыйкатсыз жол менен жеп коюунун эң ачык көрүнүштөрүнүн бири. Аллах Таала мындай деген:

﴿وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ﴾

«Мал-мүлк, байлыгыңарды өз араңарда арам жолдор менен жебегиле (бири-бириңердин акыңарды жебегиле)». (Бакара: 188).

Жыйынтык жана альтернатива

Бардык маалыматтар бир гана чындыкка алып келет: азыркы акча системасы акчаны чыгарган жана чыныгы активдерди өзүнө топтогон азчылыктын кызыкчылыгына кызмат кылуу үчүн түзүлгөн. Ал эми жөнөкөй жаран дайыма анын курмандыгы болуп калууда. Бүгүнкү күндө болуп жаткан «валюталарды санариптештирүү» жөн гана бейтарап технологиялык өнүгүү эмес. Тескерисинче, ал элдин мал-мүлкүн жана эмгегин тартып алууну тездетүүнүн жана аны дагы да тереңдетүүнүн каражаты болуп саналат. Азыркы система туңгуюкка багыт алып бара жаткандыктан, адамдардын жашоо-тиричилик коопсуздугун туруктуу коргоонун альтернативасы эки негизги жолдо жатат. Биринчиси — өздүк наркка ээ болгон активдерге негизделген чыныгы акчага, башкача айтканда алтын менен күмүшкө кайтуу. Экинчиси — каржылык мамилелерди Ислам шариятынын өкүмдөрүнө баш ийдирүү. Анткени ал рибаны, адамдардын мал-мүлкүн адилетсиз жол менен жеп коюуну, монополияны жана валюталар менен айлакерлик кылууну арам кылат. Ошондой эле жеке менчикти жана купуялуулукту коргоону кепилдейт.