Американын Иран портторун курчоого алуусундагы натыйжа жана Ирандын стратегиялык тандоолору
Американын Иран портторун курчоого алуусундагы натыйжа жана Ирандын стратегиялык тандоолору
Америка Ормуз кысыгын сыртынан курчоо аркылуу Иранга болгон басымды күчөтүп, анын Индия жана Кытай сыяктуу ири Азия мамлекеттерине мунай сатуу кирешелерин кыскартууга аракет кылууда. Бул курчоо, шексиз, каракчылыктын бир түрү болуп эсептелет жана ал Иран экспортунун токтоп калышына, ошондой эле анын деңиз портторундагы күйүүчү май кампаларында жетишсиздиктин пайда болушуна алып келет. Натыйжада Иран бул күйүүчү майдын чоң бөлүгүн кургактагы кампаларга өткөрүүгө мажбур болууда.
Ушундай экономикалык жана энергетикалык коркунучтардын алдында, ошондой эле иран шаарларында электр камсыздоонун үзгүлтүккө учурашынан коркуп, Иран Баб ал-Мандеб кысыгын жабуу аркылуу Кызыл деңизде деңиз курчоосун киргизүү мүмкүнчүлүгүнө ишарат кылды. Мунун максаты экономикалык кризисти бүтүндөй дүйнөгө жайылтуу жана аны ири глобалдык кризиске айландыруу аркылуу Америкага басым жасоо, аны курчоону токтотууга мажбур кылуу. Бирок бул ишараттарга карабастан, Америка мындай коркутууларга моюн сунган жок жана Иран портторун курчоону улантты, ал тургай аны дагы күчөтүп, кысыктан тышкары жайгашкан бардык иран портторун да камтыды.
Америка тарабынан Ормуз кысыгын сыртынан курчоо Иранга карата колдонулган эң күчтүү жана эң натыйжалуу басым каражаты болду. Ал Американын Иранга каршы жүргүзгөн аскерий аракеттеринен да күчтүүрөөк таасир берди. Бул муунткан курчоо Иран экономикасына жана бийлигине олуттуу сокку уруп, кризистин жумшарышына жана тараптардын согушту токтотууга багытталган олуттуу сүйлөшүүлөргө келүүсүнө алып келди. Ошондон кийин Иран күтүүсүздөн кысыкты курчоону токтотуп, аны бардык соода кемелери үчүн толук ачканын жарыялады. Мунун ордуна Американын күчтүү басымы алдында яхудий түзүмү Ливандагы согуш аракеттерин он күнгө токтотууга макул болгонун билдирди. Бул убактылуу токтотуу туруктуу тынчтыкка даярдык катары каралды, бирок Америка эки маселенин ортосунда байланыш бар экенин текеберлик менен четке какты. Бирок сүйлөшүүлөрдө мындай жылыш болгонуна карабастан, Америка Иран портторуна болгон курчоону сактап калды жана ал сүйлөшүүлөр аяктап, жарыяланган максаттар толук ишке ашканга чейин улантыларын билдирди. Башкача айтканда, Иран араб портторуна болгон курчоону алып салганына карабастан, Америка Иран портторуна болгон курчоону сактап калды.
Иран муну келишимдин бузулушу деп эсептеп, кысыкты кайрадан экинчи жолу жапты. Иран куралдуу күчтөрүнүн командачысы мындай деп билдирди: «Вашингтондун деңиз курчоосун улантуусу жана иран соода кемелери менен мунай танкерлеринин коопсуздугу боюнча белгисиздик жаратышы 8-апрелден бери күчүндө болгон ок атышууну токтотуу келишиминин бузулушуна алып келүүчү кадам болуп саналат. Ал эми Ирандын Түркия, Ирак, Азербайжан жана Армения менен кургактыктагы башка чыгуу жолдору бар, алар Перс булуңундагы порттордун ордун баса алат деген пикир туура эмес. Анткени бул чек ара өтмөктөрү Иран мунайынын ири көлөмдөрүн ташууга жана экспорттоого ылайыкташкан эмес. Алар жөн гана кадимки чек ара өтмөктөрү болуп саналат, мунай ташууга даярдалган эмес жана мунай объектилери менен атайын куурлар аркылуу туташкан эмес, демек деңиз жолдорунун ордуна жарактуу альтернатива боло албайт.
