Кызыл деңиз жана от шакеги

Йемендеги аскерий окуялар Эфиопиянын айланасындагы ички жаңжалдардын жана аймактык чыңалуулардын күчөшү менен бир мезгилде болуп жатат. Ошол эле учурда Эритрея, Судан жана Африка мүйүзү да коопсуздук жана саясий жаатта тездик менен өзгөрүүлөргө күбө болууда. Бир караганда, бул окуялар өздөрүнүн ички динамикасы жана мамлекеттик чек аралары менен гана чектелгендей көрүнүшү мүмкүн. Бирок бул кризистерди бири-биринен өзүнчө маселе катары кароо жалпы көрүнүштүн маанилүү бир бөлүгүн көз жаздымда калтырат.

Ал эми көз карашты колонизаторлор белгилеп кеткен чек аралардан ары кеңейтсек, Кызыл деңиз менен Бабел-Мандеб кысыгы бул кризистерди бири-биринен бөлүп турган жөн гана географиялык тоскоолдук эмес, тескерисинче, алар кесилишкен аймак экени көрүнөт. Анткени Йеменде болуп жаткан окуялар Африка жээгиндеги күчтөрдүн эсеп-кысаптарын кайрадан калыптандырышы мүмкүн. Ошол эле учурда Африка мүйүзүнөн Суданга, Эфиопияга жана Эритреяга чейин созулган чыңалуулар да өз кезегинде Йемендин айланасындагы коопсуздук жана стратегиялык кырдаалга таасирин тийгизиши мүмкүн.

Ушул өңүттөн алганда, Кызыл деңиздин эки жээгиндеги аскерий аракеттер жана саясий жаңжалдар бири-бирине жакын жайгашкан өзүнчө кризистер эмес, тескерисинче, өз ара байланышкан бирдиктүү стратегиялык майдандын бөлүктөрү болуп көрүнөт. Бул майданда жаңжалдардын кесепеттери деңиз жолдору, таасир тармактары, аймактык жана эл аралык күчтөрдүн эсеп-кысаптары, ошондой эле яхудий түзүмүнүн пландары аркылуу бир майдандан экинчи майданга өтүп турат. Ормуз кысыгынан кийин стратегиялык алсыратуунун жалыны Бабел-Мандеб кысыгына чейин жетери күтүлгөн эле.

Дал ушул жерден Кызыл деңиз бул кризистерди бирдиктүү аймактык контекстте түшүнүүгө мүмкүндүк берген негизги ачкычтардын бирине айланат. Анткени анын бир жээгиндеги согуш карама-каршы жээктеги күчтөрдүн эсеп-кысаптарын өзгөртүшү мүмкүн. Ошондой эле бир мамлекет ичиндеги жергиликтүү башаламандык бүтүндөй аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугун кайрадан түзүүгө түрткү берген басым факторуна айланышы мүмкүн.

ADWA коргонуу, чалгындоо жана стратегиялык изилдөөлөр институту «от шакеги» деп атаган түшүнүктүн так мааниси мына ушунда: бул — бир жээктеги туруксуздук каршы жээктин стратегиялык маанисин өзгөрткөн деңиз системасы. Институттун 2026-жылдын сентябрь айында «Эфиопия от шакегинин ичинде жана Кызыл деңиздеги башаламандык» деген аталышта жарыяланган изилдөөсүндө Кызыл деңиз, Аден булуңу жана Африка мүйүзү Суэц каналынан Бабел-Мандеб кысыгына, андан ары Аден булуңуна чейин созулган бирдиктүү коопсуздук майданы катары каралган.

Бүгүнкү күндө болуп жаткан окуялар бул көз карашты анын иш жүзүндөгү жандуу көрүнүшү деп айтууга боло тургандай деңгээлде тастыктап турат. Йеменде хусийлер батыш жээктеги өздөрүнүн таасирин кеңейтип, Бабел-Мандеб аймагына чейин жетүүгө жетишти. Натыйжада башында эл аралык деңиз жолу болгон бул кысык Иранга караштуу деп эсептелген аймактык өкүл күчтүн колундагы аскерий жана саясий куралга айланды.

Маселе эми Йемендеги согуш менен гана чектелбей калды. Анткени Ормуз кысыгындагы башаламандык Бабел-Мандеб кысыгынын Сауд Арабия жана эл аралык соода үчүн маанисин ого бетер арттырды. Ошондуктан Эр-Рияд Бабел-Мандеб жана Таиз аймактарынан да ашып өтүшү мүмкүн болгон аскерий операцияга даярданууда. Ошол эле учурда ал Мекке келишиминен пайдаланууга аракет кылып, мындан тышкары Америкадан жардам сурап жалбарууда.

