Бишкек шаҳрида ШҲТнинг 25 йиллик юбилей саммити бўлиб ўтади

Бишкек шаҳрида ШҲТнинг 25 йиллик юбилей саммити бўлиб ўтади

Ҳарун Абдулҳақ

Қирғизистон пойтахти Бишкек шаҳрида Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ)нинг 25 йиллигига бағишланган саммит бўлиб ўтади. Ушбу халқаро тадбир 31 август ва 1 сентябрь кунлари ташкил этилиб, унда мазкур ташкилотга аъзо давлатларнинг раҳбарлари иштирок этади. Давлат раҳбарлари юбилей саммитида ташкилотнинг 25 йиллик фаолияти якунларини сарҳисоб қилиб, келгуси ҳамкорликнинг асосий йўналишларини муҳокама қилишлари кутилмоқда. Шунингдек, саммит якунида Бишкек декларацияси қабул қилинади.

Ташкилот қандай тузилган?

ШҲТнинг тарихи 1996 йилга бориб тақалади. Ўша йили Хитой, Россия, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон давлатлари «Шанхай бешлиги»ни тузишган эди. Унинг асосий мақсади чегара ҳудудларда ўзаро ишончни мустаҳкамлаш, хавфсизликни таъминлаш ҳамда ҳарбий соҳадаги тангликни камайтиришдан иборат эди.

Ўзбекистон ушбу ташкилотга 2001 йилда қўшилди ва 15 июнь куни Шанхайда олти давлат раҳбарлари ШҲТни тузиш тўғрисидаги декларацияни имзолади. Кейинчалик ташкилотнинг ҳамкорлик кўлами кенгайиб, хавфсизлик билан бир қаторда иқтисодиёт, транспорт, энергетика, маданият ҳамда гуманитар алоқалар ҳам муҳим йўналишларга айланди.

Бугунги кунда 10 та давлат ШҲТнинг тўлақонли аъзоси ҳисобланади. Булар: Қирғизистон, Қозоғистон, Хитой, Россия, Тожикистон, Ўзбекистон, Ҳиндистон, Покистон, Эрон ва Беларусиядир. Ҳиндистон ва Покистон 2017 йилда, Эрон 2023 йилда, Беларусия эса 2024 йилда тўлақонли аъзо сифатида сафга қўшилди. Шунингдек, ШҲТда кузатувчи мақомидаги давлатлар ва мулоқот бўйича ҳамкор давлатлар ҳам мавжуд.

Бундай кенг қамровли таркиб ШҲТнинг географик чегаралари кенгайиб, унинг Евроосиёдаги сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик масалаларини муҳокама қилувчи муҳим кенг кўламли майдонга айланганини кўрсатади. Иқтисодий кўрсаткичлар бўйича ҳам ШҲТ дунёдаги энг йирик кенг кўламли ташкилотлардан биридир. 2025 йилги маълумотларга кўра, ташкилотга аъзо 10та давлатнинг умумий ялпи ички маҳсулоти тахминан 27,5 триллион долларни ташкил этган. Бу кўрсаткич жаҳон иқтисодиётининг қарийб 23 фоизини ташкил этади.

ШҲТнинг асосий фаолият йўналишлари

ШҲТ учта асосий ҳужжатга таянади: ШҲТ Хартияси, Терроризм, экстремизм ва сепаратизмга қарши курашиш тўғрисидаги Шанхай конвенцияси ҳамда ШҲТга аъзо давлатларнинг узоқ муддатли қўшничилик, дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартномаси. Ташкилотнинг сиёсати ва амалий ҳаракатлари мана шу ҳужжатларга асосланган.

1. ШҲТ Хартияси. Бу ташкилотнинг асосий устави ҳисобланади. У 2002 йилнинг 7 июнь куни Санкт-Петербург шаҳрида қабул қилинган бўлиб, 26 моддадан иборат. Хартия ташкилотнинг мақсад ва принципларини, ҳамкорликнинг асосий йўналишларини, органлар тузилмаси ва ваколатларини, қарорлар қабул қилиш тартибини, аъзолик масалаларини, шунингдек, бошқа давлатлар ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни белгилаб беради.
2. Терроризм, сепаратизм ва экстремизмга қарши кураш тўғрисидаги Шанхай конвенцияси. Бу аъзо давлатларнинг терроризм, сепаратизм ва экстремизмга қарши курашдаги қўшма ҳаракатларининг ҳуқуқий негизини ташкил этадиган муҳим ҳужжат ҳисобланади. Ушбу ҳужжат 2001 йилнинг 15 июнида Шанхай шаҳрида қабул қилинган.

