Пакистандагы конституциялык өзгөртүү – диктаторлукту бекемдөө
Пакистандагы конституциялык өзгөртүү – диктаторлукту бекемдөө
Америка жетектеген дүйнөлүк секулярдык түзүм бийликтин алмашуу түшүнүгүн ыйык деп даңазалаганына карабастан, кооптуу жагдай пайда болду. Тактап айтканда, Америка өзүнө көз каранды диктаторлордун бийликте калышын артык көрдү, анткени мындай каардуу агенттер азайып кетти. Окуялардын тездеши жана элдердин аң-сезиминин жогорулашы, айрыкча Ислам үммөтүндө элди көзөмөлдөө жана адаштыруу өтө кыйын ишке айлангандыктан, Америка мурдакыларды алмаштыра турган жаңы агенттерди даярдоого жөндөмсүз болуп калды.
Америка өзү жайгаштырган Дамасктын эки жүздүүлөрүнө жол ачуу үчүн Сирия революциясына он жылдан ашык убакыт коротту жана революция башталгандан кийин 14 жыл өткөн соң гана Башарды алмаштыра алды. Ушул эле үлгүдө, Америка Анкарадагы эки жүздүүлөрдү да өздөрүнө окшоштор менен алмаштыра албасын түшүндү. Натыйжада, Түркиянын конституциясы парламенттик системадан президенттик системага өзгөртүлүп, президентке кеңири ыйгарым укуктар берилди. Анын ичинде удаалаш президенттик мөөнөткө талапкер болуу мүмкүнчүлүгү да камтылды. Ал эми премьер-министр кызматы жоюлуп, президент аткаруу бийлигинин эң башкы ээси болуп калды.
Ушуга улай, Пакистандагы жыйырма жетинчи конституциялык өзгөртүү өтө курч учурга туш келди. Бул маалда Трамп администрациясы Жакынкы Чыгышта жана Түштүк Азияда америкалык геосаясий кызыкчылыктарды ишке ашырууда Асим Мунирдин ролун кайра жандандырды. Бул өзгөртүүнүн шашылыш кабыл алынышы жана анын убактысы Пакистандагы коопсуздук жана башкаруу түзүмү америкалык кызыкчылыктар аныктаган тышкы графиктер боюнча иштеп жатканын көрсөтөт. Бул өзгөртүү өлкөдөгү сот жана аскердик бийликти кайра түзүп, америкалык таасирдин жалгыз үстөмдүк кылышына жол ачкан, ага каршы чыккан кандай гана оппозиция болбосун кулатууга бөгөт койгон мурда болуп көрбөгөн кадам болуп эсептелет. Мындан тышкары, алар «мамлекеттик институттардын көз карандысыздыгы» деп атаган түшүнүктү толугу менен жокко чыгарат.
Бир катар өзгөртүүлөрдүн ичинен экөө өзгөчө маанилүү болуп көрүнөт: жогорку аскердик жетекчиликти кайра уюштуруу жана жогорку сот системасындагы реформалар.
Жогорку сот системасында бул өзгөртүү «Федералдык конституциялык сот» деп аталган жаңы конституциялык сотту түзүүнү камтыйт. Бул сот конституциялык иштерди кароого жалгыз ыйгарым укуктуу орган болуп калат. Мунун натыйжасында Жогорку соттун ролу жоюлуп, анын макамы жөн гана жогорку инстанциядагы сот деңгээлине түшүрүлөт. Эми анын чечимдери федералдык сот үчүн милдеттүү болбой калат, ал эми федералдык соттун чечимдери Жогорку сотту кошкондо бардык соттор үчүн милдеттүү күчкө ээ болот. Бул Жогорку соттун ыйгарым укуктарын олуттуу түрдө кыскартып, анын ролун чектейт. Мындан тышкары, армиянын колбашчысына жана мамлекет башчысына өмүр бою кол тийбестик берилет.
Аскерлерге берилген судьяларды дайындоо үчүн бул өзгөртүү судьяларды дайындоо жана которуу ишинде аткаруу бийлигинин ролун күчөтөт. Мурда бул милдеттерди көз карандысыз сот комиссиясы аткарып келген. Мындай кадам сот бийлигинин көз карандысыздыгына олуттуу коркунуч жаратат жана аны Америкага моюн сунган аткаруу бийлигине көбүрөөк баш ийген абалга алып келет. Бул реформалар Пакистан эли үчүн чыныгы же ыкчам адилеттикти камсыз кылууга эмес, тескерисинче, сот системасын Америка агенттеринин жана алардын өлкө ичиндеги жардамчыларынын кызыкчылыгына кызмат кылдыруу үчүн көзөмөлгө алууга, ошондой эле тарыхый жактан Британиянын кызыкчылыктары менен байланышкан жогорку сот тарабынан эч кандай тоскоолдукка учурабаган аткаруу бийлигин бекемдөөгө багытталган.
