Омск гирдоби: Украинадаги урушга нисбатан Токаев позициясининг ўзгариши

Омск гирдоби: Украинадаги урушга нисбатан Токаев позициясининг ўзгариши

2026 йил 25 июл куни Омск шаҳрида бўлиб ўтган Владимир Путин ва Қосим-Жомарт Тоқаевнинг учрашуви дастлаб оддий иттифоқчилик дипломатик тадбир сифатида қабул қилинган эди. Расмий ахборот воситалари ҳам буни одатдагидек, яъни табассумлар, қўл сиқишиб кўришишлар, мустаҳкам дўстлик ҳақидаги илиқ сўзлар ҳамда икки мамлакат ўртасидаги товар айрибошлаш ҳажми ошиб бораётганига доир одатий баёнотлар тарзида ёритди.

Путин кўп йиллар давомида шаклланган сиёсий услубига содиқ қолган ҳолда, ўзига ишонч билан сўз юритди. У иқтисодий кўрсаткичларни мисол келтириб, вазият тўлиқ назорат остида эканини ҳамда «махсус ҳарбий операция» белгиланган режа асосида давом этаётганини кўрсатишга ҳаракат қилди. Бироқ сўз навбати Қозиғистон президентига келганда, расмий дипломатиянинг пойдевори бир зумда дарз кетди. Тоқаевнинг сўзлари Кремль олдиндан тайёрлаб қўйган сценарий бўйича кетмагани яққол сезилди.

Тоқаев одатий дипломатик баёнот бериш ўрнига Украинадаги ҳарбий ҳаракатларнинг давом этаётганини очиқ ва кескин танқид қилди. У Москвани фронтдаги вазиятни имкон қадар тезроқ музлатишга чақирди. Бу баёнот Путин қатъий амал қилиб келаётган ўзгармас риторика билан Тоқаевнинг ҳозирги геосиёсий шароитлардан келиб чиқиб танлаган прагматик позицияси ўртасидаги улкан тафовутни фош қилди.

Нима учун Тоқаев дипломатик эҳтиёткорликдан воз кечди?

Одатда ҳар бир сўзини синчковлик билан танлаб, дипломатик эҳтиёткорлик билан сўзлайдиган Қозоғистон президенти бу сафар бутунлай бошқача оҳангда гапирди. Бунинг асосий сабаби — капиталистик бошқарув туфайли мамлакатнинг иқтисодий манфаатларига нисбатан юзага келган жиддий хавф-хатарлардир. Новороссийск шаҳридаги Каспий қувур консорциуми терминали дронларнинг навбатдаги ҳужумидан кейин ўз фаолиятини тўхтатиб қўйди. Натижада Қозоғистон нефть экспортининг тахминан 80 фоизи издан чиқди.

Астана учун бу шунчаки техник муаммо эмас. Балки бу давлат бюджетининг барқарорлигига, мамлакатнинг иқтисодий хавфсизлигига ва умуман иқтисодиётнинг узлуксиз ишлашига тўғридан-тўғри таҳдид солидиган жиддий омилдир.

Шу тариқа, Тоқаев Қора денгиз минтақасидаги урушнинг давом этиши Қозоғистоннинг иқтисодий манфаатларига катта зарар етказаётганини очиқ баён қилди. Энг муҳими, у ушбу позиция фақат Қозоғистоннинг эмас, балки қозоқ нефть соҳасига улкан ҳажмда инвестициялар киритган Ғарб давлатлари ва трансмиллий компанияларнинг ҳам манфаатларини акс эттиришини тан олди.

Тоқаев суҳбатдошига ҳурмат сақлаган ҳолда дипломатик одоб доирасида ўз фикрини билдирган бўлса-да, бу сўзлар ортида аниқ сиёсий ультиматум, бошқача айтганда: «Астана бундан буён Москванинг геосиёсий қарорлари келтириб чиқараётган иқтисодий зарарларни ўз зиммасига олишга тайёр эмас ва бундай харажатларни кўтаришшни истамайди», деган ультиматум бор эди.

