Америка менен Түркиянын ортосундагы орусиялык S-400 ракеталарынын кризиси

Америка менен Түркиянын ортосундагы орусиялык S-400 ракеталарынын кризиси

Бул кризис бизди Шам революциясына кайра алып барат. Анда Орусия Американын кызыкчылыктарын камсыздоо үчүн Сирияга киргенде, Америка ага сыйлыктарды жана артыкчылыктарды берет, андан санкцияларды алып салат, балким, Крым жарым аралын басып алганына да көз жумат деп ойлогон.

Революция узакка созулуп, Орусия өзүнүн сазга кирип кеткенин түшүнгөндө, Америка Орусия бул коркунучту аңдай баштаганын сезди. Ошондуктан Орусия Американын эсебинде жок иштерди шашылыш жасап жиберишинен кооптонду. Ошондо Америка Түркияга Орусия менен альянска окшош бир шериктештикке кирүүнү тапшырды. Мунун максаты — Орусиянын чабуулдарынын көлөмүн көзөмөлдөп, белгиленген чектен ашпоосун камсыздоо эле. Ал чек — Америка Сирия кризисин биротоло чечүү долбоорун аяктаганга чейин Идлибде топтолгон оппозицияны толук жок кылбоо болчу. Анткени Америка акыркы чечимди иштеп чыгууда оппозиция режим менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшү үчүн анын сакталып калышын каалаган. Сыртынан караганда Түркия революциянын досу болуп көрүнсө, Орусия режимдин досу болуп көрүнчү.

Орусиялык учак атып түшүрүлгөн окуядан кийин Орусия менен Түркиянын мамилелери кризиске учурады. Америка эки тараптын өз ара тил табышуусуна кызыкдар болгондуктан, Түркия кечирим сурап, Орусия менен жакындашуусу керек деп чечти. Бул чындыгында эле ошондой болду. Буга чейин Түркия орусиялык учак анын аба мейкиндигин бузганын жана бул үчүн кечирим суроого негиз жок экенин баса белгилеп келген болсо, кийин позициясынан кайтып, 2016-жылдын 27-июнунда кечирим сурады.

Кремлдин басма сөз катчысы Дмитрий Песков: «Түркиянын президенти каза болгон орусиялык учкучтун үй-бүлөсүнө көңүл айтып, терең кайгыруу сезимин билдирип, ошондой эле кечирим сурады», — деп билдирди. Ал ошондой эле Эрдоган «Түркия менен Орусиянын ортосундагы салттуу достук мамилелерди калыбына келтирүү үчүн колунан келгендин баарын жасай турганын» ырастаганын кошумчалады (Аль-Арабия, 27.06.2016).

Андан кийин мамилелер абдан жакшы болуп, Эрдоган Путин менен үзгүлтүксүз келишимдерге жана жолугушууларга киришти. Ал 2016-жылдын 29-июнунда Путинге телефон чалды. Түркия президентинин администрациясындагы булактардын маалыматына ылайык: «Телефондук сүйлөшүү өтө достук маанайда өттү». Андан соң Түркия менен Орусия дос сыяктуу көрүнүп, Эрдоган Путинди «дос» деп атай баштады. Экөөнүн Шамдагы кызматташуусу жана айла-амалдары эң жогорку деңгээлге жетти: жакын дос деп эсептелген тарап менен мусулмандарды өлтүрүп, үйлөрдү ракеталар менен бомбалап жаткан ачык душман биргелешип аракет кыла баштады.

Бул абал 2017-жылдын аягына чейин уланды. Ошол кезде Орусиянын абалы курчуп, Идлибдеги оппозицияны жок кылуу менен коркута баштады. Бул маселе ушунчалык сезимтал болгондуктан, Америка Орусия өз билгенин жасап, анын көзөмөлүнөн чыгып, Американын Сирия кризисин саясий чечүү долбоору бышып жетиле электе Идлибге акыркы чабуулун баштап жиберишинен кооптонду. Бул этапта Түркиянын Орусия менен альянска окшогон түрдө бекем жакындашуусу зарыл эле. Ошондо Идлибге кеңири масштабдуу чабуул эки тараптын макулдугусуз ишке ашмак эмес.