Ҳужжатда терроризм, сепаратизм ва экстремизм тушунчаларига таъриф берилиб, уларга қарши курашда давлатлар ўртасидаги ҳамкорликнинг асосий йўналишлари белгиланган. Бунга маълумот алмашиш, тегишли органларнинг ўзаро ҳамкорлиги, террорчилик ва экстремистик ҳаракатларнинг олдини олиш, шунингдек, жиноятда гумон қилинган шахсларни қидириш ҳамда жавобгарликка тортиш бўйича ҳамкорлик киради.

Бугунги кунда айнан мана шу конвенция доирасида Марказий Осиё ўлкаларида диний соҳага оид стратегиялар ишлаб чиқилиб, кодекс ва қонунларга ўзгартиришлар киритилмоқда, хусусан, даъват, аёлларнинг ниқоби (жилоби) ва эркакларнинг соқолига тақиқ қўйилмоқда.

3. ШҲТга аъзо давлатларнинг узоқ муддатли қўшничилик, дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги битими. Бу эса 2007 йил 16 августда Бишкек шаҳрида қабул қилинган. Ушбу ҳужжат давлатлараро ўзаро ишонч, тинчлик ва хавфсизликни мустаҳкамлашга, шунингдек, сиёсий, иқтисодий ва гуманитар ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган. Мазкур шартнома ШҲТга аъзо давлатларнинг узоқ муддатли ва ҳар томонлама ҳамкорлигининг ҳуқуқий асосини ташкил қилади.

Россиянинг позицияси

Россия ШҲТга аъзо давлатлар ўртасида ўз қарашларини сингдиришга интилиб келади. Жумладан, 2008 йилда Россия Жанубий Осетиянинг мустақиллигини тан олиш масаласини кўтарган бўлса, 2014 йилда кун тартибига Қримни тан олиш масаласини кўтарган эди. 2022 йилда эса Москва БМТда Украинадаги уруш юзасидан ўтказилган овоз бериш жараёнларида ШҲТга аъзо давлатларнинг ягона позицияни сақлаб қолишига ҳаракат қилди. Бироқ рус дипломатиясининг ёндашуви ташкилотга аъзо бошқа давлатларнинг ташқи сиёсий йўналишлари билан ҳар доим ҳам мос келавермайди. Шунинг учун ҳам, Украина воқеалари борасида аъзо давлатларнинг ёндашувлари турлича. Ҳатто Украина можароси туфайли Россиянинг кучсизланиши Марказий Осиё етакчиларига кўп векторли сиёсат юритиш учун қўшимча имкониятлар яратмоқда.

Хитойнинг позицияси

Хитой «Бир макон, бир йўл» ташаббуси орқали ўз таъсир доирасини кенгайтириб, иқтисодий қудратини мустаҳкамлашга интилади. ШҲТ унинг шу стратегик режаларини ҳаётга татбиқ этувчи муҳим платформалардан бирига айланган. Ушбу лойиҳа доирасида Хитой ташкилотга аъзо давлатлар ҳудудида инфратузилма лойиҳаларини жадал суръатларда амалга оширмоқда. Қиймати триллион доллардан ошиб кетган йирик лойиҳалар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Пекин ШҲТдан ташқари мустақил чора-тадбирларни ҳам кўрмоқда. Хусусан, у Марказий Осиё давлатларига қурол-яроғ етказиб беришни кўпайтириб, улар билан икки томонлама ҳарбий машғулотларни мунтазам ўтказиб келмоқда. Хитойнинг қуролли халқ милицияси Марказий Осиёдаги бешта республиканинг ҳар бири билан ҳарбий машғулотларни ўтказган. Бундан ташқари, Хитой минтақада ўз ҳарбий-хавфсизлик иштирокини ҳам бевосита кучайтирмоқда. Жумладан, унинг ҳарбий базаларидан бири Тожикистон ва Афғонистон чегарасига яқин ерда жойлашган.