Ал эми жогорку аскердик жетекчилик жаатында негизги реформа Коргоо күчтөрүнүн колбашчысы деген кызматты түзүү болуп саналат. Бул кызмат жоюлган Биргелешкен штаб башчыларынын төрагасынын ордун басат жана армияны, аба күчтөрүн жана деңиз күчтөрүн көзөмөлдөйт. Коргоо күчтөрүнүн колбашчысы аскердик бөлүктөрдүн жана стратегиялык өзөктүк күчтөрдүн жетекчилерин дайындоо укугуна ээ болот. Бул болсо бул күчтөрдү армиянын штаб башчысына көз каранды кылат, ал эми армиянын штаб башчысы өз кезегинде америкалык таасирге баш ийет. Өзгөртүү армиянын штаб башчысы бул кызматты дайыма ээлешин кепилдейт жана аба күчтөрүнөн, деңиз күчтөрүнөн же өзөктүк бөлүктөрдөн бир да офицердин бул кызматка жетишине жол бербейт. Дал ушул тармактарда Исламга берилгендер жана өлкөдө Аллах түшүргөн өкүмдөр менен башкаруунун кайра кайтышын каалагандар көп.
Бул өзгөртүүгө ылайык, Америкага берилген эң көрүнүктүү офицерлердин бири катары саналган генерал Асим Мунир Коргоо күчтөрүнүн колбашчысы болуп беш жылдык мөөнөткө дайындалды, ошондой эле бул мөөнөттү узартуу мүмкүнчүлүгү да каралды. Ошондой эле Пакистандын өзөктүк куралдарын мурда Улуттук командачылык органынын карамагында башкарып келген эски түзүмдүн ордуна Улуттук стратегиялык командачылыктын башчысы деген жаңы кызмат түзүлдү. Бул өзгөртүү стратегиялык өзөктүк үч күчтү борборлоштурулган түрдө генерал Мунирдин жетекчилигине бириктирип, башкарууну анын колуна топтойт.
Бул өзгөртүүнүн кесепеттери ачык көрүнүп турат: ал мурда салыштырмалуу өз алдынча болуп келген куралдуу күчтөрдүн бардык тармактарында генерал Мунирдин фигурасы аркылуу америкалык таасирди бекемдейт жана жетекчилик менен көзөмөлдү бир колго топтойт. Бийликтеги режим бул реформаларды аскердик жетекчиликте ынтымак жана биримдик жаратат деп негиздегени менен, Коргоо күчтөрүнүн колбашчысынын жалгыз үстөмдүк кылуучу мүнөзү жана кезектешүү системасынын жокко чыгарылышы, Пакистандын коопсуздук системасына Американын толук көзөмөл орнотуусун ашкере кылат.
Бул өзгөртүүнүн андан да кеңири максаттары бар, айрыкча Ислам өлкөлөрүндөгү кагылыштын өзөгүн түзгөн Палестина маселесинин шартында алар аймактагы америкалык кызыкчылыктарды ишке ашырууга байланыштуу. Анткени АКШ америкалык «тынчтык планынын» алкагында Газада яхудий түзүмүнүн кызыкчылыктарын коргоо үчүн өз күчтөрүн жайгаштырууга Пакистандын куралдуу күчтөрүнүн ичиндеги каршылыкка туш болууда. Ошондуктан АКШ администрациясы бул каршылыкты жана ички талаптарды көзөмөлдөө үчүн генерал Мунирдин бийлигин бекемдөөгө таянып жатат.
Бул өзгөртүүлөр Пакистандын конституциялык жана саясий тарыхында кооптуу бурулуш чекитин түзөт. Анткени өзгөртүү аскердик мекеменин таасирин күчөтүп, сот бийлигинин ыйгарым укуктарын кыскартат, бул болсо аскердик кийлигишүүлөрдүн көбөйүшүнө, башкаруу тутумунун негизги тармактарын көзөмөлдөөгө жана жарандык институттардын ролун чектөөгө жол ачат. Демек, Пакистандагы жыйырма жетинчи конституциялык өзгөртүү жөн гана административдик же соттук өзгөрүү эмес, тескерисинче, мамлекеттин институттарына сокку урган жана өлкөдөгү коопсуздук менен саясат деңгээлинде америкалык таасирди күчөткөн терең геосаясий бурулуш болуп саналат.
Билал ал-Мухажир
Роя гезити
