Ирак 90 күндүк сыноонун алдында

Ирак 90 күндүк сыноонун алдында

Иракта Али аз-Зайдинин курал-жарактарды мамлекеттин колуна гана топтоо планы жөн гана жаңы коопсуздук чарасы эмес. Ошондой эле 90 күндүк мөөнөт да куралдуу топтор менен Американын ортосундагы убактылуу тынчтануу мезгили эмес. Бул мөөнөттүн артында мындан да терең суроо турат: өкмөт Иракты куралдуу күчтөрдү башкаруу баскычынан куралды мамлекеттин бийлигине баш ийдирүү баскычына, ички кагылышууга кирип кетпестен же өлкөнү кайрадан аймактык күрөштүн майданына айландырбастан өткөрө алабы?

Куралды бир гана мамлекеттин колуна топтоо аскерий гана маселе эмес. Бул Ирак мамлекетинин табияты, Хашд аш-Шаабинин келечеги, Иран жана Америка менен болгон мамиле, ошондой эле өкмөттүн Ирактын кызыкчылыктары менен эгемендүүлүгүн сактаган мунаса түзө алуу жөндөмү үчүн сыноо.

Али аз-Зайдинин айткандарына ылайык, план токсон күнгө созулган биринчи баскычтан турат. Бул мезгилде куралдуу топтор чабуулдарды токтотот, анын ордуна Америка тарабынан аларга каршы чабуул жасалбайт. Мындан соң курал-жарак, согушкерлердин абалы жана куралдуу түзүмдөргө байланыштуу кийинки баскычтарга өтүүгө даярдык көрүлөт. Акырында, 2027-жылдын июнь айына белгиленгени айтылган соңку баскычка жетүү көздөлөт.

Бирок сүйлөшүүлөр дагы деле уланып жатканын жана пландын майда-чүйдөсү менен баскычтары боюнча билдирүүлөр ар түрдүү болуп жатканын эске алганда, бул мөөнөттөргө бардык тараптар макул болгон акыркы келишим катары мамиле кылууга болбойт.

Ошентсе да, 90 күндүн мааниси мөөнөттүн өзүндө гана эмес, балким чабуулдар менен өз ара соккулардын айлампасын үзүүгө жана куралдын келечегин талкуулоого мүмкүндүк бере турган саясий жана коопсуздук чөйрөсүн даярдоого шарт түзүү мүмкүнчүлүгүндө.

Чабуулдарды токтотуудан куралды кайра уюштурууга чейин

Алгач курал маселесин чечүүгө эмес, аны колдонууну токтотууга өтүү аракети пландын негизги пункттарынын бири болуп саналат. Эгер чабуулдар токтосо, аскерий жооп кайтаруу ыктымалдыгы азаят жана куралдын келечеги боюнча сүйлөшүү жүргүзүү мүмкүнчүлүгү көбүрөөк болот. Бирок тынчтык канчалык узакка созулбасын, бул сөзсүз түрдө маселе чечилди дегенди билдирбейт. Эгер ал так макулдашууларга жана аткарууга милдеттендирген механизмдерге айланбаса, анда бул жаңжалды убактылуу гана тоңдуруу болуп калышы мүмкүн.

Багдад бир гана тарап менен сүйлөшүү жүргүзүп жаткан жок. Иран менен байланышкан куралдуу топтор бир тектүү бирдиктүү күчтөр эмес. Алар саясий таасири, аскерий мүмкүнчүлүктөрү, Хашд аш-Шааби менен болгон институттук байланыштары жана чечимдеринин канчалык деңгээлде өз алдынча экендиги жагынан айырмаланат. Алардын баары бирдиктүү операциялык борбордун көрсөтмөсү менен аракеттенет деп эсептөө жаңылыштык. Ошол сыяктуу эле алардын эсеп-кысаптарында Ирандын таасирин эске албай коюу да жаңылыштык болот. Анткени Иран Ирактагы күчтөр менен терең байланыштарга ээ, бул анын позициясын мунасанын ийгиликтүү болушуна же болбой калышына таасир этүүчү факторго айландырышы мүмкүн.

Ошентсе да, бул куралдуу топтордун эсеп-кысаптарын Ирандын позициясы менен гана чектөөгө болбойт. Алардын Ирак мамлекетиндеги саясий ордуна жана келечегине байланышкан ички кызыкчылыктары жана эсептери да бар. Дал ушул жерде өз алдынча куралдан баш тартууну жашоого жөндөмдүү саясий жана институттук жолго айландыруу аз-Зайдинин милдети болуп турат.

Куралды кан төгүүсүз мамлекеттин колуна топтоого болобу?

Эгер Америка менен түздөн-түз кагылышуу ыктымалдыгы азайып, айрым куралдуу топтордун Американын күчтөрүнө жана кызыкчылыктарына чабуул жасоодо таянган жүйөлөрү алсыраса, анда кээ бир күчтөр тирешүүнү улантууга караганда саясий жана институттук ишмердүүлүккө өтүүнү реалдуураак деп табышы мүмкүн. Бирок көп жылдар бою курал кармап келген топ куралдан баш тартууга жөн гана административдик чара катары мамиле кылбайт. Ал өзүнүн жетекчилери менен согушкерлеринин тагдыры кандай болорун, саясий орду кандай болорун жана аскерий ролу аяктагандан кийин бутага алынбашына кандай кепилдиктер бар экенин билгиси келет. Бул аларга мыйзамдан жогору турган кол тийбестик берүү дегенди билдирбейт. Тескерисинче, согушкерлердин абалын жөнгө салган, мыйзам бузуулар үчүн жеке жоопкерчилик менен мекемелерди жана куралдуу түзүмдөрдү кайра уюштурууну бири-биринен ажыраткан так укуктук жолду түзүү дегенди билдирет.

