Американын аймактагы жан-жөкөрлөрүн жогорку даярдыкка келтирүүсү
Американын аймактагы жан-жөкөрлөрүн жогорку даярдыкка келтирүүсү
Америка Иранга каршы баштаган согушу аркылуу көздөгөн максаттарына жете албаганына жана Иранга каршы агрессиясында умтулган нерселерине жетүүдөгү алсыздыгы менен чыныгы жүзү ашкереленгенине карабастан, анын аймактагы жан-жөкөрлөрүнө бул жагдай жаккан жок. Ошондуктан, Американын Иранга каршы согушу башталгандан бери, болжол менен төрт айдан ашык убакыт алар уктабай калды. Алар кожоюну Трампка жеңиш алып берүүгө же жок дегенде анын аброюн сактап, кыйын абалдан чыгарып кетүүгө аракет кылып жатышат.
Ушул багыттагы аракеттердин алкагында 2026-жылдын 21-июнунда Каирде Египет, Түркия, Саудия жана Пакистандын тышкы иштер министрлеринин төртүнчү консультативдик жыйыны өттү. Бул жыйын жөнүндө: «Бул жолугушуу акыркы айларда, айрыкча аймактагы чыңалууларга жана өзгөчө Иран маселесине байланыштуу калыптана баштаган “төрт тараптуу координация механизминин” алкагында өткөрүлдү. Жыйында өздөрүн аймактык жана эл аралык өзгөрүүлөр боюнча көз караштарды алмашуу аянтчасы катары көрсөтүп, төрт мамлекеттин Жакынкы Чыгышта жана андан кеңири аймакта тынчтыкты, коопсуздукту, туруктуулукту жана өнүгүүнү колдоо максатында консультацияларды жана координацияны уланткандай көрсөтүштү.
Үммөттү кызыктырган маселелерди талкуулоо үчүн өткөрүлгөн малайлардын жыйындары адатта мусулмандардын мал-мүлкүн текке кетирип, ага катышкандардын да, аны көзөмөлдөгөндөрдүн да убактысын короткон жыйындар болуп келсе, бул жолку жыйын жөн гана протоколдук иш-чараны коштоо менен эле чектелген жок. Тескерисинче, ал түздөн-түз Америка менен Ирандын ортосундагы өз ара түшүнүшүү жараяны боюнча аймактык позицияны калыптандыруу аракетине, ошондой эле Перс булуңунун, Жакынкы Чыгыштын, энергетиканын, деңиз каттамдарынын жана эл аралык камсыздоо чынжырларынын коопсуздугуна тийгизиши мүмкүн болгон кесепеттерди кароого байланыштуу болду. Ошондой эле айрым дипломатиялык маалыматтарда бул төрт тараптуу формат Иран маселеси менен эле чектелбей, аны кеңейтүү жана кыйла институтташкан, туруктуу механизмге айландыруу мүмкүнчүлүгүн да талкуулаганы белгиленди.
Түркиянын Тышкы иштер министрлигинин расмий билдирүүсүнө ылайык, жыйын Египеттин чакыруусу менен Каирде өткөрүлдү. Билдирүүдө бул жолугушуу аймактык жана эл аралык өзгөрүүлөр боюнча пикирлерди терең алмашууга мүмкүнчүлүк бергени жана төрт мамлекеттин ортосундагы консультацияларды жана координацияны улантуунун маанилүүлүгүн дагы бир жолу ырастаганы белгиленген.
Ошондой эле араб маалымат каражаттарынын билдирүүлөрүндө талкуу Иран маселеси менен эле чектелбестен, Газадагы согушту, Судан менен Ливиядагы кырдаалды жана Африка мүйүзүндөгү өнүгүүлөрдү да камтыганы айтылды. Бирок күн тартибинде Иран маселеси негизги орунда калды. Анткени ал Америка–Иран сүйлөшүүлөрүнө жана 2026-жылдын 18-июнунда Исламабадда кол коюлган өз ара түшүнүшүү меморандумуна түздөн-түз байланыштуу болгон.
Бул маалыматтарга ылайык, жыйын кеңири дипломатиялык аракеттер менен катар өткөрүлдү. Алардын максаты — Американын Иранга каршы аскерий жол менен жетише албаган максаттарына сүйлөшүүлөр аркылуу жетүүсүнө көмөктөшүү жана мындан ары Иранды Американын «Жакынкы Чыгыш боюнча жаңы долбооруна», Ибрахим келишимдерине, анын ичинде яхудий түзүмү менен мамилелерди нормалдаштыруу жараянына тартуу болчу.