Ошентип, 2,5 миллиард долларлык S-400 системасы боюнча келишим пайда болду. Бул, өзгөчө Орусия экономикалык кризиске жана Батыштын санкцияларына туш болуп турган учурда, ал үчүн кызыктыруучу келишим эле. Эрдоган муну 2016-жылдын июль айынын ортосундагы ишке ашпай калган аскерий төңкөрүш аракетинен кийин түрк учкучтарынын жарымынан көбү камакка алынганы менен негиздеди. Натыйжада Түркиянын аба күчтөрүндө колундагы бардык F-16 истребителдерин колдонууга жетиштүү санда квалификациялуу учкучтар калбай калган. Демек, согуштук учактарды башкарган учкучтардын жетишсиздигин толтуруу жана өлкөнүн абадан коргонуусун камсыздоо үчүн Түркияга Орусиянын өнүккөн S-400 системасы керек болгон.

Орусия бул келишимге кубанды. Бирок Түркия башында системаны биргелешип өндүрүүдө кызматташууну шарт кылды. Орусия муну четке каккан соң, Түркия бул шартсыз эле келишимге макул болду. Бирок ушул келишим аркылуу ал ошол кезде Орусиянын Идлибге чабуулун токтото алды. Америка келишим тууралуу билген жана башында ага карата катаал позиция карманган эмес. Тескерисинче, иштердин тынч жүрүшүнө жол берди. Көздөгөнүнө жеткенден кийин бул маселени кайра көтөрүп, кайрадан басым жасай баштады. Түркия бул кризистин коркунучтарын түшүнгөндүктөн, аталган системаны кампада сактап, аны колдонгон да, жайгаштырган да жок. Айрыкча Америка «КАТСА» мыйзамынын негизинде санкцияларды киргизгенден кийин ушундай болду. Бул Орусия менен ири аскерий келишимдерди түзгөн мамлекеттерге санкция салуу үчүн 2017-жылы кабыл алынган америкалык мыйзам. Анын эң көрүнүктүү натыйжаларынын бири Түркиянын бешинчи муундагы F-35 истребителдери программасынан толугу менен чыгарылышы болду.

Трамп менен Эрдогандын жакында Түркияда өткөн НАТО саммитиндеги жолугушуусунан кийин көптөгөн маселелер боюнча келишим түзүлдү. Алардын арасында Түркия орусиялык S-400 системасынан баш тартуусунун ордуна ага каршы санкцияларды алып салуу да бар эле. Сунушта бул системаны Булуң өлкөлөрүнүн бирине сатуу да камтылган. Тагыраак айтканда, системаны сатып алуу Шам революциясына байланыштуу саясий жагдайлардан улам Американын жашыл жарыгы менен ишке ашкан болсо, андан баш тартуу жана аны сатуу да Америка-Иран согушуна байланыштуу Американын жашыл жарыгы менен болду. Эки учурда тең Эрдогандын Түркиясы муну Американын кызыкчылыктарына кызмат кылуу үчүн жасады.

Бул Эрдогандын согушка кандайдыр бир ролдо катышууга макул болгонун билдирет. Бул жерде катышуу Иранга түздөн-түз чабуул жасоо же согушка иш жүзүндө аралашуу аркылуу болбошу мүмкүн. Тескерисинче, аскерий базаларды ачуу, Түркиянын аймагын пайдаланууга берүү жана Түркия менен Булуң өлкөлөрүнүн ортосундагы коргонуу келишимдерин ишке киргизүү аркылуу болушу мүмкүн.

Муну Трамп менен Эрдогандын ортосундагы мамиленин бекемдиги, Трамптын Эрдоганды өтө көп макташы жана Эрдоган Трамп менен болгон мамилеси үчүн яхудий түзүмүнө каршы согушка катышуудан баш тартканы тууралуу айткандары да ырастайт. Бул мамиле ыйык жайлардын, кандардын, ар-намыстардын жана Газанын эсебинен курулган. Бирок батыл аларга кооз көрсөтүлгөн акылдар бар, алар эми акыйкатты көрбөй калышты жана батылды башкасы менен салыштырганы үчүн гана даңазалай башташты… Акыйкатта күч да, кубат да Аллахтан гана.

Хасан Хамдан