Колонизаторлуктун каргышы Францияга жетти
Колонизаторлуктун каргышы Францияга жетти
2026-жылдын сентябрь айында Францияда мугалимдер билим берүү кызматкерлеринин жетишсиздигине жана мектептердин начар абалына нааразылык билдирип, иш таштоолорду баштады. Андан соң нааразылык акцияларына окуучулар да кошулуп, айрым мектептер жабылды жана өлкөнүн ар кайсы шаарларында демонстрациялар уюштурулду. Өкмөт катаал финансылык чараларды сунуштагандан кийин талаптардын чөйрөсү кеңейип, мамлекеттик чыгымдарды, эмгек акыларды жана жашоо деңгээлин да камтыды. Көп өтпөй нааразылык акциялары башка тармактарга да жайылып, аларга балыкчылар, энергетика тармагынын кызматкерлери, полиция кызматкерлери жана кесиптик кошуундар кошулду. Бул учурда күйүүчү май менен энергия баасынын жана жашоо чыгымдарынын кымбатташына байланыштуу нааразылык күчөп жатты. Акыркы демонстрацияларга болжол менен 550 миң адам катышты. Нааразылык билдиргендердин көпчүлүгү тынчтык жолун карманганы менен, айрым акцияларга радикалдуу топтор жана бүлдүрүүчү элементтер аралашып, натыйжада нааразылык акцияларынын айрым бөлүктөрү талап-тоноочулукка, өрттөөлөргө жана полиция менен кагылышууларга айланды.
Бул окуялардын жүрүшүндө президент Макрон кризистин түпкү себептерин издөөнүн ордуна, аталган окуялардын маалымат каражаттарында кеңири чагылдырылышынан пайдаланып, көңүлдү талап-тоноочулук жана бүлдүрүү иштерине бурууга аракет кылды! Бирок болуп жаткан окуяларды мындай мыйзам бузуулар менен гана чектөө көйгөйдүн тамырын чечпейт жана нааразылык акцияларынын кеңири жайылышын, ошондой эле аларга ар түрдүү катмарлардын катышуусун түшүндүрүп бере албайт. Анткени кризис, Макрон өзү да белгилегендей, көп жылдар бою топтолуп келген түзүмдүк тең салмаксыздыктар менен байланыштуу. Алардын эң негизгилери — мамлекеттик карыздын көбөйүшү, өндүрүмдүүлүктүн төмөндүгү, айрым тармактарда өндүрүштүн жетишсиздиги, ошондой эле башка экономикалык жана коомдук кыйынчылыктар.
Франциядагы кризисти бир гана себепке байланыштыруу болуп жаткан абалдын чыныгы маңызын туура эмес нукка буруу болуп эсептелет. Америка президенти Трамп Батыш өлкөлөрү туш болуп жаткан көйгөйлөрдүн бир бөлүгүн миграция менен байланыштырса, башкалар капиталисттик түзүмдөгү структуралык тең салмаксыздыктар экономикалык жана коомдук кризистердин тереңдешине салым кошкон деп эсептешет.
Бул факторлордун маанилүүлүгүнө карабастан, көз жаздымда калтырбоо керек болгон дагы бир жагдай бар: Франциянын Африкадагы, айрыкча континенттин түндүгүндөгү жана батышындагы аскерий жана саясий таасиринин азайышынын натыйжасында мурда пайдаланып келген айрым экономикалык артыкчылыктарынан ажырашы. Бул жерде француз колонизаторлугун жана андан калган экономикалык артыкчылыктардын мурасын эске салуу зарыл. Анткени колонизаторлук ондогон жылдар бою Франциянын экономикалык таасир булактарынын бири болуп, ага мурдагы колонияларынын бир катары менен тең укуктуу эмес мамилелерди түзүүгө мүмкүнчүлүк берген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, боштондук кыймылдары күчөгөн мезгилде, Франция түздөн-түз колониялык үстөмдүгү аяктагандан кийин да өз кызыкчылыктарын жана таасирин сактап калуу үчүн колониялары менен болгон мамилелерин кайрадан түзүүгө аракет кылган.
