Трамп маъмурияти АҚШни қаерга етакламоқда? (2)
Трамп маъмурияти АҚШни қаерга етакламоқда? (2)
Исом Шайх Ғоним
Агар аввалги мақоламизда тилга олинган Хитойнинг глобал майдондаги шиддатли юксалиши ва Исломнинг капиталистик дунёқараш учун нақадар хатарли экани каби улкан муаммолар АҚШ сиёсатида божхона тўсиқлари, чип ишлаб чиқарувчи гигантларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш, Афғонистон босқини, Эронга қарши тиш қайраш ёки малай ҳукмдорларни яҳуд вужуди билан «нормаллашув» ботқоғига итариш каби очиқ-ойдин ҳаракатларда намоён бўлаётган бўлсада, Американинг ич-ичидан емираётган капиталистик тизим инқирози ҳалиҳануз бирор бир маъмурият учун муҳокама мавзусига айлангани йўқ.
Айниқса, Трамп маъмурияти ҳақида гап кетганда, бу масала мутлақо кун тартибида эмас. Зеро, Трампнинг ўзи Америка капиталистларининг типик вакили бўлиб, ҳокимият жиловидан шахсий бойлик орттириш йўлида фойдаланишда айбланмоқда. Унинг Эрон билан бўлажак уруш ҳақидаги беқарор баёнотлари ва биржадаги нефт шартномалари ўртасидаги шубҳали алоқалар бунга яққол мисолдир. Президентнинг сиёсий ниятларидан аввалроқ хабардор бўлган «ичкаридаги» шахсларнинг бундан мўмай даромад орттириши оддий ҳолга айланди. Афсуски, ҳукумат ва трансмиллий корпорацияларнинг ёлғон пропагандаси гирдобида қолган Америка халқи ҳам асл муаммонинг моҳиятини англамайди. Тўғри, халқ орасида баъзан аҳвол танглашганда «Уолл-стритни ишғол қил!» каби норозилик нидолари кўтарилиб, вақтинчалик ҳаракатлар пайдо бўлади. Бироқ бу каби «қаршилик оловлари» тизим ва унинг тепасидаги кучлар томонидан тезда бостирилади, чўғи сўнади.
Демак, Трамп маъмурияти Америка муаммоларини ҳал қилиш учун келган бўлса-да, унда капиталистик тизимнинг ўзини ислоҳ қилиш ҳақида заррача тасаввур йўқ. Ишлаб чиқаришни чет элдан қайтариш каби шиорлар тизимни соғломлаштириш эмас, балки Хитойни Америка бозоридан фойда олишдан маҳрум қилиш ва ички иш ўринлари орқали халқнинг кўзини бўяшдан иборатдир. Бу эса Трампни худди ўз хасталиги оиласининг бошқа аъзоларидаги касалликдан хавфлироқ эканини тушунмайдиган, жоҳил ва шифокорликка даъво қилувчи беморга ўхшатиб қўяди.
Агар Трамп Американинг келажаги ресурсларнинг камайиб боришида эканини англаса, у бу бўшлиқни халқаро товламачилик ва шантаж орқали тўлдиришга киришади. У бу «ўйин»ни биринчи муддатида Саудия Арабистонини Қатарга қарши ишлатиш билан бошлаган эди. Натижада Қатар қамалдан қутулиш илинжида ўз хазинасини Америка иқтисодиётига сочди. Саудиянинг ўзи эса юз миллиардлаб қурол шартномаларига қўл қўйди. Бугунги кунда эса БАА каби давлатлар, ҳатто ўзлари бир дона игна ишлаб чиқаришга қодир бўлмаса-да, «сунъий интеллект» ниқоби остида АҚШ иқтисодиётига 1,4 триллион доллар тикишга тайёр эканини эълон қилмоқда. Ушбу «қўғирчоқ» ҳукмдорлар Умматнинг бойликларини ҳашаматли меҳмонхоналарга ва Яман ёки Суданда инглизларнинг манфаатига хизмат қилувчи қуроляроғларга сарфламоқдалар.
