Америка Хитойни Совуқ урушга торта оладими?

Америка Хитойни Совуқ урушга торта оладими?

Хитой Раҳбари Си Цзиньпиннинг 2026 йил 24 сентябрь, пайшанба куни Америкага расмий ташрифи режалаштирилмоқда. Мазкур сафар АҚШ президенти Доналд Трампнинг ўтган йил май ойида Хитойга қилган ташрифига жавоб сифатида амалга оширилмоқда. Давлат ташрифи икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг келгуси йўналиши қандай бўлади, деган савол долзарб бўлиб турган пайтга тўғри келяпти.

Америка ўзи маъқул кўрган ечимни ҳар доим очиқ сақлаб келмоқда. Бошқача айтганда, у икки мамлакат ўртасида қуролли тўқнашув даражасига етмайдиган Совуқ урушни маъқул кўради. Яъни, вазият Америка Совет Иттифоқи билан қирқ йил давомида олиб борган кураш сингари иттифоқларга асосланган тизимли рақобат кўринишида қолади. Бу — жиловлаш, иттифоқлар воситасида қамал қилиш, замонавий технологиялардан маҳрум қилиш ҳамда заифроқ иқтисодиёт издан чиққунга қадар узлуксиз босим ўтказиш курашидир. Бу америкаликларга яхши таниш бўлган услуб ҳисобланади. АҚШнинг қарор қабул қилувчи доираларининг катта қисми бу усулни қайта жонлантиришдан манфаатдор кўринади. Бу сафар Москванинг ўрнини Пекин эгалламоқда.

Америкада бу ғояга нисбатан ўзига хос тарихий соғинч мавжуд. Чунки Совуқ уруш америкаликларнинг кўз ўнгида тўлақонли ғалаба билан якунланган. 1962 йилги Куба ракета инқирозидан бошланиб, ўн йиллаб давом этган тўқнашув ҳамда пухта ҳисобланган қуролланиш пойгаси орқали Америка ҳарбий харажатларда, коинотни ҳарбийлаштиришда, иттифоқларда ва ўжар рақибга қарши чидамлилик кўрсатишда устун келди. Оқибатда рақиб Горбачёв даврида майдондан чекиниб, кузатувчиларни ҳайратда қолдирган тезликда парчаланиб кетди. Америкалик стратегларнинг маълум бир қисмининг назарида, Хитой ушбу пойганинг фақат иккинчи қисми холос. У — худди ўша воситалар билан ва худди ўша мақсад сари йўналтириш мумкин бўлган янги ўсиб келаётган кучдир. Бироқ Хитой бундай қолипга тушишни очиқдан-очиқ рад этди. Хитой раҳбарлари, хусусан президентнинг ўзи ҳам Пекин ўз ихтиёри билан танламаган ва истамаган Совуқ урушга тортилмаслигини бир неча бор қатъий таъкидлади. Си Цзиньпин 2026 йил 13 май куни Пекинда Трамп билан бўлган учрашувини Хитой ва Америка «Фукидид тузоғи» деб аталувчи ҳолатдан ўтиб, йирик давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг янги моделини ишлаб чиқиши кераклигини айтиш билан бошлаган эди. Унинг сўзларидаги асосий маъно «янги модел» деган сўз бирикмасида яшириндир. Чунки у эски моделни рад этмаганида, янги моделга чақирмас эди. Бу ерда эски модел сифатида Совет Иттифоқи билан бўлган қарама-қаршилик йилларида ҳукмрон бўлган жиловлаш мантиқи назарда тутилмоқда.

“У ҳолда нега Вашингтон ҳамон очиқчасига бош тортаётган Пекинни ана шундай муносабатга мажбурлаш учун унга босим ўтказмоқда?”, деган савол туғилиши табиий. Бунинг жавоби шуки, Американинг қўлида етарлича кучли босим ричаглари мавжуддир. Хитой БРИКС гуруҳи ва доллардан ташқари савдо қилиш механизмларини босқичма-босқич вужудга келтириш орқали петродолларнинг устунлигига қарши бор кучи билан ҳаракат қилганига қарамай, Вашингтон Хитойда ўзи фойдалана оладиган бир нечта заиф нуқталар бор деб ҳисоблайди. Сиртдан қараганда бу Америкага қаратилган жиддий мурожаатдек кўринса-да, аслида бу Америка учун Хитойнинг юқорида айтилган сиёсатини издан чиқаришга ва унинг ўсиб келаётган қудратини жиловлашга ҳаракат қилиш турткиларини вужудга келтирди.

Хитой бошқа саноатлашган буюк давлатларга қараганда жаҳоннинг муҳим денгиз йўллари орқали энергия ва товарларнинг узлуксиз оқимига кўпроқ қарамдир. Шунингдек, нефть нархининг қимматлашиши ҳам унга тез таъсир қилади.

Мана шу ерда Америка Хитойга қарши курашни бошқаришда Эрон билан кечаётган тўқнашувдан фойдаланиш мумкин деб ҳисоблайди. Уруш ҳамон Ҳурмуз бўғозидаги денгиз савдосига ўз таъсирини кўрсатишда давом этмоқда. Денгиз орқали жаҳон нефть савдосининг қарийб 30 фоизи шу бўғоздан ўтади. Бу нафақат Эронга зарар етказади, балки ўша бўғоз орқали ўтадиган оқимларга кўпроқ боғлиқ бўлган иқтисодиётларга, энг аввало Хитойга ва Европанинг катта қисмига оғир таъсир кўрсатади. Ҳар қандай беқарорлик жаҳон нефть нархининг кўтарилишига олиб келади, Хитойнинг Эрон ва Форс кўрфазидан импортини қисқартиришга қаратилган ҳар бир чора эса унинг саноати ва савдосига бевосита молиявий зарар келтиради.