Мына ушул жерде эң маанилүү стратегиялык маселе жатат: Американын максаты жээкте ачыкка чыгып калган жана Американын кемелерине, ошондой эле яхудий түзүмүнүн кемелерине кол салбоого убада берген хусийлерди жок кылуу болушу шарт эмес. Тескерисинче, анын максаты аймакты атаандаш күчтөрдүн кийлигишүүсүнөн коргоо жана кайсы бир тараптын деңиздеги стратегиялык тар өткөөлдү аймактык жана эл аралык шантаж куралына айландырууга ишенимдүү мүмкүнчүлүк алышына жол бербөө, башкача айтканда, Ормуз кысыгындагы сценарийдин кайталанышына бөгөт коюу болушу мүмкүн.

Ошондуктан Американын Кызыл деңизде, ал тургай Араб деңизинде да авианосецтер, эсминецтер жана башка согуштук кемелер аркылуу кайра-кайра аскерий-деңиз күчтөрүн жайгаштырышын согушка даярдык катары гана кароого болбойт. Муну ошол эле учурда төмөнкүдөй маанини билдирген ооздуктоочу эскертүү катары да кароо керек: деңиздеги стратегиялык тар өткөөлдөр кайсы бир аймактык күчтүн өзгөчө стратегиялык менчигине айланбашы керек. Бирок деңизди көзөмөлдөө дайыма эле деңизден башталбайт. Дал ушул жагдай Африка жээгинин маанисин өтө жогорулатат.

Эфиопияда Тыграйдагы согуштук аракеттердин кайрадан башталышы Амхара жана Афар аймактарындагы жаңжалдар, ошондой эле Абий Ахмеддин өкмөтүнө каршы жаңы куралдуу альянстардын түзүлүшү менен бир мезгилге туш келүүдө. Ошол эле учурда Аддис-Абеба менен Асмэранын ортосундагы мамилелер начарлап баратат.

Бир катар аналитикалык изилдөөлөрдө Эфиопиядагы жаңжал мындан ары жалаң гана ички маселе болбой калганы белгиленген. Анткени Эритрея, Египет, Судан, Сомали, Түркия жана Перс булуңундагы күчтөрдүн эсеп-кысаптары кесилишүүдө. Бул болсо Американын жашыл жарык берүүсү менен Абий Ахмед кулагандан кийинки этапка даярдык көрүү максатында жүрүп жатат. Ошол эле учурда чыңалуунун олуттуу бөлүгү Эфиопиянын деңизге чыгуу жолуна ээ болуу жана Жибутиге болгон көз карандылыгын азайтуу каалоосу менен байланыштуу.

Ал эми 2026-жылдын сентябрь айында жарыяланган Стратегиялык жана эл аралык изилдөөлөр борборунун соңку изилдөөсүндө Кытай Жибутидеги аскерий базасын жаңыртып, анын байланыш жана маалымат чогултуу мүмкүнчүлүктөрүн күчөткөнү белгиленген. Бул болсо аталган стратегиялык майданда Кытайдын катышуусу айкын өнүгүп жатканын көрсөтөт.

Мына ушул жерде «от шакеги» эң ачык көрүнүшү менен байкалат: Кызыл деңиздин Азия жээгинде аракет кылып жаткан хусийлер карама-каршы жайгашкан Африка жээгинин маанисине таасирин тийгизүүдө. Деңизге чыгуу жолун издеп жаткан Эфиопия өзүнүн улуттук коопсуздугун Бабел-Мандеб кысыгынан бөлүп карай албайт. Йемендин маңдайында узун жээк тилкесине ээ болгон Эритреянын стратегиялык мааниси анын экономикалык салмагынан алда канча жогору болуп калууда. Суэц каналына көз каранды болгон Египет Кызыл деңиздеги башаламандыкты өзүнүн маанилүү киреше булактарынын бирине түздөн-түз коркунуч катары көрүүдө. Ал эми Сауд Арабиясы карама-каршы жээкти өзүнүн батыштагы коопсуздугунун уландысы катары карайт. Ошондуктан Судан, Эфиопия, Эритрея жана Сомалидеги кургактыктагы жаңжалдар деңиздеги согуштан алыс эмес, тескерисинче, алар порттор жана камсыздоо чынжырлары менен байланышкан бир эле түзүмдүн бөлүктөрү болуп саналат.

Америка өзүнүн куралдарын аракетке келтирүү үчүн бул жаңжалдарды атайылап күчөтүп жатышы да жокко чыгарылбайт. Ошол эле учурда АКШдагы Эл аралык мамилелер боюнча кеңештин соңку изилдөөсүндө Африка мүйүзүндөгү жаңжалдардын өз ара чырмалышып кетүү коркунучу эскертилген. Изилдөөдө Эфиопия менен Эритреянын ортосундагы чыңалуулар, Судандагы согуш, Египет менен Эфиопиянын атаандаштыгы, Сомалидеги жаңжал, ошондой эле Түркиянын жана Перс булуңундагы мамлекеттердин аракеттери чек аралар, порттор жана альянстар тармагы аркылуу жаңжалдын бир майдандан экинчи майданга өтүшүнө алып келиши мүмкүн экени белгиленген.

