Америка менен Европа мамилелериндеги өзгөрүүлөр
Америка менен Европа мамилелериндеги өзгөрүүлөр
2026-жылдын 6-июлунда Британия өкмөтү тышкы иштер министри Ивет Купердин «Жаңы дүйнөлүк тартипте Британиянын орду» аттуу маанилүү макаласын пресс-релиз катары жарыялады. Анда ал мындай деди:
«Геосаясат өзгөрүп жатат. Америка Кошмо Штаттары дүйнөлүк коопсуздуктун кепилдиги катары өзүнүн салттуу ролунан артка чегинүүдө. Европа, анын ичинде Британия алдыга жыла баштаганы менен, биз өзүбүз дагы көбүрөөк иштерди жасашыбыз керек. Биз аскерий же экономикалык улуу держава болбошубуз мүмкүн, бирок бириктирүүчү күч боло алабыз; башкаларды бириктирген жана алдыга жамааттык жолду көрсөткөн мамлекет боло алабыз».
Британиянын тышкы иштер министринин макаласы кеңири европалык саясий чөйрөдө өкүм сүрүп жаткан маанайды чагылдырат. Ал дүйнөлүк тартипке карата Американын стратегиясындагы өзгөрүүнүн таасирине өзгөчө көңүл бурат. Бул ондогон жылдардан кийинки маанилүү өзгөрүү болуп, Европанын ичиндеги калыптанып калган принциптер жана позициялар тууралуу суроолорду жаратууда. Чындыгында, Европа менен Американын мамилелери бир нече баскычтарды башынан өткөргөн.
Америка өз тарыхынын алгачкы мезгилинде Европадан обочо турган. Ал Европанын Америка континенттерин басып алышына каршы чыгып, анын айрым аймактардагы таасирин сүрүп чыгарган же жок дегенде Монро доктринасы сыяктуу стратегиялар аркылуу аны кыйла азайткан.
Андан кийин Америка Экинчи дүйнөлүк согуш маалында өзүнүн обочолонуусунан кескин түрдө чыкты. Анткени ал өз аймагында согуштан алсырап калган Европага салыштырмалуу өзүнүн күчүнүн артыкчылыгын аңдады. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Америка Маршалл планы аркылуу экономикалык көз карандылыктан, ал эми НАТО аркылуу аскерий көз карандылыктан чыгып, түзүлгөн мүмкүнчүлүктөн пайдаланды. Ошентип, көп уюлдуу дүйнөлүк тартиптин алкагында, көп тараптуу институттар тарабынан колдоого алынган үстөмдүк кылуучу күч катары өз ордун бекемдеди.
Советтер Союзу тарабынан күчтүү чакырыкка туш болгондо, Америка Африкадагы, Жакынкы Чыгыштагы жана Түштүк Азиядагы мурдагы европалык колониялардан Европанын таасирин сүрүп чыгарууга аракет кылды. Ошол эле учурда өзүн «эркин дүйнөнүн» лидери катары көрсөттү. Андан соң Вашингтон менен Москванын ортосунда Кеннеди жана анын кесиптеши Хрущёв доорунда активдүү жумшаруу мезгили болгонуна карабастан, Европа платформасын пайдаланып, Орусияны акырындык менен алсыратууга аракеттенди.
Америка өзүнүн үстөмдүгүнүн туу чокусуна Советтер Союзу кулагандан кийин жетти. Ал Европаны мурда болуп көрбөгөндөй деңгээлде жетектеп, анын долбоорлоруна, анын ичинде исламий өлкөлөрдөгү өнөктүктөрүнө багыт берип турду. Ошол эле учурда Европанын таасирин сүрүп чыгарууну агрессивдүү түрдө кеңейтип, Пакистан жана Мисир сыяктуу негизги исламий өлкөлөрдөгү анын саясий таасирин жок кылды. Бирок Америка исламий үммөткө каршы согуштарын ашыкча кеңейтип жиберди жана күчтүү каршылыктан улам зыян тартты. Мындан тышкары, паразиттик капиталисттик элитанын ач көздүгүнүн натыйжасында Америка мамлекетинин ичинде экономикалык төмөндөө белгилери көрүнө баштады. Бул ички кризис республикачылар менен демократтардын ортосундагы күрөштөн улам мамлекеттин ичиндеги терең бөлүнүүлөрдүн күчөшү менен дагы да курчуду.
