Рақамли валюталар: Одамлар жамғармаларини талонторож қилиш ва молиявий гегемонликнинг давом этиши

Рақамли валюталар: Одамлар жамғармаларини талонторож қилиш ва молиявий гегемонликнинг давом этиши

Абдулҳалим Ҳавроний

Биринчи: Жамғармаларнинг «сассиз» ўғирланиши

Бу даврнинг ўғрилари одамларнинг пулларини тўнаш учун ниқоб ёки қуролга муҳтож эмаслар. Замонавий молиявий тизим инсонларнинг жамғармаларини аста-секин кемириш учун махсус лойиҳалаштирилган яширин механизм орқали бу вазифани ўз зиммасига олган. Биз бугун «дастурланган пул инфляцияси» деб номланган ҳақиқий муаммога дуч келмоқдамиз. Бу шундай жараёнки, у сизнинг банк ҳисоб рақамингизда, жамғармаларингизда ёки даромадингизда кўринаётган улкан рақамларни вақт ўтиши билан асл харид қобилиятидан маҳрум этилган қуруқ рақамларга айлантириб қўяди.

Агар инсон ўз келажагини ва оиласини таъминлаш илинжида нақд пулларини йиллар давомида сақласа, у аслида вақтга қарши бой берилган жангда иштирок этаётган бўлади. Бу жамғармаларнинг харид қуввати доимий равишда пасайиб боради, бу эса асосий товарлар ва активлар нархининг тинимсиз ошишида (инфляцияда) акс этади. Натижада, одамлар ўзлари сарфлаган меҳнат энергиясининг ҳақиқий қийматидан маҳрум этилганини кўрадилар. Иқтисодий нуқтаи назардан, агар сизнинг банкдаги рақамли қолдиғингиз бир неча ўн йил давомида ўзгармай турса, бу сиз ҳақиқий харид қобилиятингизнинг қарийб 85 фоизини йўқотганингизни англатади. Пул шунчаки ҳавога учиб кетмайди, балки у ўзининг қийматини айланма йўллар билан йўқотади ва бу қиймат ушбу тизимли нуқсондан манфаатдор бўлган бошқа томонларнинг чўнтагига бориб тушади. Энг хавфли томони шундаки, бугунги кунда «Марказий банкларнинг рақамли валюталари» (CBDC) га ўтиш жараёни бу хавфли йўналишни тузатиш учун эмас, балки охирги эллик йилдан бери давом этаётган тизимли талон-торожни тезлаштириш ва унга кенг технологик қонунийлик бериш учун хизмат қилади. Шу сабабли, ушбу хунук молиявий тизимнинг механизмларини англаш — ундан қутулиш ва одамларнинг молини ҳимоя қиладиган ҳамда кўпайтирадиган ҳақиқий молиявий тизимни барпо этиш йўлидаги биринчи мудофаа чизиғидир.

Иккинчи: Пулнинг ўз қийматидан қандай қилиб «қоғоз иллюзия»га айланиши

Ҳозирги молиявий тизимнинг таназзули тасодиф эмас, балки асрлар давомида пул ва ҳақиқий қиймат ўртасидаги боғлиқликни босқичма-босқич узиб келган режали ўзгаришларнинг натижасидир. Инсоният қарийб тўрт минг йил давомида олтин ва кумушни пулнинг асосий пойдевори сифатида ишлатиб келди. Ушбу давр барқарор пул тизими билан ажралиб турарди, чунки бу металлар сиёсий хоҳиш-истакларга бўйсунмайдиган ва чиримайдиган мустақил ички қийматга эга эди.

Аммо ХVII асрда Европада тизимли оғиш бошланди. Одамлар олтинни олиб юриш ўрнига, қулайроқ бўлган қоғоз тилхатлардан (квитанциялардан) фойдаланишга ўтдилар. Вақт ўтиши билан саррофлар (пулфурушлар) омонатчиларнинг фақат кичик бир қисмигина ўз олтинларини бир вақтнинг ўзида талаб қилишини пайқаб қолишди. Улар бундан фойдаланиб, ўз омборларидаги мавжуд олтин миқдоридан анча кўп бўлган қоғоз тилхатларни чиқара бошлашди. Шу тариқа «қисман захира тизими» ва пулни йўқдан бор қилиш (генерация қилиш) жараёни дунёга келди.