Трампнинг режалари фақатгина Форс кўрфазининг нефти билан чекланмайди. У Ғазони сайёҳлик курортига айлантириш, Панама каналини назорат қилиш, Гренландиянинг ноёб қазилма бойликларини Даниядан тортиб олиш, Украинанинг минерал бойликларини қурол эвазига ўзлаштириш каби колониал иштаҳа билан яшамоқда. Ҳатто Афғонистондаги Багром базасини қайтариб олиш ёки Эрон билан Ҳурмуз бўғозини назорат қилиб, кемалардан бож ундириш ҳақидаги хомхаёллари ҳам шундан дарак беради. Унинг мақсади — Эронни ҳам Саудия каби Америка нефт компаниялари учун «очиқ дастурхон»га айлантиришдир.
Айни пайтда, Трамп маъмурияти дунёнинг ҳар бир бурчагига эмас, балки фақат нефт ва энергия манбалари бўлган нуқталарга «жарроҳлик» йўли билан аралашишни афзал кўради. Унинг миллий хавфсизлик стратегиясининг негизида энергия устидан ҳукмронлик қилиш орқали ҳам рақиб, ҳам иттифоқчи давлатларни Америка иродасига тиз чўктириш ётади. Бу йўлда у Венесуэла президентини ҳибсга олишдан ёки Нигерияни «насронийларни ҳимоя қилиш» баҳонаси билан бомбардимон қилишдан қайтмайди. Америка бугун ўз таназзулини бошқаларнинг бойликларини шимиш эвазига тўхтатиб қолишга уринаётган улкан ва очкўз аждаҳога айланган.
Америка ўз рақибларини иқтисодий нафас йўлларидан маҳрум қилиш илинжида. Хитой ва Европа маҳсулотларига солинаётган «ақлдан озган» божхона тўловлари Америка бозори орқали миллиардлаб фойда кўраётган ушбу давлатларнинг қаддини букишга қаратилган. Бу АҚШнинг Хитой юксалишига қарши олиб бораётган геосиёсий қатағонининг бир қисмидир. Экспортни рағбатлантириш мақсадида Трамп АҚШ Федерал захира тизимининг мустақиллигига чанг солмоқда; унинг собиқ раҳбари Жером Пауэллни «аҳмоқлик»да айблаб, истеъфога мажбурлашининг боиси ҳам — фоиз ставкаларини (рибони) тушириш орқали долларни заифлаштириш ва Америка бозорини чет эл товарлари учун ёпиқ қўрғонга айлантиришдир.
Европа йўналишида эса Трамп Байденнинг «меросини» содиқлик билан давом эттирмоқда: Кўҳна қитъа Россиянинг арзон энергия томирларидан шафқатсизларча узилиб, Американинг ўта қиммат суюлтирилган газига «кишанлаб» қўйилди. Европа иқтисодиёти энергия нархларининг зарбаси остида рецессия (турғунлик) ботқоғига ботмоқда, бироқ АҚШнинг сиёсий тазйиқи остида бу заҳарни ичишга мажбур. Эрон билан уруш оловини ёққан Трамп энди Европани ҳам бу қонли ўйинга шерик бўлишга зўрламоқда. Ҳурмуз бўғозининг ёпилиши жаҳон энергия инқирозини чуқурлаштирган бўлса-да, Трамп кибр билан: «Биз нефтни Форс кўрфазидан олмаймиз, бўғоз ёпилса бизга иссиқ-совуғи йўқ», дея мақтанмоқда. Аслида эса у Эроннинг бўғоздан ўтиш ҳақини (транзит тўловлари) олиш талабига принципиал қарши эмас, балки бу «соққа»дан энг катта улушни ўзиники қилмоқчи.
Россия билан муносабатларда Трамп «Украина урушини 24 соатда тўхтатаман» деган ваъдасини Анкориж келишувлари орқали амалга оширмоқчи. У Путинга Украина шарқини «совға» қилиш эвазига Россияни Хитойдан ажратиб олишни ва Москвани Пекинга қарши ўз фронтига тортишни кўзламоқда. Шу билан бирга, Киевдан Америкага чексиз иқтисодий имтиёзлар беришни талаб қилиб, Украинани АҚШнинг хомашё базасига айлантириш учун босим ўтказмоқда.
