БУУнун Башкы Ассамблеясынын 81-сессиясында өткөн негизги талкуулар

БУУнун Башкы Ассамблеясынын 81-сессиясында өткөн негизги талкуулар

2026-жылдын 22-сентябрында, шейшемби күнү, Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясынын 81-сессиясынын талкуулары башталды. Ага мүчө 130 мамлекеттин башчылары жана жогорку даражалуу өкүлдөрү катышты. Сессия «Ишенимди кайра калыбына келтирүү жана өзгөрүүлөрдү башкаруу: баарына кызмат көрсөткөн Бириккен Улуттар Уюму» деген ураандын алдында өттү.

Бул сессияда көптөгөн маанилүү маселелер каралды. Алардын эң негизгилери: Жакынкы Чыгыштагы окуялар, Газадагы геноцид, Украинадагы согуш, Африкадагы эл аралык жаңжалдар, глобалдык коопсуздук, жасалма интеллект жана глобалдык башкаруу, климаттын өзгөрүшү, өнүгүү, эл аралык системанын алдында турган кыйынчылыктар жана башка маселелер.

Бул жыйындар жана сөздөр жыл сайын кайталанып туруучу көрсөтмөлүү саясий фестивалга окшош. Алар мүчө мамлекеттерге эч кандай таасир бербеген жана пайдалуу эч нерсе алып келбеген протоколдук жолугушуулар менен сөздөрдөн турат. Булар байкуш ассамблеяга мүчө болгон эзилген элдердин ичинде топтолгон ачуусун басуу үчүн айтылган куру сөздөр. Аларды көбүнчө ири мамлекеттерге көз каранды болгон акимдер өз элдеринин маселелерин коргогон эмоционалдуу сөз түрүндө айтып, дүйнөгө таңууланган бул эл аралык системада өздөрүнүн бар экенин жана катышып жатканын көрсөтүүгө аракет кылышат.

Ал эми улуу державалар мамлекет башчыларына БУУнун Башкы Ассамблеясында сөз сүйлөөгө мүмкүнчүлүк берүүнү мамлекеттердин бул эл аралык уюмду тааныгандыгынын жана ага моюн сунгандыгынын далили катары көрүшөт. Бул уюм дүйнөнү БУУнун Коопсуздук Кеңеши аркылуу башкарат, ал эми Коопсуздук Кеңешин уюмдун болгону беш мамлекети көзөмөлдөйт.

Демек, бул Башкы Ассамблея дүйнөнүн калган мамлекеттерине беш ири мамлекеттин көрсөтмөлөрүн таңуулоонун бир көрүнүшү. Ал эми башка мамлекеттерди жыл сайын БУУнун Башкы Ассамблеясында өткөрүлүүчү ушул жыйындар жана тажатма сөздөр менен алаксытып турушат.

Быйыл БУУнун Башкы Ассамблеясынын жыйынында маалымат каражаттарынын өзгөчө көңүлүн бурган сөздөрдүн бири БУУнун Башкы катчысынын сөзү болду. Ал: “Жакынкы Чыгыштагы ок атышууну токтотуу” деп аталган нерсе — болгону ок атышуунун күчүнүн азайышы гана. Батыш Жээкте конуштарды кеңейтүү жана элди жер которууга мажбурлоо этникалык тазалоо коркунучун жаратууда. Эки мамлекет чечими болмоюнча тынчтык болбойт», — деди. Бирок анын бул сөзү ири мамлекеттерге да, эл аралык саясатка да таасир этпейт, анткени ал болгону куру сөздөн турган баяндама.

Андан кийин Иран президентинин сөзү болду. Ал Американын саясатын «Жакынкы Чыгыштагы чыңалуунун жана бейбаштыктын чыныгы себепкери» деп сыпаттады. Бирок мындай катуу айтылган сөздөргө карабастан, Ирандын тышкы иштер министри Аббас Аракчи Иран Америкага Ормуз кысыгын жети күндүн ичинде кайра ачуу боюнча план сунуштаганын айтты. Анын ордуна Америка аскердик аракеттерин токтотуп, Ирандын мунай экспортуна коюлган санкцияларды алып салышы жана Иран портторуна киргизилген америкалык блокаданы токтотушу керек. Пезешкиан болсо Ирандын лидери Мужтаба Хаменеи бул сунушту колдой турганын айтты. Тилекке каршы, ирандык саясатчылар дагы эле сүйлөшүү үстөлүнө кайтууга жан үрөп умтулуп жатышат.

Ошондой эле Кытай президентинин сөзү да өзгөчө көңүл бурду. Ал «ири державалардын, айрыкча Америка менен Кытайдын ортосундагы мамилелер кыйратуучу атаандаштыктын эмес, өнөктөштүктүн негизинде курулушу зарыл» экенин баса белгиледи. Кытай өз сөздөрүндө дайыма айтып келген пикирин кайра кайталоодо: ал Америка менен болгон мамилесинде Американын тең ата жана тең укуктуу эл аралык өнөктөшү болууну каалайт. Ошол эле учурда Кытай Америка менен атаандашууда жана аны менен эл аралык позицияны бөлүшүүдө туруктуулук менен алдыга жылып жатат.