Ушул алкакта 1945-жылдын декабрь айында, Шарль де Голлдун бийлиги алдында, Франция Бреттон-Вудс келишимин ратификациялагандан кийин Африка франкы түзүлгөн. Брукингс институтунун маалыматына ылайык, ошол кезде франк Франциянын Африкадагы колонияларында колдонулган валютага айланган. Ал бүгүнкү күндө да Африка франкы аймагы деп аталган аймакка кирген 14 Африка мамлекетинде колдонулуп келет жана анын алмашуу курсу еврого байланган.
Франциянын казынасы белгилүү акча-кредиттик тартиптерге ылайык бул валютанын конвертациялануусуна кепилдик берет. Ал эми тиешелүү келишимдерде чет элдик валюта резервдеринин белгилүү бир бөлүгүн Франциянын казынасына депозитке салуу каралган. Жарыяланган маалыматтарга ылайык, тиешелүү акча-кредиттик тартиптердин алкагында бул үлүш 50%ды түзгөн.
Бул тартиптер Африка мамлекеттеринин акча-кредиттик эгемендүүлүгүнө, алардын экономикалык чечимдеринин көз карандысыздыгына канчалык таасир тийгизерине, ошондой эле алар өз ара кызыкчылыктарды камсыз кылабы же Франция таасиринин бир бөлүгүн жаңы формаларда сактап калууга шарт түзөбү деген маселелер боюнча кеңири талаш-тартыштарды жаратты.
Акча-кредиттик тартиптерден тышкары, француз компаниялары Африкада олуттуу экономикалык катышуусун сактап калышты. Франция бул аймактагы жалгыз инвестор болбогону менен, анын компаниялары Африканын бир катар мамлекеттеринде ири инвестицияларды топтошкон. «Франция бүгүн» гезитинин жарыялаган маалыматына ылайык, Франциянын Африкадагы инвестицияларынын жалпы көлөмү болжол менен 51 миллиард еврону түзүп, алар француз компанияларынын 4400дөн ашуун филиалына бөлүштүрүлгөн. Ошондой эле Франциянын бажы кызматынын маалыматтарына ылайык, 2022-жылы анын Түндүк жана Батыш Африка мамлекеттерине экспорту болжол менен 33 миллиард еврону түзгөн. Бул тууралуу «Нун Пост» сайты 2023-жылдын 4-октябрында билдирген.
Бул жерде табигый ресурстар маселеси, айрыкча Нигердеги уран маселеси өзгөчө орунду ээлейт. Анткени аны иштетүү тарыхый жактан француз компанияларынын, биринчи кезекте өзөктүк энергетика тармагында иш алып барган «Орано» компаниясынын кызыкчылыктары менен байланыштуу. Нигер көп жылдар бою Франциянын өзөктүк өнөр жайын уран менен камсыз кылган булактардын бири болуп келген. Бул болсо эки өлкөнүн ортосундагы мамилелерди соода кызматташтыгынын чегинен чыгарып, табигый ресурстарга болгон эгемендүүлүккө жана аларды иштетүүдөн түшкөн кирешелерди бөлүштүрүүгө байланыштуу кеңири маселелерди камтыган мамилеге айландырган.
Акыркы жылдары Франциянын Африкадагы бир катар мамлекеттер менен болгон мамилелери олуттуу начарлады. Муну менен катар анын Сахел аймагындагы аскерий катышуусу да азайды. Саясий жана коопсуздук жаатындагы пикир келишпестиктер күчөгөн шартта, 2022–2023-жылдар аралыгында француз аскерлери Мали, Нигер жана Буркина-Фасодон чыгып кетишти. Ошондой эле Чад 2024-жылдын ноябрь айында Франция менен коргонуу жаатындагы кызматташтык келишимдерин токтотконун жарыялап, француз аскерлеринен өз аймагынан чыгып кетүүнү талап кылды. Сенегал да анын жолун жолдоду.
Макрон да өз өлкөсүнүн Африка континентинде туш болуп жаткан кыйынчылыктарын жашырган жок. Ал 2023-жылдын 27-февралында Франциянын Африкадагы дипломатиялык стратегиясы тууралуу сүйлөгөн сөзүндө континентте болуп жаткан өзгөрүүлөргө жана Франциянын бир катар экономикалык жана стратегиялык тармактардагы таасири азайып жаткан шартта, ал жакта күчөп жаткан эл аралык атаандаштыкка токтолду.
