Дипломатик «оворагарчилик» ва Кремлнинг Остонага ташрифи

Дипломатик «оворагарчилик» ва Кремлнинг Остонага ташрифи

Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тўқаев, русларнинг урф-одатларига мос равишда, мусулмонларнинг Қурбон ҳайити байрами кунларида Кремль элитасини Остонага таклиф қилди. Шу тариқа, 27 май куни Кремль делегациясининг Остонадаги уч кунлик йирик дипломатик ташрифи бошланди.

Бу галги ташрифда делегация таркибининг ниҳоятда кўплиги дарҳол кўзга ташланди. Делегациянинг мазкур таркиби яқингинада — аниқроғи, 19-20 май кунлари Си Цзиньпин билан учрашиш учун Пекинга сафар қилган эди. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, Москванинг Пекинга уюштирган ушбу иш сафари Москва учун кутилган самарани бермади.

Остона ташаббуси

Ушбу учрашувнинг ўзига тўхталадиган бўлсак, аввало, бу воқеа қозоқ томонининг ташаббуси билан амалга ошганини таъкидлаб ўтиш лозим. Москванинг алоқаларни мустаҳкамлашдан манфаатдор экани сир эмас. Бироқ, Остона — таклиф қилиш, келишувларнинг янги форматини ишлаб чиқиш ва Қозоғистонни муҳим қарорлар қабул қилинадиган бош майдон сифатида намойиш этиш орқали айнан мана шу жараённи ўз назоратига олишга интилмоқда. Буларнинг барчаси Тўқаевнинг ички ва ташқи сиёсий стратегиясининг бир қисми сифатида эълон қилинди.

Шу нуқтаи назардан, «Дўстликнинг етти асоси» деб номланган ҳужжатнинг тайёрланишини оддийгина дипломатик тадбир сифатида баҳолаш тўғри бўлмайди. Бу ташаббус орқали Қозоғистон минтақада тобора юксалиб бораётган ўз етакчилигини намойиш этаётгандек таассурот уйғотмоқда. Тўқаев бу ҳақда Қозоғистон ва Россия ўртасидаги стратегик шериклик ҳамда иттифоқчилик муносабатларининг етти асосига бағишланган қўшма баёнотида алоҳида тўхталиб, мазкур ҳужжат шахсан ўзи учун ниҳоятда муҳим эканини таъкидлади.

«…Бу ҳужжат устида шахсан ўзим ишлаб, ўз тузатишларимни киритдим. Менимча, у мамлакатларимиз ўртасидаги мавжуд ҳамкорлик тарихи саҳифаларида муҳрланиб қолади ва жуда катта аҳамият касб этади…», – деди Тўқаев.

Бу Қозоғистон халқи учун муҳим бир ишорадир: Остона бундан буён Москванинг «укаси» бўлиб қолишни асло хоҳламаяпти. Тўқаев ушбу ташаббус орқали ўзаро муносабатлар даражасини энг камида тенг ҳуқуқли шериклик даражасига кўтаришни, шунингдек, Марказий Осиёда мустақил куч маркази ва етакчи сифатида ўзини намоён этишни мақсад қилганини кўрсатмоқда.

Илгари Россия учун бундай ноқулай янги конфигурация мутлақо қабул қилиб бўлмас ҳисобланган бўлса, бугунги кунда Путин амалда унга рози бўлишга мажбур бўлмоқда. Бундай вазиятда Россия аста-секин ўзининг мутлақ устувор ўйинчи мақомидан чекинишдан бошқа иложи қолмаяпти. Эндиликда у Қозоғистоннинг амбициялари ва мустақил иродасини ҳисобга олишга маҳкум. Албатта, Кремлнинг Тўқаевнинг бу режаларига вақтинчалик тоқат қилиб туриши унинг босқинчилик мазмунидаги муносабатлари тубдан ўзгарганини англатмайди. Зеро, Кремль ўз «қўй териси»ни йўқотган бўлса-да, барибир хавф солувчи бўрилигича қолмоқда.