Ислом минтақасида эса Трампнинг сиёсати янада жирканч тус олган. У нефт ҳукмдорларининг чўнтагини шилиш билан бирга, Иордания, Ироқ, Миср, Покистон ва Озарбайжон каби давлатларнинг малай раҳбарларини яҳуд вужуди билан тил бириктиришга мажбурламоқда. Мақсад — Эронни Америка иродасига «сўзсиз таслим бўлиш» даражасига келтириш. Трамп минтақада келажакда Халифаликни тиклашга қодир бўлган ҳар қандай кучни таг-туги билан йўқ қилишни истайди. Шу сабабли Эроннинг ядровий дастурига ҳам, мустақил ракета саноатига ҳам тиш-тирноғи билан қарши.
Ливан ва Суриядаги ўйинлар ҳам шу занжирнинг бир қисмидир. У Суриядаги Аҳмад аш-Шараъ режимига яҳуд самолётлари учун ҳаво йўлаги очиб бериш ва Ливандаги «Эрон партияси»ни (Ҳизбуллоҳ) яҳуд вужуди эвазига йўқ қилиш вазифасини юкламоқда. Трамп ҳар қандай Исломий кўриниш ёки ҳаракатга нисбатан нафрат билан қарайди; «Мусулмон биродарлар»ни террорчи деб эълон қилиши ва ҳукмдорларнинг армияларини Исломий хатарларга қарши ўз «қўриқчиси»га айлантиришни кўзлаши бунинг исботидир. Ҳатто курдларнинг «Қасд» ташкилотидан ҳам воз кечиб, уларнинг вазифасини энди Шомдаги янги малайларига топширмоқда. Америка учун фақат манфаат бор, дўстлар эса вақтинчалик қўлқоплар каби алмаштирилади.
Американинг ичкарисида эса вазият янада таҳликали тус олмоқда: иммиграция полицияси Трампнинг кўрсатмаларини шу қадар ваҳшийлик билан ижро этмоқдаки, бунинг оқибатида ҳатто муҳожир бўлмаган Америка фуқаролари ҳам ҳаётдан кўз юммоқда. Янги ташкил этилган «Давлат самарадорлиги ҳайъати» эса Трампга шахсий садоқати бўлмаган ўн минглаб тажрибали мутахассис ва амалдорларни кўчага улоқтирди. Трамп дунё аҳлининг юрагига ғулғула солиш учун Мудофаа вазирлиги — «Пентагон» номини «Уруш вазирлиги» деб ўзгартирди ва унинг бюджетини икки баробар оширишни талаб қилди.
Унинг «қўриқчиси» — Уруш вазири Ҳигсет қисқа вақт ичида юқори мартабали ҳарбий офицерларнинг қарийб 40 фоизини вазифасидан озод этди. Трамп демократларни аёвсиз мағзава билан йўқ қилишга уринмоқда; Байден ва Обама каби собиқ президентларни ҳақорат қилиш учун ҳеч бир фурсатдан тийилмайди. Америка бугун нафақат сиёсий, балки ижтимоий «шок» ҳолатини бошдан кечирмоқда; Трамп ўзига қарши чиққан ҳар қандай республикачини «сотқин» деб тамғалаб, сиёсий майдондан суриб ташламоқда. Унинг кибри шу даражага етдики, Миллий разведка директори Тулси Габбард ва Миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Михаил Волц каби энг яқин мулозимлари ҳам унинг тийиқсиз танқидлари остида истеъфо беришга мажбур бўлишди.
Масаланинг моҳиятига синчиклаб боқилса, Трамп маъмуриятининг бу «шиддати» аслида жарлик ёқасидаги сўнгги чираниш экани кўринади. Американи қамраб олган мисли кўрилмаган инфляция ва Трампнинг ўз баёнотларидаги зиддиятлар (у бир соат ичида бир гапни айтиб, кейин унинг тескарисини гапириши мумкин) унинг нуфузини емириб бормоқда. Трамп Американи Ислом минтақасидаги урушларга ботирган ўтмишдошларини лаънатлайди-ю, аммо ўзи яҳуд вужуди бош вазирининг чизган чизиғидан чиқолмай, Эронга қарши янги ва вайронкор уруш оловини алангалатмоқда. У ҳукумат идораларида қўрқув муҳитини яратди: амалдорлар ишдан ҳайдалмаслик учун Президент нимани эшитишни истаса, шуни сўзламоқдалар. Трамп ўзини «муқаддас» зот деб билади, ўз суратларини Исо алайҳиссаломнинг тимсоллари билан ёнма-ён қўйиб, Америка халқига «мен сизларни бошқараётганим учун мендан миннатдор бўлинглар» қабилида миннат қилади. У ҳатто Американинг «асосчи оталари»дан ҳам буюкроқ ишлар қилганини даъво қилишдан уялмайди.