Вақт ўтиши билан тизим ривожланиб, расмий банклар ташкил этилди ва дунё валюталари асосий мезон сифатида АҚШ долларига боғланди. Доллар эса ўз навбатида олтинга қатъий нархда (бир унция учун 35 доллар) боғланиш мажбуриятини олди. Бу 1944 йилдаги «Бреттон-Вудс» келишувига асосланган эди. 1950 йилларда ҳамма нарса тартиб билан кетаётганди: Америкада олтин бор эди, дунё эса долларга ишонарди.

Бироқ 1960 йилларнинг ўрталарига келиб, Америка Ветнам урушига ва қиммат ички лойиҳаларга аралашиб қолди. Бюджет тақчиллигини қоплаш учун солиқларни ошириш ўрнига, АҚШ ўзидаги олтин миқдоридан анча кўп бўлган долларларни улкан миқдорда босиб чиқара бошлади. Европа давлатлари буни сезиб қолишгач, Америкадан ўзларидаги ортиқча долларлар эвазига олтин беришни талаб қилишди. Натижада, ўша пайтдаги АҚШ президенти Никсон 1971 йилда долларни олтинга айлантириш имкониятини бекор қилганини эълон қилиб, боши берк кўчадан чиқиб кетди.

Бу қарор билан минг йиллик ҳақиқий олтин пул тарихига якун ясалди ва дунё пуллари тўлиқ «фиат (мажбурий) валюталар»га айланди. Эндиликда пуллар ҳеч қандай ҳақиқий актив билан таъминланмаган, чексиз босиб чиқариш сиёсатига бўйсунган шунчаки қоғоз ва рақамлар бўлиб қолди. Шундан сўнг долларнинг олтинга нисбатан қиймати шиддат билан пасая бошлади. Агар долларнинг ҳақиқий харид қобилиятини олтин билан ўлчасак, у ўша даврдан бери ўз қийматининг 98 фоизидан кўпроғини йўқотганини кўрамиз. Бу иқтисодий жиҳатдан шуни англатадики, охирги ярим аср давомида ўз жамғармаларини нақд пулда сақлаган ҳар бир шахс «овозсиз ва тизимли механизм» орқали ўз бойлигидан маҳрум этилган.

Учинчидан: Бугунги кунда пул пайдо бўлишининг яширин механизмлари ва қийматнинг сассиз емирилиши

Бугунги молиявий тизимнинг тузилиши жуда мураккаб бўлиб, у банкларни шунчаки пул сақланадиган хавфсиз қути деб биладиган оддий одамларнинг тасаввуридан буткул фарқ қиладиган механизмлар орқали бошқарилади. Бу ўринда кўпчилик билмайдиган бир механизмни — «Пул мультипликатори» (Money Multiplier) ёки молиявий ричаг тизимини тушунтириб ўтиш лозим.

Мижоз банкка маълум миқдорда пул қўйганда, банк аслида бу пулнинг ҳаммасини сақлаб турмайди. У пулнинг жуда оз қисмини (давлат қонунларига кўра, тахминан 10 фоизини) «мажбурий захира» сифатида олиб қолади ва қолган катта қисмини (90 фоизини) бошқа бир мижозга қарзга беради. Қарз олган киши бу пулни яна банк тизимига қайтаради ва жараён янгидан бошланади: банк яна ўша пулнинг 10 фоизини олиб қолиб, қолган 90 фоизини янги қарздорга беради. Мана шу «акс-садо» ҳаракати натижасида банк дафтарларидаги 10 минг бирлик пул қарзлар кўринишида 100 минг бирликка айланади. Бу эса пул массасининг 90 фоизи тўлиқ кредити ва молиявий ричаг орқали «йўқдан бор қилинганини» англатади.

Йирик марказий банклар ва халқаро молиявий ташкилотлар (ХВЖ, Халқаро ҳисоб-китоблар банки) ҳисоботларига кўра, бугунги кунда дунёдаги жисмоний (қўлда ушлаш мумкин бўлган) нақд пул миқдори тахминан 8 триллион долларни ташкил этади. Ваҳоланки, «кенг пул массаси» (депозитлар ва дафтарлардаги ҳисоблар) 150 триллион доллардан ошиб кетган. Бу улкан фарқ — моддий мавжуд бўлмаган «виртуал ликвидлик»дир. Агар омонатчилар бир кунда ўз пулларини нақд кўринишда қайтариб олишга қарор қилсалар, тизим бу бойликларнинг 95 фоизини қоплаб бера олмайди ва инқирозга юз тутади.