Чыныгы кыйынчылык сүйлөшүүгө даяр тараптарды ынандырууда эмес, өз алдынча аскерий чечим кабыл алуу укугунан баш тартууну каалабаган тараптар менен кандай мамиле кылууда жатат. Эгер мөөнөт аяктап, айрым куралдуу топтор макулдашуудан тышкары кала берсе, өкмөт эң оор сыноого туш болот: чечимди күч менен ишке ашырабы, сүйлөшүүлөрдү улантабы же саясий жана коопсуздук басымын айкалыштырабы?

Хашд аш-Шааби… эң сезимтал түйүн

Куралдуу топторду таркатуу менен аларды мамлекеттик мекемелердин ичинде кайра уюштуруунун ортосунда олуттуу айырма бар. Хашд аш-Шааби Ирактын расмий түзүмүнүн бир бөлүгүнө айланды жана анын айланасында ар кандай түзүмдөр, жетекчилер, бюджеттер жана саясий позициялар калыптанды. Ошондуктан бул маселени жөн гана «куралды тапшыруу же таркатуу» деген теңдемеге сыйдырууга болбойт.

Бул маселе аскерий түзүмдү кайра уюштурууну, анын расмий мамлекеттик мекемелерге баш ийүүсүн күчөтүүнү жана кандайдыр бир түзүмдүн мамлекеттин башкаруу иерархиясынан тышкары өз алдынча аракеттенүү мүмкүнчүлүгүн чектөөнү талап кылат. Бирок бул жолдун ийгилиги чечүүчү майда-чүйдө маселелерге байланыштуу: буйрук чыгаруу укугу кимде болот? Бөлүктөр кандай уюштурулат? Жетекчилердин тагдыры кандай болот? Согушкерлердин укуктары бирдиктүү укуктук алкакта кантип кепилденет? Анткени куралды мамлекеттин колуна гана топтоо аталыштарды өзгөртүү же түзүмдөрдү кайра бөлүштүрүү менен эле ишке ашпайт. Ал аскерий чечимдерди өз алдынча кабыл алууну токтотуу аркылуу ишке ашат. Башкача айтканда, мамлекеттик мекемелерден тышкары согуш жана тынчтык тууралуу өз алдынча чечим кабыл ала турган куралдуу күч болбошу керек.

Вашингтон жана Тегеран… басым менен мунасанын ортосунда

Американын көз карашынан алганда, куралдуу топтордун чабуулдарын токтотушу түздөн-түз коопсуздук жагынан пайда алып келет. Ал Американын күчтөрүнө жана кызыкчылыктарына болгон коркунучтун азайышынан көрүнөт. Бирок тынчтанууга макул болуу, эгер бул расмий түрдө ырасталса, Вашингтон Иран менен байланышкан куралдуу топтордун аскерий мүмкүнчүлүктөрүн чектөө максатынан баш тартты дегенди билдирбейт. Бул жагдайда ок атууну токтотуу өз ара соккулардын айлампасын улантуунун ордуна саясий жолго мүмкүнчүлүк берүүнүн куралы болушу мүмкүн.

Ал эми Иран мунасага тоскоол болуучу да, ага салым кошуучу да тарап болушу мүмкүн. Бул анын мунасанын Ирактын ичиндеги өз таасирине тийгизе турган кесепеттерине кандай баа беришине байланыштуу. Эгер куралды кайра уюштуруу өзүнө байланышкан саясий күчтөрдү четтетүү дегенди билдирбейт деп эсептесе, анда акырындык менен өтүүнү колдоодон кызыкчылык табышы мүмкүн. Ал эми бул планды өзүнүн таасирине түздөн-түз багытталган аракет деп эсептесе, айрым куралдуу топтордун позициялары катаалдашы мүмкүн.

90 күн… мамлекеттин сыноосунун башталышы

Учурдагы аймактык жана ички шарттар курал маселесин олуттуураак түрдө кайрадан кароого мүмкүнчүлүк бериши мүмкүн. Бирок бул мүмкүнчүлүк тынчтануу жарыяланганы менен эле жетишкендикке айланбайт. Ал өкмөттүн бул тынчтанууну ишке ашырууга мүмкүн болгон макулдашууларга, андан соң чыныгы институттук кайра уюштурууга айландыра алуу жөндөмүнө байланыштуу.

Эгер өкмөт тынчтыкты бекемдөөгө, өз ара кепилдиктерди түзүүгө жана куралдуу түзүмдөрдү мыйзамдын бийлигине баш ийдирүүгө жетишсе, анда куралды мамлекеттин колуна гана топтоо процесси мамлекетти кайра куруунун башаты болуп калышы мүмкүн. Ал эми тынчтануу биринчи эле сыноодо кыйраса же план өкмөт менен куралдуу топтордун ортосундагы ачык кагылышууга айланып кетсе, Ирак көп жылдан бери чыгууга аракет кылып келе жаткан жаңжалдын айлампасында кала бериши мүмкүн.

Роя гезити

Устаз Набил Абдулкарим