Трампнинг нефт инқилоби: «Венесуэлани биз бошқарамиз» ва пулни «ер остидан» оламиз

Трампнинг нефт инқилоби: «Венесуэлани биз бошқарамиз» ва пулни «ер остидан» оламиз

Хабар:

2026 йил 3 январ куни Америка президенти Доналд Трамп Мар-а-Лаго курортида АҚШ кучлари Венесуэла президенти Николас Мадурони қўлга олганини эълон қилди. У «ўтиш даври»да мамлакатни АҚШ «бошқаришини» қўшимча қилди ва ҳарбий амалиёт «бизга бир тийинга ҳам тушмайди», деди, чунки АҚШ ҳарбий амалиёт харажатини «ер остидан олинган маблағлар»дан (Венесуэла нефтига ишора) чиқариб олишини билдирди. Шунингдек, у АҚШ нефт компаниялари ишлаб чиқаришни қайта бошлаб, ундан фойда кўришига ишора қилди.

Шарҳ:

АҚШ президенти бошқа давлатнинг раҳбарини қўлга олиб, унинг ишларини “ўзимиз бошқарамиз”, деб эълон қилар экан, бу билан у ҳар доимги ҳуқуқий чорани эмас, балки режимни ўзгартиришни тасвирлаб бермоқда ва буни молиявий битим сифатида кўрсатишга ҳаракат қилмоқда. Бу қонуннинг очиқчасига бузилишидир! АҚШ Венесуэла суверенитетини қарз сифатида ва нефтини гаров сифатида қайта белгилаш билан дунёни алдамоқчи бўляпти. Трамп Венесуэла нефтини АҚШнинг ҳаққи деб бир неча бор таъкидлар экан, Венесуэла уни «ўғирлаганини» даъво қилди. Бу билан у АҚШ Венесуэлани эгаллаб олиши ва «ҳаққи»ни ундириши мумкин деган фикрни тарқатди. Бу классик мустамлакачилик ҳикоясидир: ҳокимиятни эгаллаб олади-да, сўнг ўзининг босқинчилигини «компенсация» деб атайди!

Трампнинг пропагандаси инвестицияни мулкчилик билан чалкаштириб юборди. Бу инглизлар XIX асрда, «оқ танли одамнинг юки» деб атаган ва айни пайтда бойликларни талон-тарож қилиб, мустамлака қилинган халқларни очликка дучор қилган нарсанинг ўзгинасидир.

Хорижий компаниялар нефт қудуқларини кавлашлари, қувурлар ётқизишлари ва нефтни қайта ишлаш заводларини қуришлари мумкин, аммо бу уларга ер ости ресурсларига доимий эгалик қилиш ҳуқуқини бермайди, шунингдек, хорижий компаниянинг ҳукуматига ҳам бошқарув ваколатини бермайди.

Расмий мустамлакачилик даври тугаганидан сўнг, янги мустақил бўлган давлатлар АҚШ кўмагида бу мантиқни рад этадиган халқаро асос учун кураш бошлади. АҚШ Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг қонунийлигини мустаҳкамлаб, ундан фақат Европа мустамлакачилигини суриб чиқариш учун қурол сифатида фойдаланди. Айни пайтда, у ўз компаниялари орқали дунё ресурслари устидан янги мустамлакачилик ҳукмронлигини ўрнатиш учун ўзига фойдали бўлган ўринлардагина БМТнинг қонунийлигини мустаҳкамлади, бошқа пайтларда бундай қилмади. Бунга мисоллардан бири БМТ Бош Ассамблеясининг 1962 йилдаги «табиий ресурслар устидан доимий суверенитет» ҳақидаги 1803 резолюциясидир. Ушбу резолюция халқлар ва миллатлар ўз табиий ресурсларига эгалик қилиш ҳуқуқини ва бу ресурслар миллий тараққиёт ва умумий манфаатларга хизмат қилиши кераклигини тасдиқлайди. Айнан мана шу резолюцияга фақат икки мамлакат – Америка ва Британия қарши овоз берди. Ушбу асоснинг аҳамияти шундаки, у Трампнинг даъвосини йўққа чиқаради, яъни ўтмишдаги хорижий аралашув ҳозирги ўз мулкига айлантирилиши мумкинлиги ҳақидаги даъвони рад этади.

Трамп Венесуэла Американинг нефтини ўғирлаганини даъво қилмоқда, аммо тарих бутунлай бошқа нарсани айтади. Венесуэла 1976 йил 1 январ куни давлатга қарашли нефт компаниясини миллийлаштирди ва нефт сектори расман давлат назоратига ўтди. Бу коммунист бўлмаган, аксинча демократик ҳаракат партиясидан социал-демократ бўлган, Карлос Андрес Перес президентлиги даврида амалга оширилди. Шуни таъкидлаш керакки, бу «компенсациясиз босиб олиш» бўлган эмас: архивдаги ўша пайтдаги АҚШ ҳукуматининг ёзувларига кўра, 1975 йил 28 октабрга келиб, миллийлаштириш қонунига киритилган Америка нефт компанияларининг аксарияти Венесуэланинг компенсация таклифини қабул қилган ва Венесуэла конфискация қилинган компанияларга музокаралар йўли билан ҳуқуқий келишувлар бўйича тахминан 1,03 миллиард доллар тўлаган. Бу «ўғирлик» ҳисобланмайди.