Мана шундай чексиз пул кенгайиши инфляциянинг бевосита сабабчисидир. Ишлаб чиқариш билан таъминланмаган ҳар бир янги пул бирлиги бозорга кирганда, у муқаррар равишда олдинги пул бирликларининг харид қувватини кемиради. Рақамлар тилида айтганда, йиллик ўртача 5 фоизлик инфляция муҳитида сақланган 100 минг бирлик жамғарманинг ҳақиқий қиймати атиги ўн йилдан сўнг 60 мингга тушиб қолади. Дафтарларда рақамлар ўзгаришсиз қолаверади, лекин уларнинг қиймати (харид қуввати) 40 фоизга йўқолади. Бу йўқотилган қиймат эса одамларнинг эътиборини тортмаган ҳолда, янги пайдо бўлган пулларни биринчи бўлиб қабул қилувчи томонларга — ҳукуматлар ва йирик банкларга ўтиб кетади.

Тўртинчидан: Рақамли валюталар ва тизимли талон-торожнинг янги босқичи

Сўнгги пайтларда дунё бўйлаб рақамли валюталар гўёки «технологик инқилоб» ва «ислоҳот» сифатида шиддат билан тарғиб қилинмоқда. Аммо уларнинг моҳияти ва механизми синчиклаб ўрганилганда, бу шунчаки пулни йўқдан бор қилишни тезлаштирадиган ва пулнинг харид қобилиятини емириш кўламини кенгайтирадиган янги усул экани маълум бўлади. Бу рақамли макон учта шаклдаги валюталардан иборат бўлиб, уларнинг барчаси «ички қийматга эга эмаслиги» билан бирбирига ўхшайди:

1-Марказий банкларнинг рақамли валюталари: Бу анъанавий қонуний валюталарнинг бевосита рақамли давомидир (масалан, рақамли юань, 2025 йилда қонуний тўлиқ шаклланадиган рақамли рубль ва яқингача Трамп томонидан тарғиб қилинган рақамли доллар). Бу валюталар давлатнинг суверен қарори билан дастурий равишда яратилади ва марказий банклар ичида лойиҳалаштирилади. Улар ёки шахснинг кимлигига боғланган ҳисоб рақамлари тизимида, ёки кодланган ҳамёнлар тизимида ишлайди.

Ушбу икки тизимни тушунтирадиган бўлсак:

Шахснинг кимлигига боғланган рақамли валюталар: Бу шакл анъанавий банк ҳисоб рақамларининг ишлаш тамойилига жуда ўхшайди. Бироқ асосий фарқи шундаки, сизнинг ҳисоб рақамингиз бевосита Марказий банкда очилади. Ҳисобдаги валюта эса эгасининг исми, шахсий идентификация рақами ёки бармоқ изи каби маълумотларига боғланган бўлади. Бу тизимда пул билан боғлиқ ҳар қандай ҳаракат — ўтказма бўладими ёки харажатми — тўлиқ кузатилади. Сиз бошқа бировга пул ўтказганингизда, тизим аввал сизнинг кимлигингизни тасдиқлайди, сўнг пулни ҳисобингиздан чиқариб, қабул қилувчининг шахсини тасдиқлагач, унинг ҳисобига қўшади. Бу пулнинг «электрон бармоқ изи» янги эгасига унинг янги бармоқ изи билан ўтади. Бу жараён «банк чеки» ёзишга ўхшайди; исм, шахсни тасдиқловчи ҳужжат ва имзо мос келмаса, ундан фойдаланиб бўлмайди.

Кодланган (Токен асосидаги) рақамли валюталар (token-based): Бу шакл чўнтагингиздаги нақд қоғоз пулларга ўхшайди, фақат у электрон ҳамён ичидаги рақамли кўринишда бўлади. Бу ерда қиймат очиқ блокчейн тармоқларида (масалан, Ethereum, Tron ёки Solana) ишлайдиган шифрланган «рақамли токен» (Токен) ичида сақланади. Тизим учун «сиз кимсиз?» деган савол муҳим эмас, балки «бу токен ҳақиқийми ёки қалбакими?» деган савол муҳимдир. Бирор кишига пул тўлаганингизда, токенга эгалик ҳуқуқи тизимга шахсингизни ошкор қилмаган ҳолда сизнинг ҳамёнингиздан унинг ҳамёнига зудлик билан ўтади. Бу худди бировга 10 долларлик қоғоз пулни қўлдан-қўлга бериш билан баробар. Тасдиқлаш жараёни эса ҳамёнингиздаги (очиқ ва ёпиқ) шифрлаш калитлари орқали амалга оширилади. Бу «совға карталари»га ўхшайди; карта кимнинг қўлида бўлса, ўша одам дарҳол харид қилиши мумкин, дўкон эса унинг кимлигини сўраб ўтирмайди, асосийси — карта амал қилиш муддатида ва ичида маблағи бўлса кифоя.