Катта делегация – заифлик нишонаси

Россия делегациясининг Қозоғистонга бу қадар катта таркибда келиши Остонага бўлган протокол соясидаги ҳурмат-эҳтиром ёки Тўқаев билан бўлган шахсий алоқалар мезони эмас. Аксинча, бу «оворагарчилик» — мулозимларнинг, иқтисодий блокларнинг ва сиёсий музокарачиларнинг бундай тирбандлиги — Москва учун бугунги кунда Қозоғистонни ўз таъсир доирасида ушлаб қолиш нақадар ҳаётий аҳамиятга эга эканини ва бу иш шошилинч равишда амалга оширилаётганини кўрсатиб турибди.

2022 йилда бошланган Украина урушидан сўнг, Россиянинг ташқи сиёсий меъморчилиги тез суръатлар билан торая бошлади. Натижада, Ғарб йўналиши амалда ёпилди, Европа билан муносабатлар келажакдаги кўплаб йиллар учун барбод бўлди. «Шарққа бурилиш» сиёсати эса Кремль кутган стратегик фойда келтирмади. Буни яқиндагина (19.05.26) худди шундай таркибда Пекинга уюштирилган ташриф ҳам яққол тасдиқламоқда: рус томонининг умидлари амалий натижалардан анча юқори эди. Хитой ҳамкорликка тайёрлигини билдирган бўлса-да, буни фақат ўз манфаатлари доирасида қилди ва Россияни қутқарувчи сифатида унинг иқтисодий хавф-хатарларини ўз зиммасига олишни истамаслигини очиқ баён этди.

Шу сабабли, Москва ўзига энг яқин Евроосиё ҳудудидаги, яъни Қозоғистон билан бўлган муносабатларни кучайтиришга мажбур бўлмоқда. Шу боис, биз дунё саҳнасида дипломатик фаолликнинг ортганини, шунингдек, барча имкониятларнинг, аниқроғи, интеграция лойиҳалари, транспорт, энергетика, ҳарбий ҳамкорлик, гуманитар кун тартиби ва элиталарнинг шахсий алоқаларининг бир вақтда ишга солинаётганини кузатишимиз мумкин. Бундай хатти-ҳаракатлар ўз шартини ўтказадиган ишончли куч марказининг тутимига асло ўхшамайди. Аксинча, бу оғир геосиёсий вазиятнинг белгисидир. Бундай шароитда Кремль ҳатто анъанавий тарзда ўзига яқин бўлган ва илгари ўзига қарам бўлиб келган давлатларда ҳам ўз мустамлакачилик таъсирини тинимсиз равишда исботлаб туришга мажбурдир.

Россия учун Қозоғистон шунчаки кўз-қулоқ бўлиб туриладиган «орқа ҳовли» эмас, балки у стратегик транзит марказ, Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиёт ва энг муҳим логистик шерик ҳисобланади. Шу билан бирга, у уруш ва санкциялар босими шароитида Москванинг постсовет ҳудудидаги мустамлакачилик бошқаруви ҳали ҳам сақланиб қолаётганининг рамзидир. Агар Кремлнинг Қозоғистондаги сиёсий таъсири сезиларли даражада заифлашса, у ҳолда Россия учун бутун Евроосиё лойиҳасининг инқирози бошланади.

Позицияларнинг ўзгариши

Остонанинг ўзи ҳам бундан бир неча йил олдингига қараганда мутлақо бошқача мавқега эга бўла бошлади. Қозоғистон ўзининг геосиёсий мақомини мустаҳкамлаш учун мавжуд вазиятдан ўз манфаатлари йўлида фаол тарзда фойдаланмоқда. Тўқаев анчадан бери тилга олиниб келинаётган кўп векторли моделни илгари сурмоқда. Ушбу ёндашув доирасида Россия фақатгина муҳим шерик ролини ўйнай олади, холос. У энди аввалгидек ўз шартларини ўтказадиган ягона куч маркази сифатида намоён бўла олмайди. Хитой, Туркия, Кўрфаз давлатлари, Европа — буларнинг барчасига «имконият» берилмоқда ва бу кучлар Тўқаевнинг мувозанатни сақлаш стратегиясининг ажралмас қисмига айланмоқда.