Воситачиликдан воз кечиш

Учрашувнинг энг муҳим паллаларидан бири Тоқаевнинг Украинадаги можарони ҳал қилишда воситачи бўлишдан очиқчасига бош тортгани бўлди. Халқаро дипломатияда иттифоқчи давлатлар одатда кескинликни юмшатиш ёки шеригига ўз обрўсини сақлаб қолиш учун имконият яратиш мақсадида воситачилик ташаббусини ўз қўлларига олишади.

Бироқ бу гал Тоқаев бундай масъулиятни ўз зиммасига олишдан бош тортиб, «буюк рус халқи ўз муаммоларини ўзи ҳал қилади», деди. Ўз навбатида, Путин музокаранинг айрим жиҳатлари юзасидан кейинроқ ёпиқ форматда батафсил маълумот берилишини билдирди.

Бу дипломатик чекиниш ўта муҳим белги ҳисобланади. Қозоғистон бу уруш оқибатларининг салбий сиёсий юкини Кремль билан баҳам кўриш нияти йўқлигини очиқ кўрсатди. Бошқача айтганда, Тоқаев Путиннинг сиёсий обрўйини сақлаб қолиш ёки Москванинг тинчликпарварлик ҳаракатларини акс эттирувчи олдиндан тайёрланган спектаклда рол ўйнаш учун келмаганини кўрсатди.

Лидерлар музокарасининг очиқ қисми тугаши биланоқ Дмитрий Песковнинг тили билан Кремлнинг жавоби эълон қилинди. Унинг фронтни музлатиб қўйишнинг ҳар қандай варианти қатъиян рад этилишини билдириши бир ҳақиқатни тасдиқлади: Аниқроғи, бу телекамералар қаршисида юз берган чинакам жонли ва ўта кескин манфаатлар тўқнашуви эканини фош қилди.

Маълумот учун

Каспий қувур консорциуми фаолиятининг издан чиқиши Қозоғистон иқтисодиёти учун оғир зарба ҳисобланади. Чунки мамлакат экспорт қиладиган нефть маҳсулотларининг қарийб 80 фоизи айнан Россиядан ўтувчи ушбу қувур тизими орқали жаҳон бозорига етказилади.

Йил давомида мазкур йўналиш орқали 50 миллион тоннадан ортиқ нефть ташиб ўтилади. Айнан шу экспортдан тушадиган маблағлар давлат бюджети, Миллий фонд ва миллий валюта барқарорлигини таъминловчи асосий манбалардан бири саналади.

Бундан ташқари, Қозоғистондаги асосий нефть конларига Америка ва Европа компаниялари миллиардлаб долларлик инвестиция киритган. Шунинг учун Қора денгиз минтақасидаги ҳарбий хавф-хатарларнинг кучайиши Астана учун фақат ички эмас, балки халқаро миқёсдаги йирик иқтисодий муаммога айланди. Инвесторлар ўз капиталларини бундай хавфлардан ҳимоя қилиш учун Қозоғистон ҳукуматидан аниқ чора-тадбирлар кутишмоқда.

Бу каби қарамликнинг стратегик хавфли эканини англаган Қозоғистон сўнгги йилларда экспорт йўналишларини диверсификация қилишни жадаллаштирди. Муқобил йўналишлар орасида энг асосий ўринни Транскаспий халқаро транспорт йўналиши эгаллайди. Унга кўра, нефть Каспий денгизи орқали танкерларда Бокуга етказилиб, у ердан Боку — Тбилиси — Жейҳон қувур тизими орқали Туркия ва Европа давлатларига экспорт қилинади. Яна бир муҳим йўналиш — Хитойга ўтувчи нефть қувуридир.

Бироқ логистик ва техник имкониятлар чекланганлиги сабабли бу йўналишларнинг ҳеч бири ҳозирча Каспий қувур консорциумининг ўрнини тўлиқ боса олмайди. Улар Қозоғистон экспорт қиладиган нефть маҳсулотларининг жуда кичик бир қисминигина ташишга қодир, холос.

Айнан мана шу инфратузилмавий қарамлик Тоқаевни Омск шаҳридаги учрашувда одатий дипломатик эҳтиёткорликни четга суриб қўйиб, муаммони очиқ кўтариб чиқишга ундади. Чунки Астана учун узоқ вақт талаб этадиган янги экспорт инфратузилмасини қуришга деярли вақт қолмаган.

Латифул Расих