Халқаро сиёсат саҳнасидаги Американинг бу хатти-ҳаракатлари унинг аввалги қудратидан асар ҳам қолмаганини кўрсатади. Совет Иттифоқи қулагандан сўнг дунёга яккаю ягона ҳукмрон бўлиб олган АҚШ, ўша пайтлари «бир вақтнинг ўзида учта урушни олиб боришга қодирман» деб керилар эди. Аммо Ироқ ва Афғонистон ботқоғи бу иддаоларнинг пуч эканини исботлади. Ироқдаги мағлубият ва Афғонистондан 2021 йилда шармандаларча қочиб чиқиши Американинг ҳарбий ва молиявий ресурслари тугаганидан даракдир. Трампнинг «дунёнинг ҳар бурчагига бурнини суқмаслик» ва «фақат фойдали нуқталарни танлаш» стратегияси — бу аслида Американинг глобал ҳукмронликдан воз кечиб, ўз «инига» кириб олишга бўлган илк қадамидир. Унинг Венесуэла ва Кубага таҳдид қилиши, Панама каналидан Хитойни сиқиб чиқариши — буларнинг барчаси Американинг ўз атрофига қўрғон қуриб, ташқи дунёдан узилишга (изоляцияга) интилишидир.
Америка сиёсатининг бугунги аянчли манзараси шуни кўрсатмоқдаки, АҚШ ичкарисидаги мафкуравий ва сиёсий бўлиниш унинг ташқи сиёсий юришларини чиппакка чиқармоқда. Президент Трамп Эронга қарши уруш нағмасини чалар экан, демократларни «Америка ғалабасини истамаслик»да айблайди. Бу эса Американинг халқаро майдондаги нуфузи иккига — демократлар ва республикачилар лагерига бўлиниб қолганидан далолат. Европаликлар демократларнинг қайтишини интиқлик билан кутаётган бир пайтда, Кремль Трамп маъмуриятининг ҳар бир қадамини олқиш билан кутиб олмоқда. Ислом юртларидаги малай ҳукмдорларнинг аҳволи ҳам бундан мустасно эмас: Саудия ва Туркиядаги Эрдўған режими Трампнинг эркалатишларидан сармаст бўлса, Миср каби чеккага суриб қўйилган режимлар республикачиларнинг совуқ муносабатидан озор чекмоқда. Бундай тарқоқлик Трамп орзу қилаётган ҳар қандай геосиёсий «ютуқ»ни заифлаштирувчи асосий омилдир.
Бошқа томондан, Трампнинг давлат идораларида ўтказаётган «тозалаш» кампанияси Американинг ташқи қудратига болта урмоқда. Диктаторлик ва мегаломания (ўзига бино қўйиш) касалига мубтало бўлган Президент, ўн минглаб тажрибали сиёсий ва ҳарбий мутахассисларни фақатгина «садоқати шубҳали» деб ишдан ҳайдади. Трампнинг савдогарлик табиати инсонларни фақат бойлик билан ўлчашига сабаб бўлди. Бунинг энг яққол мисоли — Илон Маскнинг давлат идораларига келиши ва у ерда ўз билганича ҳукмронлик қилишидир. Трамп ўзидан бойроқ бўлган Маск олдида ўзини камситилган ҳис қилгани учун, унга давлат тизимларини истаганча титиб ташлашга рухсат берди. Натижада Маск бир йил ичида капиталини триллион долларга етказиб, дунёдаги биринчи триллионерга айланди, давлат манфаатлари эса иккинчи даражага тушиб қолди. Буларнинг барчаси Трамп маъмуриятининг халқаро майдонда нақадар заиф ва «ички чириган» ҳолда ҳаракат қилаётганини кўрсатади.