Ушул өңүттөн алганда, Кызыл деңиздин эки тарабындагы аймактык аракеттерди башкача түшүнүүгө болот. Сауд Арабиясы Йеменди түштүктөгү фронт катары гана карабайт. Египет Судан менен Эфиопияны бири-биринен өзүнчө турган эки африкалык маселе катары карабайт. Түркия Сомалини Кызыл деңизден алыс жайгашкан өнөктөш катары карабайт. Эритрея болсо Эфиопия менен болгон мамилесин өзүнүн деңиздеги географиялык ордунан бөлүп карай албайт. Ошондой эле Эфиопиянын өзү да порттор маселесин жалаң гана экономикалык маселе катары карай албай калды. Айрыкча, аны бөлүштүрүү жана ыдыратуу пландары Байдендин администрациясы доорунан бери эле талкууга коюлуп келген шартта бул маселенин мааниси ого бетер артты.

Демек, булардын баары Кызыл деңизге барып такалган бирдиктүү тармак болуп саналат. Бирок Вашингтон бул фронттордун баарын түздөн-түз башкарууга муктаж деп да ойлобошубуз керек. Ага кайсы бир деңиз жолун, портту же кысыкты жеке көзөмөлүнө алууга жөндөмдүү аймактык күчтүн пайда болушуна жол бербөө жана бири-бирин тең салмактап турууга жөндөмдүү өкүлдөр менен малайлардын тармагын сактап калуу жетиштүү. Анткени Сауд Арабиясы — Арабия жээгиндеги күч, Египет — түндүк жээктеги күч, Түркия — Сомалиде таасири өсүп жаткан тарап, Эритрея — өтө сезимтал стратегиялык орунга ээ болгон жана айрым санкцияларды алып салуу аркылуу өз тарабына тартууга мүмкүн болгон жээктеги мамлекет, Эфиопия — деңизге чыгуу жолун издеп жаткан ири кургактык күчү. Ал эми Американын түздөн-түз аскерий катышуусу бул системаны көзөмөлдөп турган эң жогорку жөнгө салуучу фактор бойдон калууда.

Бул саясат ага таянган мамлекеттер үчүн, шексиз, өтө чоң коркунуч алып келет. Анткени өзүнүн коопсуздугун улуу державанын күчүнө таянып камсыз кылган тарап кызыкчылыктар өзгөргөн учурда ал коопсуздуктун сакталышына кепилдик бере албайт. Ал бир күнү ойгонуп, өзү үчүн күч даярдабаган, жерин коргоого бекемдебеген жана ага байланыштуу өз алдынча чечим кабыл алуу укугуна ээ болбогон согушка кирип калганын көрүшү мүмкүн. Ал эми баш калкалап, коргоо сурап жаткан бул күч Исламдын жана мусулмандардын душманы болгон Америка болсо, анда абал кандай болот?!

Кызыл деңиздин айланасында жайгашкан айрым түзүлүштөр географиялык орду, байлыгы, адамдык жана өнөр жай мүмкүнчүлүктөрү жагынан ушундай потенциалга ээ: эгер алар өз күчүн туура кура алышса, адамзатты капитализмдин тозогунан алып чыга турган эл аралык өзгөрүүлөрдүн теңдемелерин таңуулоого жөндөмдүү болушмак. Бирок алар көз карандылыктын туткунунда кала беришсе, жаңжалдардын майданына айланып калышы мүмкүн.

Ири согуштарда күч коргобогон чек араларды карталар коргой албайт. Анткени колонизаторлор калем менен чийген чек араларды күч от менен кайрадан чийиши мүмкүн. Муну бизге Судандагы сабак көрсөттү.

Ал эми чыныгы күч акча же курал менен эмес, адамга өзүнүн жашоосунун маңызын берген цивилизациялык фикрат менен курулат. Бул үммөттүн вужудун калыптандырган, анын мамлекетин курган, армиясынын акыйдасын түзгөн, үммөттү өзүнүн ар бир мүчөсүнүн коопсуздугу үчүн түн уйкусунан кечүүгө түрткөн жана өз уулдарын, ошондой эле ыйык жайларын коргоону өзүнүн негизги маселесине айландырган фикрат. Бирок өзүнүн вужудун коргоого жетиштүү күчкө ээ болбогон тараптын деңиз жолдору болгон «от шакеги» коргоонун ордуна, анын өзүн жалмап кетиши мүмкүн.