ШҲТ НАТОга қарши ташкилот бўла оладими?

ШҲТ ҳақида манфаатлари бир нуқтада бирлашган ўлкалардан қурилган ташкилот деб бўлмайди. Аксинча, бир-бирига қарама-қарши позициядаги давлатлар ҳам мазкур ташкилотга аъзодир. Масалан, Ҳиндистон ва Покистон ўртасидаги келишмовчиликлар ШҲТ майдончасида ҳам кенгайиб бормоқда. Аниқроғи, Ҳиндистон Покистонни 2025 йил 22 апрель куни Паҳалгам шаҳрида терракт уюштирганликда айблаган эди. Ўша йилнинг 25–26 июнь кунлари Хитойнинг Циндао шаҳрида бўлиб ўтган ШҲТга аъзо давлатлар мудофаа вазирларининг йиғилишида Ҳиндистон мудофаа вазири ШХТдаги ўз ҳамкасбларини Ҳиндистон позициясини инобатга олишга ва Покистонга нисбатан қатъий чора кўришга чақирди. Бироқ Деҳлининг бу чақириғи Циндао учрашувида етарлича қўллаб-қувватланмади. Оқибатда Ҳиндистон томони мудофаа вазирлари йиғилишининг қўшма декларациясини имзолашдан бош тортди.

Шунингдек, 2022 йилнинг 14–17 сентябрь кунлари Ўзбекистоннинг Самарқанд шаҳрида ШҲТнинг саммити ўтаётган бир пайтда қирғиз-тожик чегарасида қонли тўқнашув содир бўлган эди.

АҚШ ва (Исроил)нинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлари эса ШҲТ учун жиддий синовга айланди. Чунки ташкилот ўз аъзоси бўлган бир давлатга тажовуз қилинганига қарамай, фақатгина хавотир билдириш ва зиддиятларни тинч йўл билан ҳал қилишга чақириш билан чекланди. Ташкилотга аъзо давлатлар раҳбарларидан ҳеч бири Эронга қилинган ҳужумни очиқдан-очиқ қоралаб чиқа олмади. Ўтган ой Бишкек шаҳрида бўлиб ўтган ШҲТга аъзо давлатлар ташқи ишлар вазирлари саммитида эса Эрон масаласи фақат икки томонлама учрашувлар доирасидагина муҳокама қилинди. Бу ҳолат ШҲТнинг хавфсизлик масаласида ягона позицияга эга эмаслигини яққол кўрсатди. Ҳатто Покистон каби айрим давлатлар бу урушда Американинг манфаати йўлида воситачилик қилиб, бор кучи билан хизмат қилди. Покистон ва АҚШ хавфсизлик, терроризмга қарши кураш, савдо, инвестиция ва минтақавий барқарорлик бўйича мустаҳкам ҳамкорликни давом эттирмоқда. Покистон ҳукумати бу муносабатларни «Pakistan-U.S. partnership» ва узоқ йиллик ҳамкорлик сифатида баҳолайди.

Бундан ташқари, Ҳиндистон ҳам Ғарб билан яқин ҳамкорлик қилиб келмоқда. Жумладан, Ҳиндистон ва Вашингтон муносабатлари «Кенг қамровли глобал стратегик шерикликка» асосланган. Бу шунчаки дипломатик яқинлашув эмас, балки мудофаа, юқори технологиялар, савдо, коинот, энергетика ва Ҳинд-Тинч океани минтақасидаги хавфсизликни қамраб олган кенг кўламли ҳамкорликни ўз ичига олади. Қолаверса, ҳар икки давлат Хитойга қарши қаратилган «Quad» форматига аъзо. Шу билан бирга, Ҳиндистон-Хитой чегарасида вақти-вақти билан келишмовчилик чиқиб туриши сабабли, Ҳиндистон Пекинга рақобатчи куч сифатида Американинг кўмагидан фойдаланиб туради.