Ошондой эле яхудий вужудунун өкмөт башчысынын сөзү да маанилүү сөздөрдүн бири болду. Ал сөзүн баштаардан мурда анын өкмөтү Газадагы палестиналыктарга каршы жүргүзүп жаткан системалуу геноцид саясатына нааразылык билдирип, ондогон дипломаттар жыйындар залынан чыгып кетишти. Ал эми өз сөзүндө геноцид боюнча айыптоолорду четке кагып, терроризмге каршы чечкиндүү күрөшүн улантарын жана өзү жүргүзүп жаткан кылмыштуу саясатынан кайтпай турганын баса белгиледи. Ал: «Биз жеңебиз, бизде башка жол жок», — деди. Ошондой эле Түркияга, Британияга жана Францияга чабуул жасады. Ал өз сөзүндө яхудий вужудундагы колдоочуларынын популярдуулугун жана ыраазычылыгын арттырып, алдыдагы шайлоодо жеңишке жетүүдөн жана Америкадагы күчтүү яхудий лоббисинин таасирин сактап калуу үчүн ал жактагы консервативдүү оңчулдарга жагынуудан башка эч кимге маани берген жок.

БУУнун Башкы Ассамблеясынын жыйындарында Британиянын премьер-министри Энди Бернхэмдин сөзү да өзгөчө орун алды. Ал Украинадагы согушка жана Орусияга каршы украиндерди туруктуу колдоого басым жасап, бул колдоону Европанын улуттук коопсуздук маселелери менен байланыштырды. Ошондой эле яхудий вужудунун «коопсуздук көйгөйлөрү» деп атаган нерселерин айтып, бирок алар анын жай тургундарга каршы чектен чыгууларын актабай турганын белгиледи. Ал «эки мамлекет чечимин иш жүзүндө алдыга жылдыруунун сөзсүз зарылдыгын баса белгилөө жана эл аралык мыйзамдуулукка болгон ишенимдин жоголушуна жол бербөө үчүн теориялык ураандар менен гана чектелбөө» маанилүү экенин баса белгиледи. Ошондой эле E1 аймагындагы конуш куруу долбоорлорун кайрадан сынга алды. Бул болсо көз каранды араб мамлекеттерин анын позицияларын, өзгөчө эки мамлекет идеясын кабыл алууга шыктандырды.

Ал эми Франциянын президенти Макрон көп тараптуулукка негизделген эл аралык системаны бекемдөөгө чакырып, «жунгли мыйзамына» түшүп кетүү коркунучу бар экенин айтты. Палестина маселесине байланыштуу болсо: «Газада “тынчтык” деп аталып жаткан нерсе баарыбызды уятка калтырган көрүнүш», — деди. Ошондой эле «Батыш Жээктеги отурукташкандардын зомбулугун жана алар палестиналыктардын жашап турууга болгон укугун жок кылып жатканын» сынга алды.

Ошентип, Британия менен Франция Батыш Жээктеги конуштардын жайылышын чектөө, E1 долбоорун жокко чыгаруу жана яхудий вужудунун Палестина мамлекети идеясын жокко чыгаруусуна жол бербөө үчүн Нетаньяхунун өкмөтүн кулатууга багытталган аракеттерди жетектеп жатканын көрөбүз.

Ал эми араб мамлекеттеринин башка жетекчилери Британиянын премьер-министри айткан сөздөрдү кайталап, эки мамлекет чечимин кармануунун, Нетаньяхунун өкмөтү жүргүзүп жаткан жана Батыш Жээктин калкын жер которууга алып келе турган аракеттерди токтотуунун, Ормуз кысыгын ачуунун жана деңиз кысыктарында эркин кеме жүрүшүн кайра калыбына келтирүүнүн зарылдыгын айтышты.

Бул сөздөр алардын өз өлкөлөрүндө айтып жүргөн сөздөрүнүн бир аз сылык формада кайталанышы гана. Нетаньяху Жакынкы Чыгыштагы агрессивдүү жана экспансиялык саясатын улантарын кайра-кайра текеберлик менен айтып жаткан учурда, араб акимдери тынчтык, бирге жашоо, тынч абалды кайра калыбына келтирүү жана чыңалуунун себептерин жоюу тууралуу сөздөрдөн башканы айтышпайт.

БУУдагы бул дүрбөлөңдө араб акимдеринин сөздөрү Америка, Британия жана Франция сыяктуу ири мамлекеттердин саясатынан четке чыккан жок. Мисалы, Америка каалагандай аймактагы туруктуулукка басым жасоо, Британия менен Франция каалагандай Батыш Жээктеги конуштардын жайылышын токтотуу. Ал эми өздөрүнүн колундагы саны көп болгон күч каражаттарын колдонуп, башкаларга таянуунун ордуна, алар аркылуу өздөрүнүн салмагын көрсөтүп, чечимдерин күч менен таңуулоо керек болсо да, муну жасоого бул көз каранды жетекчилер батына алышпайт.

Ал эми Американын президенти Трамп көптөгөн маселелер тууралуу узак сөз сүйлөдү. Бирок анын айткан сөздөрүнүн эң маанилүүсүн, балким, мындайча жыйынтыктоого болот: эгер келишимге жетишилбесе, ал Иранды жок кыла аларын айтты. Ошого карабастан, 2026-жылдын 3-ноябрына белгиленген АКШдагы Конгресстин орто мөөнөттүү шайлоосунан кийин келишим түзүлүшү мүмкүн экенин күтүп жатканын билдирди. Трамптын Иранга каршы коркутууларынын күчөгөнүнө карабастан, ал Иранды кайрадан сүйлөшүү үстөлүнө кайтаруу үчүн болгон күчүн жумшоодо, анткени ага карата анын башка варианты жок.

Роя гезити

Абу Хамза аль-Хатвани