Жакартадагы демонстрациялардын толкуну жана Прабово өкмөтүнө карата нааразылыктын белгилери
Жакартадагы демонстрациялардын толкуну жана Прабово өкмөтүнө карата нааразылыктын белгилери
Жакартадагы демонстрациялардын толкуну 2026-жылдын август айы бою уланып, сентябрдын башына чейин күчөдү. Мисалы, 18-августта бир катар студенттик топтор Индонезия мейманканасынын айланма жол аймагында «Эгемендүүлүктү пайдалануу» деген ураан алдында иш-чара өткөрүштү. Анда алар негизги керектөө товарларынын жана күйүүчү майдын баалары, коррупцияны жоюу, ошондой эле өкмөттүн бир катар саясаттарына баа берүү маселелерин көтөрүштү. Өткөн июнь айында да ушуга окшош акциялар өтүп, анда өкмөттүн ар кандай саясаттарына каршы нааразылык билдирилди. Алардын ичинде экономикалык теңсиздик, коррупция, рупий курсунун алсыздыгы, күйүүчү майдын кымбатташы, чакан жана орто ишканаларга оорчулук келтирген салык маселелери, акысыз тамак-аш программаларын жана «Кызыл-Ак» айылдык кооперативдерин четке кагуу сыяктуу маселелер бар эле.
Нааразылык акцияларынын кийинки толкуну 27-августта Эл өкүлдөр кеңешинин имаратынын айланасында болду. Акцияга ар кандай талаптарды койгон бир нече топ катышты. Алардын бир тобу коррупцияны жоюу маселесин көтөрүп, активдерди конфискациялоо жөнүндө мыйзамды кабыл алууга чакырса, дагы бир тобу экономикалык көйгөйлөргө жана өкмөттүк программалардын ишке ашырылышына көңүл бурду. Тынч өткөн акция кийинчерээк башаламандыкка айланды. Анткени элдин бир бөлүгү Индонезиянын Эл өкүлдөр кеңешинин айланасында кала берген. Бийлик зомбулук жана кыйратуу иштерине катышты деп эсептелген бир катар адамдарга карата коопсуздук чараларын көрдү.
Коррупцияны жоюу жана мамлекеттин байлыктарын башкарууда жоопкерчиликке тартуу иштери алсыз деген түшүнүк эң көрүнүктүү маселелердин бири. Ошондой эле активдерди конфискациялоо жөнүндө мыйзамды тез арада кабыл алуу талабы да бул акциядагы маанилүү маселелердин бири болуп саналат. Анткени эл коррупциялык кылмыштардан келип чыккан активдерди кайтарып алуу үчүн мамлекеттин күчтүүрөөк укуктук куралга ээ болушун каалайт.
Коррупция маселесинен тышкары, азыркы өкмөттүн тушунда экономикалык көйгөйлөр да коом үчүн негизги маселелердин бири болуп саналат. Алардын катарына негизги керектөө товарларынын кымбатташы, сатып алуу жөндөмүнүн азайышы, эмгек акы, жумуш менен камсыз кылуу жана башаламандыктардын булагына айланган ар кандай экономикалык оорчулуктар кирет. Иран менен Американын ортосундагы согуш субсидияланбаган күйүүчү майдын баасынын өсүшүнө, анын ичинде пластиктин кымбатташына таасир эткенде абал ого бетер оорлошту. Ошондой эле рупийдин долларга карата курсу да алсырап, мамлекеттик бюджетке дагы көбүрөөк оорчулук келтирүүдө. Мындан тышкары, Индонезия карызга абдан көз каранды жана чет өлкөдөн ар кандай товарларды импорттогон мамлекет болуп саналат.
Стратегиялык көйгөйлөрдү чечүүгө көңүл буруунун ордуна, Индонезия өкмөтүнүн бюджеттик саясаты президенттин саясий шайлоо өнөктүгүндө берген убадаларынын бири болгон акысыз тамак-аш программасын каржылоого жумшалууда. Бул программанын наркы күнүнө 400 миллиарддан 1 триллион рупийге чейин жетет жана көптөр муну мамлекеттик каражатты ысырап кылуу деп эсептешет. Ошондой эле бул программа аркылуу коррупция учурлары да аныкталып, келтирилген чыгым болжол менен 10,5 триллион рупийге жеткени айтылган. Мындан тышкары, акысыз тамак-аш программасын камсыздоочулардын көбү бийликке жакын тармактардан чыгышат, мейли полициядан, армиядан же өкмөткө байланышкан партиялардан болсун. Бул камсыздоочулардын болжолдуу кирешеси да абдан чоң болуп, 6 миллион рупийге, ал эми жылына болжол менен 1,8 миллиард рупийге чейин жетет.
Билим берүү жагынан Индонезия дагы деле мугалимдердин социалдык абалы, мектеп инфраструктурасынын жетишсиздиги, анын ичинде алыскы аймактардагы мектептерге алып баруучу жолдордун начардыгы сыяктуу көптөгөн көйгөйлөрдөн жапа чегүүдө. Мына ушул жагдай коомчулук менен демонстранттарды акысыз тамак-аш программасын кайра карап чыгууну талап кылууга түрттү.