Франциянын экономикалык абалы тышкы таасиринин азайышы менен гана чектелбейт. Бул көрүнүш француз компаниялары туш болуп жаткан ички кыйынчылыктар менен да коштолууда. «Аль-Араби аль-Жадид» гезити 2025-жылдын 6-декабрында Франциянын Борбордук банкынын маалыматтарына таянып жарыялаган баяндамасында 2025-жылдын декабрында аяктаган он эки айдын ичинде компаниялардын банкрот болушуна байланыштуу 68564 учур катталганын белгилеген.
Ошол эле учурда Африка континенти Франциянын жалпы тышкы соодасынын аз гана бөлүгүн түзүп калды. «Нун Пост» сайтынын 2023-жылдын 4-октябрында билдирген маалыматына ылайык, бул үлүш болжол менен 5,3%ды түзгөн. Бул эки тараптын ортосундагы экономикалык мамилелердин тарыхый маанисине карабастан, Африка континенти менен болгон сооданын Франциянын жалпы соода алмашуусундагы салыштырмалуу салмагы чектелүү экенин көрсөтөт. Кытай, Америка жана башка эл аралык компаниялардын Африка базарларындагы ишмердүүлүгү кеңейген сайын, айрым француз компанияларынын салыштырмалуу орду төмөндөп, алардын кээ бирлери өз ишмердүүлүгүн кыскартууга же айрым базарлардан чыгып кетүүгө аргасыз болушту.
Франциянын Түндүк жана Батыш Африканын айрым бөлүктөрүндөгү таасири ага тарыхый жактан кеңири экономикалык жана стратегиялык мүмкүнчүлүктөрдү түзүп бергени айдан ачык. Ошол эле учурда Африканын көптөгөн мамлекеттери эбегейсиз табигый ресурстарга ээ болгонуна карабастан, жакырчылыктан жана өнүгүүнүн начардыгынан жапа чегип келишти. Бул карама-каршылык колонизаторлук шартында түзүлгөн экономикалык мамилелердин табияты жана алардын айрым кесепеттери «көз карандысыздыктан» кийин канчалык деңгээлде сакталып калганы тууралуу мыйзамдуу суроолорду жаратат.
Ушундан улам бардык мусулмандарга, айрыкча Африка элдерине кайрылам:
Франциянын Африканын айрым мамлекеттериндеги таасиринин азайышы колонизаторлуктан бошонуу жолундагы маанилүү кадам болуп эсептелет. Бирок бул акыркы чек болбошу керек. Анткени чыныгы боштондук чет элдик аскерлердин чыгып кетиши же аскерий кызматташтык келишимдеринин токтотулушу менен гана толук ишке ашпайт. Тескерисинче, ал Исламдын негизинде курулган чыныгы экономикалык жана саясий көз карандысыздыкты түзүүнү талап кылат.
Франциянын таасирин Американын, Россиянын же Кытайдын таасири менен алмаштыруу Африка элдеринин кызыкчылыктарынын ишке ашышына кепилдик бербейт. Тескерисинче, бул көз карандылыктын жаңы формаларда кайрадан пайда болушуна алып келет.
Бир чет элдик күчтү башкасы менен алмаштыруу эмес, тескерисинче, өз ресурстарын башкара алган, байлыктарын өнүгүүгө багыттаган жана Ислам акыйдасынын негизинде эл аралык мамилелерди түзгөн мамлекетти куруу талап кылынат. Түндүк жана Батыш Африканын элдери өздөрүндөгү табигый ресурстары, стратегиялык жайгашуусу жана исламий цивилизациялык мурасы менен жаркын келечекти курууга жөндөмдүү. Бирок бул үчүн чет элдик таасирден бошонуу талабы өнүгүүгө, экономикалык интеграцияга, күчтүү мекемелерди түзүүгө жана кызыкчылыктар менен позицияларда биримдикке жетишүүгө багытталган практикалык долбоорго айланышы шарт.
Африкада болуп жаткан өзгөрүүлөр улуу Ислам акыйдасына негизделген чыныгы көз карандысыздыктын жаңы этабынын башталышы болсун!
Роя гезити
Хасбуллах Нур