Кейинчалик, Венесуэла билан хорижий компаниялар ўртасида, айниқса Уго Чавес даврида, шартномалар, солиқлар ва назорат бўйича низолар келиб чиқди. Баъзи низолар арбитраж ва суд қарорлари билан якунланди ва баъзи компенсация тўловлари эса катта бўлди. Агар бирор мамлакат ноқонуний ҳаракат қилса ёки шартномани бузса, унда куч билан хорижий бошқарувни мажбуран жорий қилиш эмас, арбитраж ва суд жараёни орқали ҳуқуқий музокаралар йўли билан келишувга эришиш керак эди.

Демак, Трамп: «Венесуэлада нефт саноатини биз қурганмиз… социалистик режим уни биздан ўғирлади», деганида ёлғон гапирди. Трамп Монро доктринасини қайта белгилаб, уни Ғарбий ярим шарда империализмнинг янги тасдиғи сифатида тақдим этмоқчи ва ривожланишни мулкчилик занжири сифатида тасвирламоқчи. Агар Америка капитали бир вақтлар у ердан фойда кўрган бўлса, у ҳолда кейинчалик Венесуэланинг ўз ресурслари устидан назоратни ўрнатишга уринишлари сохта равишда «ўғирлик» деб таърифланади. Бу Америка қароқчилигини эътиборсиз қолдириш қийин. Чунки Трамп ҳарбий амалиёт «бизга бир тийинга ҳам тушмайди», дея чиқимни «ердан остидан олинган бойликлар»дан чиқариб олишини билдирди ва ишлаб чиқариш қайта тикланганда Американинг нефт компаниялари миллиардлаб доллар сарфлаш орқали фойда кўришига ишора қилди. Бу Трамп таъкидлаганидек, «озодликка» қараб инсоний «ўтиш» эмас, балки ишғолчи куч томонидан «компенсация» деб номланган улкан ўлжани қўлга киритиш режасидир. Бу жуда катта ўлжадир. АҚШ Энергетика Ахборот Маъмуриятининг ҳисоб-китобларига кўра, Венесуэлада 303 миллиард баррел тасдиқланган хом нефт захиралари мавжуд – бу дунёдаги энг катта кўрсаткичдир.

Трамп Ғарбий ярим шарнинг асосий тамойили сифатида Монро доктринасини куч билан қайта тикламоқда. Унинг маъмуриятининг миллий хавфсизлик стратегияси Ғарбий ярим шарда Америка ҳукмронлигини қайта тиклаш учун «Трампнинг сўзини»ни очиқчасига тарғиб қилади. Трампнинг ўзи эса, бу қайта тикланишни «жонли ва самарали» стратегия сифатида олқишлади. Шунинг учун Венесуэла алоҳида ҳолат эмас, балки кенг мустамлакачилик қарашларининг биринчи синовидир: Панама каналини «қайтариб олиш» ва ҳатто Канада ва Гренландияни аннексия қилиш ҳамда Америка қитъасини суверен давлатлар сифатида эмас, балки Қўшма Штатлар томонидан бошқариладиган зона сифатида кўриш ҳолатлари бунга илова қилиниши мумкин.

АҚШ ҳукумати буларнинг барчасини «полиция операцияси» сифатида тасвирламоқда. АҚШ Мадурони жиддий жиноятларда айблади ва унга расман айблов эълон қилди. Аммо таъқиб билан босқинчилик бир-биридан тубдан фарқ қилади. Давлат раҳбарини ҳарбий амалиётлар орқали қўлга олиш ва Америка ҳукмронлигини эълон қилиш шуни кўрсатмоқдаки, бундан буён эътибор қонунни амалга оширишга эмас, балки тўғридан-тўғри босқинчиликка қаратиладиган бўлиб қолади. Бу ерда у бойлардан ўғирлаб, камбағалларга берадиган замонавий америкалик Робин Гуд каби ўзини яхши қилиб кўрсатадиган ўғрига айланади!

Бу зулмни ким тўхтатади? Қўшма Штатлар Венесуэланинг Россияга ёрдам берганидан ва Хитой билан савдо алоқаларини мустаҳкамлаганидан ғазабланиб қиладиган ишини қилди, аммо на Россия ва на Хитой Американи тўхтата олмади. Дунё адолатни ёядиган янги кучга муҳтож бўлиб қолди, ҳозирда дунё унинг қайта оёққа туришини интизорлик билан кутмоқда.

Абдуллоҳ