Бул америкалык курчоо Ирандын саясий чечимдерине олуттуу таасирин тийгизди жана ал кыска мөөнөттө эле экономикалык натыйжа берип, Ирандын жалпы стратегиялык абалына түздөн-түз таасир этүүдө. Ошону менен бирге, бул курчоо Америкага геосаясий жактан байкаларлык пайда алып келүүдө. Бирок бул Иран согушта утулду жана анын бул курчоого каршы башка варианттары жок дегенди билдирбейт. Эгер Иран Америка менен каршылыкты улантууну кааласа, анда Ормуз кысыгын жабууну улантып, Перс булуңундагы бардык порттордон бир да баррель мунай чыгарууга жол бербеши керек. Бул, албетте, дүйнөлүк энергетикалык камсыздоого чоң сокку урат жана сөзсүз түрдө Американын дүйнө менен болгон мамилелеринде аны дагы да кыйын абалга салат, натыйжада дүйнө мамлекеттеринин баарын ага каршы бурган абалга жеткирет. Мындай абалга Америка туруштук бере албайт. Ошондой эле Иранда азырынча колдонбогон дагы бир утушка алып бара турган басым каражаты бар. Бул ал дайыма ишарат кылып келген Баб ал-Мандеб кысыгын жабуу. Бул ыкма өткөн жылы он эки күндүк согушта ийгиликтүү сыноодон өткөн. Бирок көрүнүп тургандай, Иран тактикалык пайда алуу максатында Америка менен узакка созулган каршылыкка барууну каалабайт. Ошентсе да, стратегиялык узак мөөнөттүү деңгээлде каршылык көрсөтүү жана туруктуулук Иран үчүн пайдалуураак болмок. Анткени Ормуз жана Баб ал-Мандеб кысыктары жабылса, дүйнөлүк абалды саясий жана экономикалык жактан бардык тараптан курчутат жана дүйнөлүк экономикага түздөн-түз сокку урат. Бул сокку энергия, өнөр жай жана соода тармактары менен гана чектелбестен, азык-түлүк, дары-дармек жана жалпы жашоонун бардык тармактарына таасир этет.
Америка Иран портторун курчоого алып, Ирандагы жашоо шарттарын татаалдаштыра алат. Бирок ал континенттер ортосундагы деңиз жана океандардагы навигациянын узак убакытка бөгөттөлүшү сыяктуу көйгөйгө каршы тура албайт. Ал Иранга ар кандай бомбалар жана ракеталар менен чабуул жасай алат, бирок аны кургактан басып алып, толук көзөмөлгө ала албайт. Ал Ирандагы көптөгөн жетекчилерди жок кыла алды, бирок Ирандагы режимди өзгөртө алган жок.
Жыйынтыктап айтканда, Иран портторун курчоо Америка үчүн пайдалуу, Иран үчүн зыяндуу, бирок бул Америка үчүн согушту толук чечип бере албайт жана Иран жетекчилиги кааласа, анын узак жылдар бою туруктуу каршылык көрсөтүүсүн токтото албайт. Ошондуктан бул маселе Иран үчүн жашоо-өлүм маселеси болуп, анда туруктуулук жана сабыр талап кылынат. Ал эми Америка үчүн бул тандалма согуш болуп эсептелет, аны токтотууга түрткү болгон себептер аны улантууга түрткөн себептерге караганда көбүрөөк. Мына ошондуктан Иран Америка талаптарына баш ийбеш керек, тескерисинче туруктуу каршылык көрсөтүүсүн улантышы зарыл, акыры Америка бул согуштан аргасыз чыгып кетчү абалга жетиши керек. Анткени анын алдында Вьетнам жана Афганистандагыдай эле чыгып кетүүдөн башка жол калбайт.
Америка согуш аркылуу ала албаган нерсени сүйлөшүү аркылуу албашы керек. Иран үчүн сүйлөшүүлөрдөн дароо чыгуу эң туура жол. Бул азыр Ирандын колундагы эң күчтүү курал болуп саналат. Андан соң ал каршылык көрсөтүүнү, туруктуулукту жана күрөштү улантып, акыры Америка Перс булуңунан уят болуп, жеңилген абалда чыгып кетишине жетиш керек.
Роя гезити
Абу Хамза ал-Хатвани