Бу икки турдаги рақамли валюталарни чиқариш ва тарқатиш икки босқичда амалга оширилади: биринчиси — банклар учун облигациялар каби активлар эвазига улгуржи босқич, иккинчиси — электрон иловалар орқали жисмоний шахслар учун чакана босқич. Бу валюталар бевосита Марказий банкка боғлангани учун давлат уларнинг номинал қийматига кафил бўлади. Бироқ бу боғлиқлик давлатга «пулни дастурлаш ва йўналтириш» ваколатини беради. Масалан, пулни ишлатиш учун маълум вақт чегараларини қўйиш ёки суд қарорисиз ҳисобларни зудлик билан музлатиб қўйиш мумкин бўлади. Бу эса молиявий махфийликни (конфиденциалликни) буткул йўққа чиқаради. Агар Марказий банк жамиятни истеъмол қилишга мажбурлаш учун «манфий фоиз» ставкасини жорий қилса ёки тўғридантўғри маблағларни чегириб олса, фуқаро бундан қочиб қутула олмайди. Ҳозирда бу турдаги пулларнинг умумий пул массасидаги улуши жуда кам — дунё бўйича айланмаси 4 миллиард доллардан ошмайди, чунки одамлар уларни қабул қилишга шошилмаяпти. Аммо давлат қўллови билан бу кўрсаткич 10 йил ичида 500 миллиард долларга етиши кутилмоқда.

2-Барқарор рақамли валюталар (стейблкоинс): Бу рақамли пул саҳнасининг иккинчи томони. Тўғри, бу ҳам рақамли валюта, лекин у марказий банклар томонидан эмас, балки хусусий компания ва муассасалар томонидан чиқарилади (энг машҳурлари — USDT чиқарувчи «Тетер» (Tether) ва USDC чиқарувчи «Сёркл» (Circle) компанияларидир). Бугунги кунда уларнинг аксарияти юқорида айтиб ўтилган «Токен» тизимида ишлайди. Уларнинг асосий ғояси — «рақамли активларни» тақдим этиш бўлиб, компаниялар бу активлар АҚШ долларига (1:1) нисбатда боғланганлигини ва уларнинг қийматини кафолатлаш учун ҳақиқий долларлар ҳамда ғазначилик облигациялари кўринишидаги параллель захиралар сақланишини даъво қиладилар.

Жараён мижознинг — одатда бу йирик савдо платформаси ёки йирик молиявий муассаса бўлади — ўз анъанавий ликвидлигини (нақд пулларини) савдони осонлаштириш учун рақамли оламга ўтказиш истагидан бошланади. Бу мижоз ўз анъанавий банк ҳисоб рақамидан, айтайлик, юз миллион доллар ҳақиқий маблағни тўғридан-тўғри «Тетер» каби чиқарувчи компаниянинг банк ҳисобига ўтказади. Компания тизимлари ҳақиқий долларлар келиб тушганини ва уларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлаши билан, блокчейн тармоғида зудлик билан «Майнинг» (Зарб қилиш) деб аталадиган дастурий буйруқни амалга оширади. Бу банк ҳисобига кирган долларлар эвазига йўқдан бор қилинган юз миллион дона мутлақо янги рақамли токенларни яратиш демакдир. Кейинги босқичда компания ушбу янги дастурий кодларни (токенларни) тўғридан-тўғри мижознинг шифрланган электрон ҳамёнига юборади. Мижоз уларни крипто-оламда қабул қилиб олади ва платформалар орқали айлантиришни, савдо қилишни ёки оддий шахсларга сотишни бошлайди. Шу тариқа топшириш жараёни якунланади ва мижоз ўз рақамли рақамлари билан анъанавий пул ҳаракатидан ажралади.

Саҳна ортида эса компания томонидан активларни сақлаш ва бошқариш муҳандислиги бошланади. Компания ушбу ҳақиқий миллионларни банк ҳисобида шунчаки ҳаракатсиз қолдирмайди. Уларнинг фақат кичик бир қисмини кутилмаган қайтариб олиш жараёнлари учун нақд ликвидлик сифатида сақлайди. Миллионларнинг катта қисмига эса молия бозоридан зудлик билан АҚШнинг қисқа муддатли ғазначилик облигацияларини сотиб олади. Бу облигациялар компания номида «қонуний қоплама» ва рақамли валюта қийматини дунё олдида кафолатловчи «захира активлари» сифатида сақланади. Шу билан бирга, бу облигациялар компания хазинасига улкан фойда ва рибо (фоизлар) келтиради. Иккинчи томондаги мижоз эса ҳеч қандай даромад келтирмайдиган шунчаки мавҳум рақамли токенлари билан қаноатланади.