Армияны күчтөндүрүү жана авторитаризмдин күчөшү маселеси да студенттердин ар кандай демонстрацияларындагы негизги маселелердин бири болуп саналат. Индонезияда болуп өткөн ар кандай акцияларда коопсуздук күчтөрүнүн демонстранттарга карата тоскоолдук кылуусу жана орой мамилеси дайыма байкалып, анын ичинде көптөгөн активисттер камакка алынган. Прабово демонстранттарды көбүнчө чыккынчылык кылууда, чет өлкөлүктөрдүн тарапкерлери болууда, башка кызыкчылыктары бар топторго таандык болууда же акча төлөнүп уюштурулган демонстрацияларга катышууда деп айыптайт.
Ошол эле учурда Индонезия армиясы да өзүнүн ролун кеңейтип, 2025-жылы 100 аймактык өнүктүрүү батальонун түздү. Кийинки планда 2029-жылга чейин алардын санын Индонезиядагы провинциялардын/шаарлардын жалпы санына жеткирүү каралган. Бул батальондордун милдети — айыл чарба, мал чарбачылыгы, балык чарбачылыгы жана саламаттыкты сактоо сыяктуу ар кандай тармактардагы өкмөттүк программаларды көзөмөлдөө. Армиянын ролунун кеңейишине Прабово башкаруусунун тушунда Индонезиянын Куралдуу күчтөрү жөнүндө мыйзамды кайра карап чыгуу планы аркылуу шарт түзүлдү. Коомчулук муну реформалардын күн тартибине чыккынчылык катары баалады, анткени Индонезиянын Куралдуу күчтөрүнүн милдети жарандык тармактагы иштерди башкарууга аралашуу эмес, өлкөнүн коргонуусун жана коопсуздугун камсыз кылуу болушу керек. Прабовонун саясаты 1966-жылдан 1998-жылга чейин отуз жылдан ашуун бийликте турган авторитардык аскердик «Жаңы тартип» режиминин кайтып келишине жол ачуу катары каралууда.
2026-жыл бою болуп өткөн ар кандай окуяларда көтөрүлгөн маселелер 2024-жылдын октябрында президент кызматка киришкенден бир нече ай өткөн соң, 2025-жылдын февраль айынын башындагы «Караңгы Индонезия» кыймылынан тартып, 2025-жылдын августунда Индонезиянын бардык аймактарында өткөн кеңири масштабдагы демонстрацияларда көтөрүлгөн маселелерге дагы эле окшошуп турат. Бул демонстрациялар 2025-жылдын 28–30-августундагы ири демонстрация менен туу чокусуна жеткен. Башында Эл өкүлдөр кеңешинин мүчөлөрүнө берилүүчү жеңилдиктер жана кошумча төлөмдөр маселесинен улам башталган бул акция кийин саясий элитага жана мамлекеттик мекемелерге карата кыйла кеңири сынга айланды. Анда Эл өкүлдөр кеңешин реформалоо, бюджеттин ачыктыгы, коррупцияны жоюу, активдерди конфискациялоо жөнүндө мыйзамды кабыл алуу, саясий партияларды реформалоо, демонстранттарга карата зомбулукту токтотуу жана Индонезиянын Куралдуу күчтөрүнүн жарандык иштерге кийлигишүүсүн чектөө сыяктуу бир катар талаптар көтөрүлдү.
Индонезияда студенттер менен элдин үзгүлтүксүз өткөрүп жаткан демонстрациялары Прабово Субианто менен анын орун басары Жибран Ракабуминг Раканын өкмөтүнө карата нааразылыкты көрсөтүүдө. Бул Tempo Data Science тарабынан 2026-жылдын 31-июлунан 11-августуна чейин негизги керектөө товарларынын баалары, жумуш орундарынын абалы жана кирешенин туруксуздугу боюнча жүргүзүлгөн акыркы сурамжылоонун жыйынтыктарына да шайкеш келет. Анын жыйынтыгында индонезиялыктардын 37 пайызы гана өкмөттүн ишине канааттанары, ал эми сурамжылоого катышкандардын 62 пайызы нааразы экени аныкталган. 1ден 10го чейинки шкала боюнча өкмөттүн ишмердүүлүгү болгону 5,7 балл алган. Бул канааттануу деңгээли 2025-жылдын декабрындагы сурамжылоого салыштырмалуу кескин төмөндөгөн. Анда коомчулуктун канааттануу деңгээли дагы эле 75 пайызды түзсө, 2026-жылдын мартында 58 пайызга, андан кийин 2026-жылдын августунда 37 пайызга чейин төмөндөгөн. Коомчулуктун өкмөттүн ишине нааразы болушунун айрым себептерине негизги керектөө товарларынын баасы, жумуш табуунун кыйынчылыгы жана кирешенин туруксуздугу кирет.
Прабово Субиантонун башкаруусуна эки жыл толуп бара жатканда, уланып жаткан бул акциялар аталган режим бийликке жакын аз сандагы адамдарга же элитага гана пайда алып келген саясаттарды жүргүзүүнүн ордуна, коомго көбүрөөк пайда алып келе турган саясаттарды жүргүзөт деген чоң үмүт бар экенин көрсөтүүдө. Айрыкча, өкмөт буга чейин ишке ашырылган бардык саясаттарды өзгөртүү жана жакшыртуу үчүн олуттуу ниетин көрсөтпөй жаткандыктан, мындай акциялар азыркы режимдин башкаруусунун аягына чейин уланышы ыктымал.
Роя гезити
Устаз Абдуллах Асвар