Америка өзүнүн алсырап бара жатканын, ошондой эле өзүнүн ойчулдары тарабынан өлкөнүн төмөндөп баратканы тууралуу эскертүүлөрдү аңдап, мүмкүнчүлүктөрү азайып баратканына карабастан, көп уюлдуу дүйнөлүк тартиптеги үстөмдүгүн сактап калууга аракеттенди. Бул үчүн ал атаандаш улуу державалардын ортосунда жана алардын айланасында жаңжалдарды тутандыруу жолун тандады. Мындай ыкмалардын эң көрүнүктүүлөрүнүн бири орус аюусун чагымчылдыкка түртүү жана Украина менен Орусиянын ортосунда согушту тутандыруу болду. Бул болсо Европага сөзсүз түрдө зыян алып келди. Европанын саясий ой жүгүртүүсүнүн алсыздыгы анын Украинага басым жасап, жаңжалды тез арада токтото албагандыгынан көрүнөт. Тескерисинче, ал Украина тарапка өтүп, олуттуу жаңылыштык кетирди. Натыйжада өз аймагындагы кыйратуучу согуштун узакка созулушуна себеп болду. Байдендин доорунда да атаандаштарды алсыратуу үчүн жаңжалдарды күчөтүү улантылды.
Трамптын бийликке келиши менен дүйнөлүк тартипти бир уюлдуу тартипке кайра өткөрүүгө болгон аракет байкалды. Атаандаштарды алсыратуу үчүн жаңжалдарды күчөтүү саясаты улантылып, ошол эле учурда Американын 66 көп тараптуу мекемеден күтүүсүз чыгып кетишинин кесепеттеринин жүгү алардын мойнуна жүктөлдү. Азыр Америка дүйнөнү жетектөөгө умтулуп, бирок анын чыгымдарын башкаларга көтөртүүгө аракет кылууда. Ал аймактык альянстар менен уюмдардын күчөшүн жана жаңы бирикмелердин пайда болушун кабыл алууда. Бирок бул түзүмдөрдүн мүмкүнчүлүктөрү чектелүү болгондуктан, өзүнүн дүйнөлүк тартибин таңуулоого жөндөмдүү экенине ишенүүдө.
Азыр Европа өзүн ташталып калгандай абалда сезип, айрыкча аскерий жана коопсуздук тармактарында өзүнө орун табууга аракет кылып жатат. Орусия–Украина согушунун кесепеттеринен жана COVID-19 пандемиясынын таасиринен алсырагандан кийин Европа туруксуз абалда көрүнүүдө. Ошондой эле анын саясий ой жүгүртүүсү Америка Кошмо Штаттарына ондогон жылдар бою көз каранды болуп келгенинин натыйжасында алсыраган. Европалык күчтөрдүн ичинен Британия өзүнүн Америкага болгон туура эмес көз карандылыгынан ойгонууга аракет кылып, тарыхый саясий айлакерлик тажрыйбасына таянып, Европаны жаңы багытка баштоого умтулууда. Бул багыт Американын кызыкчылыктары менен дал келиши да, келбеши да мүмкүн. Бирок Британия мурдагыдай күчкө ээ эмес жана анын тышкы иштер министринин билдирүүсү мына ушул аң-сезимди чагылдырат. Мындан тышкары, Европада терең тарыхый карама-каршылыктар бар болгондуктан, анын толук биримдикке жетиши өтө кыйын.
Жалпысынан алганда, Аллах Субханаху ва Таала дүйнөдөгү күчтөрдүн тең салмагын өзгөртүүдө. Бул өзгөрүүгө Экинчи дүйнөлүк согуштан берки геосаясаттын эң маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн бири болгон Америка менен Европанын ортосундагы каршы мамиленин күчөшү да кирет. Бул азыркы муундагы мусулмандар үчүн чоң мааниге ээ. Америкага карата үммөт анын кызыкчылыктарына каршы турушу, анын пландарын ашкерелеши жана таасирин жок кылышы керек. Ал эми жалпы Европа, өзгөчө Британия боюнча үммөт алар үчүн эшиктерди жабык кармап, алардын убадаларына алданбашы керек. Анткени Европанын зыяны Америкадан кем эмес жана Ислам динине карата анын душмандыгы да андан кем эмес. Ошондуктан аалымдар жана дааватчылар европалыктар менен америкалыктардын исламий өлкөлөргө жасаган сапарларына сергек болуп, алардын пландарын ашкерелеши керек. Ошондой эле үммөттүн аң-сезимдүү уулдары Европа менен Американын ортосундагы мамилелердин алсырашынан пайда болгон мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланып, Аллах Субханаху ва Тааланын шариятынын жетекчилиги астында жаңы улуу күчтү калыптандырууга аракет кылышы керек.
Роя гезити
Устаз Мусъаб Умайр — Пакистан вилаяты