Вашингтоннинг стратегик нуқтаи назаридан қараганда, бу ҳолатлар илгари Совет Иттифоқини заифлаштирган иқтисодий босим шароитларига жуда ўхшайди. Бу Пекинни юмшоқроқ бўлишга, долларга қарши ҳаракатларини камайтиришга, жаҳон савдосида пастроқ ўринни эгаллашга ҳамда Америка билан Совуқ уруш сценарийсига кириш учун шу кунгача қатъиян рад этиб келган ролга рози бўлишга ундайдиган кучли рычагдир. Бироқ Хитой раиси Цзиньпин бу мантиқни жуда чуқур тушунади, ҳатто уни мажбурлашга уринаётганлардан ҳам яхшироқ англайди. Чунки Хитой Вашингтон етарлича баҳолай олмайдиган бой тарихий хотирага эга. Пекин Совет Иттифоқининг қулашига бевосита гувоҳ бўлган ва бу фожиадан ўзига тегишли сабоқларни олган. Совет Иттифоқи ўзи кўтара олмайдиган қарама-қаршиликка тортилиб, Горбачов бутунлай таслим бўлишни танлагунига қадар босим остида қолгани — ана шу сабоқларнинг энг муҳимидир.

Хитой бу йўлни такрорлашга сира тайёр эмас ва унинг миллий руҳи ҳам бунга мос келмайди. Совет Иттифоқи Вашингтоннинг ҳар бир истагига ва кескинлашувга шошилинч жавоб қайтариб турган бўлса, Хитой сабр-тоқатга, шошма-шошарликка йўл қўймасликка ва мажбуриятларни қабул қилишда вазминликка интилиб келган. Унинг узоқ тарихий хотираси босимга айнан шундай босим билан жавоб бериш ўрнига, уни синдириб, имкон қадар инқирозлардан четда туришни афзал кўради.

Бу фалсафа Хитойнинг чуқур дунёқарашини акс эттиради. Кўп жиҳатдан олиб қараганда, Хитойнинг жаҳондаги амбициялари Америка ёки Россиянинг амбицияларига нисбатан глобал ҳукмронликка камроқ интилади. Унинг табиати ўз тарихий меросидаги ҳарбий санъатларда бўлгани каби ҳужум қилишдан кўра ҳимояланишни, куч билан тўғридан-тўғри тўқнашишдан кўра уни бошқа ўзанга буришни, урушдан кўра савдони, кескинликдан кўра иқтисодий ҳамкорликни, позицияларни куч билан эгаллаб олишдан кўра уларни босқичма-босқич мустаҳкамлашни афзал кўради. Бу модел ҳукмронликка, ҳарбий устунликка ва гегемонликка қаттиқ интилувчи Американинг стратегиясидан тубдан фарқ қилади. Бу икки куч шунчаки оддий рақиблар эмас. Улар бошқа-бошқа қоидалар асосида, бошқа-бошқа мақсадларни кўзлаган ҳолда, икки хил ўйин ўйнамоқда.

Мана шу ҳолат Си Цзиньпиннинг Вашингтонга қилган ташрифи доирасидаги жавобсиз, аммо кескинликни янада кучайтирувчи саволни очиқ қолдирмоқда: Америка Эрон билан бўлган урушдан ва унинг турли хил оқибатларидан, яъни халқаро савдо учун торайиб бораётган бўғоздан, юқори нефть нархидан ва энергия тақчиллигидан Хитойнинг ўсиб бораётган кучини жиловлаш учун етарлича босим воситаси сифатида фойдалана оладими? Шунингдек, Америка ўз устунлигини сақлаб қола оладими? Қисқаси, у қўшилмаслигини қайта-қайта бир неча бор эълон қилган Хитойни Совуқ урушга торта оладими?

Пекиннинг ҳисоб-китобига кўра, Американинг бу провокациясига жавоб қайтаришнинг ҳожати йўқ. Вашингтоннинг фикрича эса, узлуксиз ва кучли босим – жавоб қандай бўлмасин – вазиятни ўзгартиради. Пайшанба кунги учрашув – бу икки ўйинчи қандай ўйин ўйнаётгани ҳақида ҳалигача бир тўхтамга келмаган курашнинг навбатдаги қадамидир.

Икки миллиардлик мусулмон умматнинг бугунги ҳолати Бадр куни Абу Суфён ҳақида (ليس في العير ولا في النفير) «На карвонда бор, на лашкарда!» дейилганидек, кишини қайғуга солади. Жаҳон кучлари ўртасидаги ўйин қоидаларини ўзгартира оладиган ягона қудрат саналган Ислом ва мусулмонлар кучи ҳамон кураш майдонида йўқ. Бу қудрат қайта тикланмас экан, дунё тинчликка ҳам, осойишталикка ҳам, хавфсизликка ҳам, адолатга ҳам эриша олмайди.

﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ﴾

«Қасамки, Биз Ўз пайғамбарларимизни аниқ ҳужжат-мўъжизалар билан юбордик ва улар билан бирга Китоб ҳамда одамлар адолатни барпо қилишлари учун мезон-тарози туширдик». (Ҳадид сураси, 25-оят)