Молиявий маълумотлар ушбу муҳандислик натижасида келиб чиқаётган афсонавий фойдалар кўламини очиб беради: биргина «Тетер» компаниясининг ўзи 2024 йилда 13 миллиард доллар соф фойда кўрган бўлса, 2025 йилнинг охирги чорагида фойдаси 10 миллиард долларлик довондан ошиб кетди. Ушбу хусусий компания АҚШнинг 141 миллиард долларлик қарз мажбуриятларига (облигацияларига) эгалик қилиш билан Америка давлат қарзини сақлаш ҳажми бўйича Германия каби йирик давлатлар ва иқтисодиётлардан ўзиб кетди.

Бугунги кунда ушбу секторнинг дунё миқёсидаги ҳажми қарийб 250 миллиард долларни ташкил этади ва яқин ўн йил ичида бу кўрсаткич 1500 миллиард (1.5 триллион) долларга етиши кутилмоқда. Ушбу улкан рақамли талаб Конгресс томонидан белгиланган қарз шифтини айланиб ўтмайди, аксинча, тизим учун «оғриқ қолдирувчи ва енгиллаштирувчи» восита бўлиб хизмат қилади. У АҚШ давлат қарзига бўлган талабни оширади ва фоиз ставкаларини туширади, бу эса АҚШ маъмуриятига қарз олиш ва инфляция сиёсатини давом эттириш учун қўшимча вақт беради.

Мижозлар ва молиявий муассасаларнинг анъанавий банк ҳисобларидан кўра ушбу барқарор рақамли долларларни афзал кўришига сабаб — уларнинг анъанавий банк тизими чекловларидан озод бўлиш истагидир. Бу уларга оддий банклар бера олмайдиган учта стратегик устунликни тақдим этади: Биринчи устунлик — ўта юқори тезлик ва 24/7 иш тартиби. Анъанавий банклар маълум иш соатлари ва дам олиш кунларига бўйсунади. «СВИФТ» тизими орқали халқаро пул ўтказмалари вакил банклардан ўтиши учун кунлаб вақт талаб этади, бундан ташқари тўловлар ҳам жуда юқори. Бунинг акси ўлароқ, рақамли валюталар юз миллионлаб маблағни бир неча сония ичида, йил давомида тўхташсиз, кечаю кундуз исталган вақтда ва атиги бир неча доллар эвазига чегаралардан ўтказиш имконини беради.

Иккинчи устунлик — крипто-муҳит ва сунъий интеллект ичидаги ҳаракатчанлик. Ушбу барқарор коинлар (стейблкоинлар) рақамли ҳамда марказлаштирилмаган молия бозорлари ва савдо платформаларининг «асосий ёнилғиси» ҳисобланади. Мижоз мураккаб текширув жараёнлари ва ҳар бир амалиёт учун алоҳида тасдиқ талаб қиладиган жорий банк ҳисоб рақамидан фойдаланган ҳолда, криптобозорлардаги тезкор инвестициявий имкониятларни ўз вақтида ушлаб қола олмайди. Шу сабабли, унга блокчейн тармоқлари ишлайдиган дастурлаш тили билан бир хил муҳитда яшайдиган ва худди шу тезликда ҳаракатланадиган барқарор валюта зарур бўлади.

Учинчи ва энг муҳим устунлик — тўғридан-тўғри назорат ва ҳисобларнинг музлатилиш хавфидан ҳимояланиш. Анъанавий банк ҳисоблари маҳаллий қонунлар, банк назорати ва исталган сабаб билан маблағларни музлатиб қўйиши мумкин бўлган суд ёки сиёсий қарорларнинг бевосита зарбаси остида туради. Рақамли долларлар эса мижозга муайян мустақиллик беради: маблағлар шахсий ҳамёнга ўтказилгач, улар анъанавий банк назоратидан узоқда, бевосита эгасининг ихтиёрига ўтади. Бу эса мижозга ҳар бир ҳаракати ёки харажатини доимий оқлаб бериш мажбуриятисиз пулларни кўчириш ва ишлатишда тўлиқ эркинлик беради.