Айни шу сабабли Тоқаев ҳозирги фурсатдан фойдаланиб, ўзини Марказий Осиёдаги анча мустақил минтақавий етакчи сифатида мустаҳкамлашга ҳаракат қилмоқда. Бошқача айтганда, Қозоғистон шунчаки Россия ва Хитой ўртасида жойлашган давлат эмас, балки минтақанинг асосий транспорт йўллари, энергетика оқимлари ва дипломатик алоқалари кесишган тўлақонли геосиёсий ўйинчига айланишга илтилмоқда.

Дунёдаги сиёсий вазият, йирик давлатларнинг, айниқса, Украинадаги урушдан кейин Москванинг ташқи сиёсий имкониятлари заифлашгани айнан Остонанинг позициясини кучайтираётганини кўрсатмоқда. Бугунги кунда Россиянинг дипломатик жонсараклиги шуни англатадики, Қозоғистон Россияга эмас, аксинча, Россия Қозоғистонга ягона суянчиқ сифатида муҳтож бўлмоқда. Демак, дўппи тор келиб, Россиянинг дипломатик фаоллиги ортгани сайин, минтақадаги мувозанатнинг ўзгараётгани яққол кўзга ташлана бошлайди.

Хулоса

Кремлнинг бу каби ташқи сиёсий «жонсараклиги» шунчаки унинг ички туйғуси ёки характеридан далолат бермайди. Бу Россиянинг сиёсий вазни ва унинг босқинчилик империя сиёсати келтириб чиқарган натижанинг ўзгарганини англатади. Урушда ким ғалаба қозониб, ким мағлуб бўлаётганигагина эътибор қаратиш — юзаки ёндашув ҳисобланади. Демак, геосиёсатда, айниқса, минтақани Кремль тажовузидан халос этиш контекстида позиция ва мақомнинг ўзгариб бораётганининг ўзи катта аҳамиятга эгадир.

Йирик давлатлар ўз таъсирини бир лаҳзада йўқотиши камдан-кам кузатилади. Аввалига улар баҳссиз куч марказидан тушиб, тенг ҳуқуқли шериклардан бирига айланади, кейин эса ўз иттифоқчиларини ишонтиришга, уларни ушлаб қолишга ва ўз етакчилигини тинимсиз исботлаб туришга мажбур бўлади. Шундан сўнг, етакчилик мавқеидан маҳрум бўлиб, ўзи муҳтож бўлган томоннинг аҳволига тушиб қолиш хавфи туғилади.

Москванинг минтақадаги тарихий мустамлакачилик сиёсати туфайли бу ҳолат Марказий Осиё учун жуда нозик масала ҳисобланади. Шу сабабли, Кремлнинг дипломатик фаолликни оширишга, катта делегацияларни тўплашга ва барча сиёсий, иқтисодий воситаларни ишга солишга мажбур бўлаётганининг ўзи ва бунинг устига бу ҳаракатларнинг Қурбон ҳайити байрамига тўғри келиши чорасиз қурбонликнинг рамзий кўрсаткичи саналади. Бошқача айтганда, бу — минтақанинг қоидалари ва анъаналарига мувофиқ, аввалги мувозанат бузилганини тан олиш ҳисобланади. Албатта, ғайридинларнинг қурбонликлари беҳудадир. Шундай экан, биз мусулмонлар, минтақанинг босқинчилардан озод бўлишини шунчаки умид қилиб кутиб ўтирмасдан, йирик давлатлар ўз куч-қудратини йўқотаётган бир пайтда, бу йўлда қўлимиздан келган барча саъй-ҳаракатларимизни сафарбар этишимиз зарур!

Латифул Расих