Америка финансылык жана экономикалык коркунуч алдында турабы?
Америка финансылык жана экономикалык коркунуч алдында турабы?
Президент Рональд Рейгандын доорунан бери Америкада бирге жүрүшү керек болгон эки системанын ортосунда терең ажырым бекемделди. Алар — реалдуу экономика, башкача айтканда, өндүрүштүн, товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн экономикасы менен финансылык система, башкача айтканда, акчанын, активдердин жана базарлардын экономикасы. Бул ажырымга мындан мурда кабыл алынган чечим жол ачкан. Тактап айтканда, 1971-жылы Никсондун администрациясы доллардын алтынга болгон байланышын үзүп, ошону менен долларды алтынга бир унциясы 35 доллар деген туруктуу баа боюнча байлап турган Бреттон-Вудс системасын токтоткон. Натыйжада доллар анын өсүшүн көзөмөлдөп турган ар кандай материалдык таянычтан бошотулган.
Бул бошотуунун натыйжасында Американын финансылык байлыгы реалдуу экономика аксап жаткан учурда да өсө ала турган болуп калды. Ички дүң продукциянын өсүшү 3%га жетпей калышы, атүгүл кыскарышы мүмкүн, бирок ошого карабастан финансылык байлыктын көрсөткүчтөрү олуттуу өсүшүн уланта берет! Көп учурда компаниялардын өздөрүнүн отчетторунда өндүрүштүн, сатуунун же кирешенин төмөндүгү көрүнүп турган учурда да фондулук биржанын индекстери кескин жогорулайт. Индекс көтөрүлөт, ал эми завод артка кетет!
Бул системаны түшүнүү үчүн долларлар кандай негизде чыгарыларын түшүнүү зарыл. Америкага өз валютасынын наркы кыйрабастан карыздык милдеттенмелерди жана акчаны чыгарууга өзгөчө мүмкүнчүлүк берип турган нерсе — долларга болгон дүйнөлүк суроо-талап. Бул суроо-талаптын негизги түркүктөрүнүн бири — петродоллар системасы. 1970-жылдардын ортосунан тартып ОПЕКтин алкагында Сауд Арабиясы менен түзүлгөн макулдашуунун негизинде мунай дүйнөлүк деңгээлде бир гана доллар менен баалана баштаган. Дүйнөдөгү ар бир өлкө мунайга муктаж болгондуктан, аны сатып алуу үчүн долларга да муктаж болуп калды. Натыйжада долларга карата туруктуу жана эбегейсиз чоң суроо-талап пайда болду. Вашингтонго өзүнүн реалдуу экономикасы өндүргөн көлөмдөн алда канча көп доллар чыгарууга мүмкүнчүлүк берген нерсе жөн гана акча басып чыгаруу чечими эмес, дал ушул суроо-талап болгон.
Петродоллардан тышкары, Америка жыл сайын бир триллион долларга же андан көп суммага жеткен бюджет тартыштыгын жабуу үчүн да доллар чыгарат. Ал тургай, бул система «своп линиялары» (Swap Lines) деп аталган механизм аркылуу өлкөнүн чегинен тышкары да жайылган. Бул механизм аркылуу Федералдык резерв кризис учурларында дүйнө жүзүндөгү бир катар борбордук банктарды долларлык ликвиддүүлүк менен камсыздайт. 2020-жылы коронавирус пандемиясы башталып, мунай сатуу кескин төмөндөп, ликвиддүүлүккө болгон муктаждык эң жогорку чекке жеткенде, Федералдык резервдин балансы реалдуу өндүрүш менен камсыздалбаган триллиондогон долларлардын эсебинен мурда болуп көрбөгөндөй кеңейген. Мунун натыйжасында рекорддук инфляция толкуну пайда болуп, анын кесепеттери бүгүнкү күнгө чейин Америка базарына оор жүк болуп келүүдө.
Мына ушул жерде карама-каршылыктын түпкү маңызы жатат. Чыгарылган ар бир доллар же кайтарылышы керек болгон убактылуу карыз, же өндүрүштүк экономикадан тышкары жүргүзүлгөн сооданын акысы болуп саналат. Анткени чыгарылган акча массасына сөзсүз түрдө реалдуу товарлар жана кызмат көрсөтүүлөр туура келе бербейт. Мына ушундан улам жалган элес пайда болот: байкоочу финансылык базардын күчтүү өсүшүн көрөт, мисалы, пандемиянын эң күчөгөн мезгилиндегидей, ошол эле учурда реалдуу өндүрүш дээрлик нөлгө жакындап калат. Анда бул долларлар канчалык көбөйбөсүн, аларга сатып алууга жетиштүү товарлар табылбай калганда эмне болот? Мындай учурда инфляция пайда болуп, баалар көтөрүлөт. Бүгүнкү Американын абалы дал ушундай: мунайдын баасы жогору, бюджет тартыштыгы рекорддук деңгээлде, акча массасы көбөйүүдө жана баалардын индекси эң жогорку деңгээлге жеткен.