3-Марказлашмаган криптовалюталар: Бу рақамли манзарада Биткоин бошчилигидаги марказлашмаган криптовалюталар мутлақо мустақил ва параллель ҳодиса сифатида пайдо бўлади. Улар «блокчейн» технологиясига таянувчи улкан ва тарқоқ компьютер тармоқлари орқали бошқарилади. Бу валюталарнинг асосий хусусияти шундаки, улар ҳеч қандай марказий банк томонидан қўллабқувватланмайди ва ҳеч қандай моддий молиявий қопламага эга эмас. Уларнинг бозордаги қиймати ва нархи фақатгина соф спекуляция (ажиотаж) ва фойдаланувчилар ўртасидаги жамоавий келишувга таянади. Бу эса уларни нархларнинг кескин ва кутилмаган тебранишларига заиф қилиб қўяди, чунки инқироз пайтида уларнинг номинал қийматини ҳимоя қиладиган ҳеч қандай қонуний ёки суверен кафолат мавжуд эмас.

Бу бозорнинг тубида «нолга тенг бўлган спекуляция механизми» (Зиросам гейм) ётади. Яъни тизим натижаси нолга тенг бўлган молиявий ўйин каби бошқарилади: бир инвестор ютган ҳар бир долларнинг ортида дунёнинг қайсидир нуқтасида бошқа бир инвестор ютқазган доллар туради. Бунда ҳақиқий фойда одатда паст нархларда сотиб олган «биринчилардан бўлган» ҳомийларга насиб этади, зарар эса кеч қолганларнинг зиммасига тушади. Ушбу ўйинда энг ақлли ва энг хавфсиз фойда кўрувчилар — йирик савдо биржаларидир. Улар нархларнинг кўтарилиши ёки тушишидан қатъи назар, ҳар бир пул ечиш ва тўлов амалиётларидан олинадиган комиссиялар орқали ўз бойликларини кўпайтирадилар. Бу худди қиморхона эгаларига ўхшайди: ўйинчиларнинг ҳаракатидан доимо казино эгаси фойда кўради. Фойда занжирида улардан кейин «китлар» (йирик инвесторлар) ва энергияни аёвсиз истеъмол қилувчи саноат майнинг (қазиб олиш) сектори туради. Очкўзлик ва медиа тўлқинлари таъсирида бозорга оқиб келган «кеч қолган» кичик харидорларнинг пуллари эса, нарх энг юқори чўққига чиқиб, оммавий сотувлар бошланганда бир зумда йўқликка юз тутиш хавфи остида қолади.

Бугунги кунда криптовалюталар бозорининг умумий ҳажми қарийб 2,5 триллион долларни ташкил этади. Бу рақам ушбу марказлашмаган секторни ҳаракатга келтираётган улкан ликвидлик ва молиявий таваккалчилик кўламини ифодалайди. Барча хавфхатарларига қарамай, у халқаро молия майдонида эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган ўйинчига айланиб улгурди.

Бешинчи: Активларнинг «сассиз» экспроприацияси ва молиявий талончилик механизмлари

Илгари халқларнинг реал бойликларини ўзлаштириш учун мураккаб бюрократик жараёнлар ва ҳуқуқий асослар талаб этилган бўлса, бугунги рақамли иқтисодиёт ва марказлашган пул-кредит сиёсати даврида бу тўсиқлар бартараф этилди. Ҳукуматлар фуқароларнинг капитали ва меҳнат қийматини «бир тугмани босиш» орқали зудлик билан мусодара қилиш имконига эга бўлдилар. Бу жараён қуйидаги иқтисодий воситалар орқали амалга оширилади:

1. Пул массасининг назоратсиз эмиссияси (Гиперинфляция хавфи): Рақамли валюталар ва замонавий банк тизими пул босиб чиқариш жараёнини ҳаддан ташқари соддалаштирди. Ҳар бир иқтисодий рецессия даврида марказий банклар бозорга триллионлаб виртуал долларларни киритади (миқдорий юмшатиш). Натижада товар ва хизматлар нархи кескин ортиб, истеъмол даромадларининг реал ўсишидан анча ўзиб кетади. Бу эса аҳолининг ҳаётий зарур маҳсулотларни харид қилиш имкониятини тизимли равишда пасайтиради.
2. Кантильон эффекти ва харид қобилиятининг емирилиши: Янги эмиссия қилинган пуллар иқтисодиётга кириб келганда, улар биринчи бўлиб ҳукумат ва унга яқин йирик молиявий институтларга етиб боради. Ушбу субъектлар маблағларни нархлар кўтарилмасдан туриб активларга (кўчмас мулк, қимматли қоғозлар) йўналтирадилар. Пул оммавий муомалага, яъни оддий фуқароларга етиб боргунча эса инфляция ўз ишини қилиб бўлади: номинал пул миқдори сақланса-да, унинг реал харид қобилияти кескин пасаяди.
3. Яширин солиққа тортиш (Валюта девальвацияси): Ҳукуматлар халқнинг эътирозига сабаб бўлувчи тўғридан-тўғри солиқларни ошириш ўрнига, бюджет тақчиллиги ва давлат қарзларини қоплаш учун миллий валютани қадрсизлантириш йўлидан борадилар. Бу «сассиз» молиявий ҳийла валютанинг харид қувватини ички ва ташқи бозорда пасайтиради. Туркия (лиранинг 2020 йилдан буён 85 фоизга қадрсизланиши), Аргентина ва Ливан бу иқтисодий сиёсатнинг яққол мисолларидир. Натижада фуқароларнинг узоқ йиллик жамғармалари қисқа муддатда ўз қийматини йўқотади.
4. Манфий фоиз ставкалари ва мажбурий истеъмол сиёсати: Нақд пул (қоғоз пул) даврида, агар банк сиёсати ёқмаса, пулни ечиб олиб, уйда сақлаш имкони бор эди. Нақд пулсиз иқтисодиёт шароитида жамғармаларни банк тизимидан ташқарида сақлаш имконияти чекланади. Бу эса молиявий тизимга «манфий фоиз» ставкаларини жорий этиш, яъни омонатлардан мунтазам равишда ҳақ чегириб қолиш имконини беради. Бу сиздан капитални жамғаришни эмас, балки уни мажбуран сарфлаш орқали капиталистик бозорни ҳаракатга келтиришни талаб қилишдир. Худди Европа ва Швейцария банклари омонатчиларни харид қилишга ва бозорни фаоллаштиришга мажбурлаш учун ҳисоблардан тўғридан-тўғри ҳақ чегириб қолганидек. Энг хавфлиси эса Хитойнинг «дастурланган амал қилиш муддатига эга рақамли юань» тажрибасидир: бунда пулнинг ишлатилиш муддати белгиланади; фуқаро пулни ё икки ҳафта ичида сарфлаши керак, ёки пул бир тугмани босиш билан унинг электрон ҳамёнидан ғойиб бўлади.
5. Активларни тезкор блоклаш ва мусодара қилиш: 2013 йилда Кипрда одамлар омонатларининг бир қисми кесиб олинганини ёки 2019 йилда Ливанда маблағлар блокда қолиб, қийматининг 80 фоизини йўқотганини эслайлик. Ёки 2022 йилда Канада ҳукумати ҳеч қандай суд қарорисиз намойишчиларнинг ҳисобларини музлатиб қўйганини. Рақамли молия оламида давлатга катта куч керак эмас, у рақамли тизим орқали бир неча дақиқа ичида миллионлаб фуқароларнинг ҳисоб рақамларини тўхтатиб қўя олади.
6. Молиявий айғоқчилик ва транзакцион назорат: Рақамли тизим сиз сарфлаган ҳар бир тийинни (қаерда, қачон ва ким билан) батафсил қайд этиб боради. Бу эса ҳокимиятга сизнинг транзакцияларингизни йўналтириш, ижтимоий ёрдамлардан маҳрум қилиш ёки ҳатто маълум товарларни сотиб олишингизни тақиқлаш учун тўлиқ имконият беради. Бундай кириб бориш инсоннинг ўз моли устидаги ҳукмронлигига қилинган очиқ тажовуздир. Ваҳоланки, Ислом шариати инсоннинг ўз мулкига эгалик қилиш ҳуқуқини кафолатлаган ва унга дахл қилишни ҳаром қилган.
7. Тезкор инқирозлар ва тизимли хавфлар: 2008 йилги молиявий инқироз пайтида йирик банкларнинг қулаши ва одамлар вазиятни англаши учун ойлаб вақт кетган эди. Бугун эса тезлик даҳшатли даражада: «Терра/Луна» каби миллиардлаб маблағ айланадиган рақамли тармоқлар беш кун ичида йўқ бўлди, «FTX» платформаси ўн кун ичида барбод бўлди. Анъанавий банклар рақамли тармоқларга боғланган экан, келгуси инқирозлар кунлар эмас, соатлар ичида содир бўлади. Бу эса оддий инсонни ўз пулларини қутқариб қолиш ёки ўзини ҳимоя қилиш учун ҳар қандай имкониятдан маҳрум этади.