Трампнинг ташқи сиёсати ҳеч қандай халқаро ҳуқуқ ва дипломатик меъёрларга бўйсунмайдиган «жиловсизлик» устига қурилган. У НАТО бўйича иттифоқчиларини Путин билан қўрқитиши — бу халқаро сиёсатдаги мисли кўрилмаган сурбетликдир. Европани менсимасдан Россия билан Украина масаласида алоҳида келишувларга киришиши, Американинг анъанавий иттифоқчилари билан алоқасини узди. Европа ва Украина Трампнинг «ечимлари» аслида Россия манфаатига хизмат қилишини англаб етдилар ва Вашингтонга очиқчасига исён қила бошладилар. Трамп эса Украинани «нон кўрлик»да айблаб, унга берилган ҳарбий ёрдамларни миннат қилишдан чарчамайди. Бу вазиятда Путин Трампнинг Европа билан алоқаларни бузаётганидан фойдаланиб, Украинада ўз ҳукмронлигини ўрнатишга уринмоқда. Аммо Трампнинг Россияни Хитойдан ажратиш ҳақидаги хомхаёллари тез орада чиппакка чиқди: Путин Трамп билан учрашувидан сўнг дарҳол Пекинга йўл олиб, Хитой билан стратегик шериклик ўзгармаслигини намойиш этди.
Трампнинг сиёсий «мантиқсизлиги» чегара билмайди: Гренландияни тортиб олмоқчи бўлади, Канадани «Американинг 51-штати» деб эълон қилади ва Венесуэла каби мустақил давлат президентларини ўғирлаб кетиш билан таҳдид қилади. Айниқса, Ғазо ва Ливанда яҳуд вужуди томонидан содир этилаётган инсониятга қарши жиноятларни очиқчасига қўллабқувватлаши ва Халқаро жиноий судга санкциялар билан таҳдид қилиши — Американинг «демократия ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси» деган ниқобини бутунлай парчалаб ташлади. Бугун Америка нафақат иттифоқчиларини йўқотмоқда, балки ўзининг «юмшоқ кучи»дан ҳам маҳрум бўлмоқда. Трампнинг жиловсиз шиддати Американи дунё саҳнасида яккалаб қўймоқда ва унинг глобал ҳукмронлик даври шамдек сўнаётганини англатмоқда.
Трамп маъмурияти Украина инқирозида гўёки Россия манфаатларига хизмат қиладиган «ечимлар»ни таклиф этди. Бироқ бу саховатпешалик ортида Американинг асл стратегик мақсади — Россияни Хитойдан ажратиб олиш ва Пекинга қарши курашда Москвани ўзига малай қилиш хомхаёли ётар эди. Дастлаб Трампнинг Европа давлатларини четга суриб, Ғарб иттифоқчилари орасига нифоқ солаётганидан мамнун бўлган Кремль, тез орада ҳақиқатни англаб етди: агар Европа давлатлари Украинани қўллашда давом этса, Американинг якка тартибдаги ваъдалари ҳеч қандай қийматга эга бўлмайди. Шу боис Россия Трампдан Украина масаласида фақатгина АҚШ билан эмас, балки бутун Европани ҳам қамраб олувчи комплекс кафолатларни талаб қила бошлади.
Трамп маъмурияти Европани тинчлантириш учун Россияга урушни тўхтатиш ҳақида талаб қўйган эди, Москва буни кескин рад этди. Бунга жавобан Трамп янги санкциялар эълон қилди. Натижада, Трамп Европада ҳам, Украинада ҳам ишончни йўқотгани етмаганидек, Россияни ўз томонига оғдиришда ҳам муваффақиятсизликка учради. Бугун Украина уруши давом этаётган бўлса-да, бир ҳақиқат кундай равшан: Америка икки томонлама ютқазмоқда. Европа давлатлари энди АҚШ ҳарбий соябонидан мустақил бўлган ўз армиясини тузишга қатъий қарор қилмоқдалар. Россия эса Трамп Пекинни тарк этганидан бир неча кун ўтиб, Путиннинг Хитойга ташрифи орқали «бизнинг иттифоқимиз бузилмас» деган сигнални берди.
1991 йилда Ироқни Кувайтдан чиқариш баҳонасида 30 дан ортиқ давлатни эргаштира олган Американинг «юмшоқ кучи»дан бугун асар ҳам қолмади. Ўша пайтда «терроризмга қарши кураш» ниқоби остида Исломга қарши уруш бошлаган АҚШ, бугун Трампнинг назоратсиз шиддати туфайли ўз иттифоқчиларини йўқотмоқда. Америка бугун ютуқлар ўрнига халқаро нуфузини бой бериб, ўз таназзули сари шиддат билан кетмоқда.
(Давоми бор)