Марказий Осиё давлатлари эса анъанавий равишда кўп векторли сиёсат юритишдан манфаатдор. Хусусан, Қозоғистон ва Ўзбекистон иқтисодий соҳада фақат Хитойга боғланиб қолмасдан, Ғарб давлатлари билан ҳам ҳамкорлик қилиб, мувозанатни сақлашга ҳаракат қилмоқда.

Қолаверса, Хитойнинг ўзи ҳам Америка билан муносабатларни кескинлаштиришдан манфаатдор эмас. 2025 йил якунларига кўра, Хитой ва АҚШ ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 559,74 миллиард долларни ташкил этди. Шундан Хитойнинг Америкага экспорт қилган маҳсулотлари ҳажми 420 миллиард долларга етди. Бу кўрсаткич Пекиннинг 2025 йилдаги умумий ташқи савдосининг 8,8 фоизини ташкил қилади. Бу каби иқтисодий омиллар ШҲТнинг амалий қадамларига бевосита таъсир кўрсатмоқда. Шу сабабли хавфсизлик соҳасида ШҲТнинг кун тартиби кўпинча «уч ёвуз куч» (терроризм, сепаратизм, экстремизм)га қарши курашиш билангина чекланиб қолмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, ташкилотнинг 25-саммитида Россия Европадаги хавфсизлик инқирози ва унинг сабаблари ҳақида кескин баёнотларни ўз ичига олган ҳужжатнинг қабул қилинишини хоҳлайди. Бироқ саммитда Украина масаласи кун тартибига қўйилиши эҳтимоли жуда паст. Чунки Хитой Ғарбга қарши қаратилган Россия позициясидан ташқари, ўзининг мустақил дипломатик қарашларини эркин ифода этиш имкониятини сақлаб қолишни истайди. Ҳиндистон ва Марказий Осиёдаги кўплаб давлатлар эса ШҲТни бу можарода бирор тарафни ёқлайдиган ёки қўллайдиган ташкилотга айлантиришни хоҳламайди.

Эрон эса ўзига сиёсий дастак кўрсатилишини хоҳлайди. Хитой энергетика йўлаклари ва транспорт йўлларининг барқарор ишлашидан, Ҳиндистон денгиз йўлларининг эркинлиги ҳамда Эрон ҳудудидаги инфратузилмалардан фойдаланиш имконияти сақланиб қолишидан манфаатдор. Марказий Осиё республикалари эса можаронинг бошқа ҳудудларга ёйилиб кетишига йўл қўймасликни хоҳлайдилар.

ШҲТга аъзо айрим давлатлар АҚШ билан иттифоқдош ёки унинг таъсири остида ҳаракатланади. Баъзилари эса Вашингтон билан илиқ муносабатларни сақлаб қолишдан манфаатдор. Шу боис ШҲТ АҚШга қарши қаратилган кучли ҳарбий блокка айлана олмайди. Хитой ҳозирча Америка билан очиқ тўқнашувга боришдан эҳтиёт бўлмоқда. Бироқ келажакда у ташкилот йўналишини ўзгартиришга уринган тақдирда ҳам, бу осон кечмайди.

Шу билан бирга, ШҲТга аъзо давлатлар Ғарб сиёсатидан норози бўлса-да, Хитой ёки Россияга тўлиқ тобе бўлиб қолишни ҳам истамайди. Хусусан, Марказий Осиё давлатлари мустақил сиёсат юритишга кўпроқ интилмоқда.

Шундай экан, ШҲТ хавфсизлик соҳасида йирик ва реал қадамларни қўйиши даргумон. Кўп ҳолларда умумий баёнотлар ва расмий иборалар билан чекланиши кутилади. Ташкилотнинг хавфсизлик бўйича асосий фаолияти анъанавий тарзда терроризм, экстремизм ва сепаратизмга қарши кураш баҳонаси остида Ислом ва мусулмонларга қарши курашишга қаратилган. Бошқача айтганда, ШҲТ асосан ички хавфсизлик масалалари билан чекланадиган ташкилот сифатида сақланиб қолмоқда.