Олтинчи: шариат мезонида, активлар реаллигини вожиблиги ва замонавий молиявий архитектуранинг ботиллиги

Глобал молиявий инқирозларни кузатиш бойликларни муҳофаза қилиш ва иқтисодий адолатни қарор топтириш учун Ислом белгилаб берган фундаментал шаръий мезонларга қайтишни тақозо этади. Ислом шариати олтин ва кумушнигина пулни ифодаловчи ягона стандарт (биметаллизм) деб белгилаган. Бу борада бир-бирини қувватловчи кўплаб шаръий далиллар мавжуд:

1. Жон хуни (дия): Пайғамбаримиз صلى الله عليه وسلم молиявий товонни маълум миқдордаги олтинга боғлаганлар: «Олтин эгаларига минг динор».
2. Жиноий ҳуқуқдаги мезон: Ўғрилик учун белгиланган жазо (ҳад) маълум бир олтин нисобига боғланган: «Ўғрининг қўли чорак динор ва ундан ортиғидагина кесилади».
3. Молиявий мажбуриятлар: Закот нисоби айнан олтин ва кумуш вазнига асосланган. Шунингдек, валюта айирбошлаш (сарф) ва рибо ҳукмлари ҳам ушбу металларга хосланган: «Олтинни кумушга, кумушни олтинга қандай хоҳласангиз шундай сотинг, илло нақд бўлиш шарти билан».

Ушбу ҳукмлар Расулуллоҳ صلى الله عليه وسلم ва Хулафои Рошидинлар давридаги иқтисодий муносабатларнинг пойдевори бўлган. Бу шаръий қоидалар ўзгармас экан, давлат ўз пул тизимини олтин ва кумушга ёки уларнинг банкдаги юз фоизлик захираси билан таъминланган пул бирликларига асослаши вожибдир.

Ички қиймат ва фиат валюталарнинг моҳияти: Олтин ва кумушнинг ўзига хослиги шундаки, улар табиатан барқарор ички қийматга (intrinsic value) эга. Замонавий «фиат» (мажбурий) валюталар (қоғоз ва рақамли) эса ҳеч қандай ички қийматга эга эмас. Уларнинг мавжудлиги фақат сиёсий конъюнктурага қараб ўзгарувчи мажбурий қонунларга таянади. Ҳозирги пул тизимларида бойлик «йўқдан бор» қилинмоқда. Хусусан, банк тизими хазинада асли мавжуд бўлмаган маблағларни кредит сифатида яратиш (fractional reserve banking) асосига қурилган бўлиб, бу Расулуллоҳ صلى الله عليه وسلمнинг «инсон ўзида йўқ нарсани сотиши» ҳақидаги қайтариқнинг айнан ўзидир.

Бундан ташқари, ўзгалар мулкини ботил йўл билан ўзлаштириш ҳаромдир. Валюта қийматини режали пасайтириш ва сунъий инфляция — бу инсон меҳнати ва жамғармаларини пул чиқарувчи элита фойдасига атайлаб кемиришдир. Бу жараён Қуръони Каримдаги:

 ل ﴾ ۡ َ ُو ۡ َ تَأ َولا ٱ ِ ِل ٰط ب ُل ا ٓك ُم ب َ ۡ و َمأ ْ َك ُم ب َی ٰ ل َك نۡ ِ» ﴿

Бирбирларингизнинг молларингизни ботил йўл билан еманг!» (Бақара:188) оятида ман этилган иқтисодий жиноятнинг энг замонавий кўринишидир.

Хулоса ва стратегик муқобил ечим

Барча иқтисодий кўрсаткичлар ягона ҳақиқатга ишора қилмоқда: замонавий пул тизими — пулни эмиссия қилувчи ва реал активларга эгалик қилувчи озчиликка хизмат қилиш учун лойиҳалаштирилган бўлиб, оддий фуқаро бу тизимнинг доимий қурбонидир. «Валюталарнинг рақамлаштирилиши» шунчаки техник тараққиёт эмас, балки халқлар бойлигини мусодара қилиш жараёнини тезлаштириш ва чуқурлаштириш воситасидир.

Ҳозирги тизим боши берк кўчага кириб қолган экан, инсониятнинг иқтисодий хавфсизлигини ҳимоя қилиш қуйидаги барқарор икки асосда бўлиши шарт:

Реал пул базасига қайтиш: Ички ва барқарор қийматга эга бўлган «олтин ва кумуш» стандартини тиклаш.

Шаръий тартибга солиш: Барча молиявий муомалаларни рибо (судхўрлик), ғарар (ноаниқлик), монополия ва валюта манипуляцияларини тақиқловчи Ислом шариати қоидаларига бўйсундириш. Бу тизим шахсий мулк дахлсизлигини ва инсон ҳаётининг молиявий махфийлигини тўлиқ кафолатлайди.

Ал-ваъй журналининг 480–сонидан олинди