Пакистандагы Американын малайлары Иранды сүйлөшүүлөрдүн тузагына сүйрөп кирген негизги ортомчу болгондуктан, биргелешкен билдирүүдө 2026-жылдын 18-июнунда АКШ менен Ирандын ортосунда Исламабад өз ара түшүнүшүү меморандумуна кол коюлушу ачыктан-ачык кубатталды. Алар муну чыңалууну басаңдатууга жана аймактагы колонизатордук күчтөрдүн, биринчи кезекте АКШнын кызыкчылыгы үчүн аймактык коопсуздук менен туруктуулукка чоң коркунуч туудурган чыр-чатакты токтотууга багытталган конструктивдүү кадам катары баалашты. Ошондой эле, бул чыр-чатактын энергетикалык рынокторго, деңиз каттамдарына, жеткирүү чынжырларына жана эл аралык соодага тийгизген таасири аймактагы өлкөлөргө караганда, ошол колонизатор мамлекеттердин экономикасына бир нече эсе көп зыян келтирген эле. Ал эми аймактагы өлкөлөрдү башкарган уурулардын кризистен улам элдин тарткан азабын жеңилдетүү же аларды куткаруу такыр оюна да келбейт. Алардын акылы жеткен жалгыз нерсе — дүйнөлүк рынокто мунайдын баасы кымбаттады деген шылтоо менен салыктарды, пошлиналарды жана товарлардын баасын көтөрүү болду. Бул ууру министрлер өздөрүнүн кожоюну Американын позициясын бекемдөө, жаңы Иранды анын канатынын астына алуу жана ага Американын орбитасынан чыгып кетүүсүнө жол бербөө максатында, сүйлөшүүлөрдүн кийинки этабына тез арада жана ийгиликтүү өтүүнүн маанилүүлүгүн өзгөчө белгилешти. Батыштын, өзгөчө Американын үстөмдүгүнөн кутулууну каалагандардын бардыгы үчүн Ирандын мисалы шыктандыруучу фактор болуп калгандан кийин, Америка өзүнө каршы аймактагы мамлекеттердин козголоң чыгаруусунан коркуп калды. Мына ушундан улам, министрлер Американын көрсөтмөсү менен сүйлөшүү процессин колдоону аймактагы өлкөлөрдүн, өзгөчө Перс булуңу менен Жакынкы Чыгыш аймагынын коопсуздугуна байланыштуу кооптонууларды эске алуу шартына байлашты. Бул көрүнүш төрт өлкөнүн расмий позициясы АКШ-Иран келишимин эле сокур түрдө колдоо эмес, тескерисинче, Ирандын Америкага иш жүзүндө толук багынып берүүсүн шарттаган жана Американын кызыкчылыктарын айланып өткөн эки тараптуу өз ара түшүнүшүүнүн жаңы моделин кайра жаратпай турган келишимди колдоо экенин ачыкка чыгарат.
Бул жыйын чыныгы башкаруучулардын ортосундагы консультациялык жолугушуу эмес, өздөрүнүн кожоюну Американын кызыкчылыгы үчүн белгиленген функцияны аткарып жаткан малайлардын жолугушуусу болгондуктан, андан так институттук маанидеги ачык аткаруучу чечимдер чыккан жок. Бирок, бул жолугушуунун маңызын, ага түрткү болгон себепти жана анын максатын чагылдырган бир катар ачык саясий жыйынтыктарды берди.
Бул жыйынтыктардын биринчиси — АКШ-Иран өз ара түшүнүшүү меморандумун Американын аймактагы бар болушун сактоонун, анын кызыкчылыктарына жана үстөмдүгүнө кызмат кылуунун негизи катары төрт тараптуу колдоону бекемдөө болду. Экинчиси — Америка Иранга өз эркин таңуулай ала турган акыркы келишимге жетишүү үчүн кийинки сүйлөшүүлөрдү тездетүүгө ачык чакырык таштоо. Үчүнчүсү болсо — акыркы келишимдин алкагында Американын аймактагы өлкөлөргө болгон таасири, коопсуздук кызыкчылыктарын милдеттүү түрдө эске алуу принцибин орнотуу.
Мындан тышкары, дипломатиялык булактар төрт тараптуу координацияны Палестина жана Судан сыяктуу башка маселелерди да камтышы мүмкүн болгон кеңири механизмге айландыруу маселеси талкууланганын билдиришти. Эгер бул маалыматтар туура болсо, анда бул жолугушуу жөн гана белгилүү бир позицияны билдирген жыйын эмес, тескерисинче, мусулман өлкөлөрүндө Американын пландары менен долбоорлорун ишке ашыруу үчүн кеңири аймактык кыянатчыл ролду аткарууну көздөгөн төрт тараптуу чыккынчылык форумдун пайдубалы болуп эсептелет.
Каирдеги төрт тараптуу жыйын Иран маселесин аскерий кагылышуу аркылуу эмес, сүйлөшүүлөр жолу менен жөнгө салууну артык көрүү боюнча аймактык жакындашуу күчөп жатканын көрсөтүп турат. Бирок бул жакындашуу дагы эле белгилүү шарттарга байланган бойдон калууда жана Американын көз карашы боюнча Перс булуңу менен Жакынкы Чыгыш аймагындагы үстөмдүгүн бекемдөөгө, ошондой эле аймактык коопсуздук түзүмдөрүнүн келечегине байланышкан ачык эскертүүлөрдү камтыйт.
Роя гезити
Устаз Саид Фадл