Кыскасы, реалдуу экономика менен финансылык системанын бөлүнүшү курч карама-каршылыкты пайда кылат. Бир тарап акчанын өсүшүн майрамдаса, экинчи тарап баалардын кымбатташынын азабын тартууда. Бул карама-каршылык жөнөкөй адамдын күнүмдүк тамак-ашына оорчулук келтирип жатканда, аз сандагы адамдардын эсептерин байытууда. Бүгүн Америкадагы карапайым калк бардык нерсенин, биринчи кезекте май куюучу жайлардагы күйүүчү майдын баасынын улам кымбатташынан жапа чегүүдө. Ошол эле учурда «Экссон-Мобил», «Шеврон», «Шелл» жана «Бритиш Петролеум» сыяктуу ири мунай компаниялары өз казыналарына түшүп жаткан кошумча кирешелерди майрамдоодо.
Ошондой эле акыркы алты айдын ичинде фондулук биржа жана анын индекстери кескин өстү. Тактап айтканда, Доу Жонс индекси 11,3%га, S&P индекси 17,7%га, ал эми Насдак индекси 23,9%га жогорулады. Ал эми буга карама-каршы, энергия жана азык-түлүк бааларын камтыган товарлар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн керектөө бааларынын индекси 3,4%га жетти. Бул көрсөткүч 4%дык кооптуу кызыл чекке абдан жакын. Ал чек 2008–2010-жылдар аралыгында болгон финансылык жана экономикалык кризиске окшош күчтүү бороондун жакындап келе жатканынан кабар берет.
Анда бул абал 2008–2010-жылдар аралыгында болгон кыйроого окшош кризис алып келгенге чейин канча убакыт туруштук бере алат? Чындыгында, муну убакыт жагынан болжолдоо кыйын, бирок кыйроону жаратышы мүмкүн болгон шарттар аркылуу баалоого болот. Бул шарттардын биринчиси — баалардын кымбатташынан улам пайда болгон элдик кыймыл. Мындай учурда карапайым адамдар өз акчаларын финансылык базардан алыстата башташат, ал эми ири компаниялар чоң чыгымдарды азайтуу максатында техникалык адистерди жана жумушчуларды жумуштан бошото башташат. Мындай көрүнүш мурда 2008-жылдагы кыйроонун алдында да болгон. Экинчи шарт — дүйнөлүк мунай бааларынын кескин төмөндөшү. Мындай учурда Федералдык резерв долларга болгон суроо-талап менен камсыздалбаган эбегейсиз көлөмдөгү долларлардын алдында калат. Биз мунун бир көрүнүшүн 2020-жылдын жазында, техникалык сактоо көйгөйлөрүнөн улам айрым мунай фьючерстик келишимдеринин баасы бир күнгө терс көрсөткүчкө түшкөндө байкаганбыз.
Украина менен Иранда жүрүп жаткан эки согуш чоң финансылык жана экономикалык катастрофаны тутандыруу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Анткени бүгүнкү күндө бул эки согуш мунай бааларынын жогорулашынын эсебинен олуттуу деңгээлде каржыланууда. Эгер мунайдын баасы кескин төмөндөсө, согушту каржылоо өтө кымбатка түшөт. Балким, виртуалдык байлык согуш экономикасын да, адамдардын күнүмдүк жашоо экономикасын да бир эле учурда каржылоого жөндөмсүз болуп калышы мүмкүн. Ал эми экинчи жагынан, Украина менен Ирандагы согуштар токтоору менен мунай баалары эки согушка чейинки деңгээлге, атүгүл андан да кыйла төмөн түшөт. Бул болсо Американын финансылык системасынын негизги таянычы болгон долларга суроо-талаптын кескин төмөндөшүнө алып келет. Ошондуктан бүгүн доллар башында турган дүйнөлүк финансылык система өтө учтуу жана курч чокунун үстүндө турат деп айтууга болот. Эгер керектөө жана өндүрүш базарларынын эбегейсиз басымынан улам мунай баалары төмөндөсө же аймактык же эл аралык саясий себептерден улам эки согуш токтосо, эки учурда тең кыйроо болушунун ыктымалдыгы жогору.
Жыйынтыктап айтканда, экономика менен финансылык (долларлык) байлыктын ортосундагы ажырым каалаган учурда финансылык жана экономикалык системалардын экөөнүн тең бир убакта кыйрашына алып келе ала турган жашыруун себеп бойдон кала берет. Анткени капиталисттик системанын, айрыкча Америкадагы капиталисттик системанын түзүлүшү өзүнүн алсыздык уругун өз ичинде алып жүрөт. Качан тиешелүү шарттар бир жерге топтолсо, бүгүн финансылык күч катары көрүнүп жаткан нерсенин эң алсыз жактары ачылып калышы мүмкүн.
Соңунда, дүйнө акча системасынын негизи катары алтын системасына кайтып келмейинче, аны жана анын мүмкүнчүлүктөрүн кыйратуучу тынымсыз олку-солкулуктарга дуушар болуп кала берерин, бул болсо жүз миллиондогон адамдарды коопсуз жашоонун эң төмөнкү зарыл талаптарынан да ажыратарын дайыма эскертип туруу зарыл. Мындай система Америка өзүнүн бардык ач көздүгү, өзүмчүлдүгү жана зулумдугу менен үстөмдүк кылып турган эл аралык түзүмдүн шартында дүйнөгө кайра кайтып келе албайт. Ал Аллахтын уруксаты менен жакында тикелене турган, Пайгамбарлык минхажы негизиндеги экинчи рошид Халифалыктын көлөкөсүндө гана кайра кайтып келе алат.
Роя гезити
Доктор Мухаммад Жилани
