Тони Блэрдин Өзбекстанга сапары – Борбор Азиядагы геосаясий күрөштүн жаңы баскычы

Тони Блэрдин Өзбекстанга сапары – Борбор Азиядагы геосаясий күрөштүн жаңы баскычы

Мамлекеттер саясатта сезимдерге эмес, кызыкчылыктарга таянып аракет кылышат. Эл аралык мамилелерде «дос мамлекет» деген түшүнүккө караганда «орток кызыкчылыктар» деген түшүнүк үстөмдүк кылат. Ошондуктан Тони Блэрдин Ташкентке болгон сапарын жөн гана протоколдук жолугушуу катары баалоо жаңылыштык болот.

Суроо башкача коюлушу керек: Эмне үчүн бүгүн? Эмне үчүн Өзбекстан? Эмне үчүн Тони Блэр? Ушул суроолорго жооп табылмайынча, бул жолугушуунун чыныгы маңызын түшүнүү мүмкүн эмес.

Эмне үчүн Борбор Азия кайрадан эл аралык түзүмдүн көңүл борборуна айланды?

Жакынкы тарыхта Борбор Азия аймактык мааниге гана ээ болгон аймак катары каралчу. Бүгүн болсо кырдаал өзгөрдү.

Украинадагы согуш Россиянын аймактагы таасирин жана мүмкүнчүлүктөрүн кайрадан калыптандырды. Ал эми Кытай экономикалык коридорлору жана ири инвестициялары аркылуу өз таасирин кеңейтүүнү улантууда. АКШ менен Европа болсо Россия жана Кытайдын аймактагы таасири толук үстөмдүккө айланышын каалашпайт.

Борбор Азия эми жөн гана беш мамлекет жайгашкан географиялык аймак эмес. Ал Европа менен Азияны байланыштырган транспорттук коридорлор, энергия булактары, чийки заттын ири запастары, ошондой эле коопсуздук жактан өтө чоң стратегиялык мааниге ээ болгон геосаясий борборго айланды.

Мындай шартта ар бир ири держава бул аймактагы өзүнүн катышуусун бекемдөөгө умтулат.

Эмне үчүн Британия?

Көпчүлүк Британияны жөн гана Европа мамлекети катары көрүшөт. Бирок тарых башка нерсени көрсөтөт. Британия кылымдар бою таасир жүргүзүү жана көзөмөл орнотуу өнөрүн калыптандырган мамлекет. Ал муну аскердик күч аркылуу гана эмес, дипломатия, экономика, билим берүү жана консалтингдик тажрыйбалар аркылуу да ишке ашырып келген. Бүгүнкү күндө да ал көптөгөн өлкөлөрдү түздөн-түз башкарбайт. Тескерисинче, кеңешчилер, консалтингдик мекемелер, инвестициялар, мамлекеттик башкаруу жана башкаруу системасын реформалоо аркылуу өз таасирин жүргүзөт. Бул жерде эң маанилүү жагдай – Британияны дагы эле колонизатор мамлекет катары кароо зарыл.

Тони Блэр ушул саясаттын эң маанилүү жана көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири болуп эсептелет. Анын ар бир кеңеши сөзсүз Өзбекстанга пайда алып келет деп кароо саясий аң-сезимдин жетишсиздигин көрсөтөт. Анткени эл аралык саясаттагы жөнөкөй бир эрежени эстен чыгарбоо керек: ири мамлекеттердин көрүнүктүү өкүлдөрү, адатта, өз өлкөлөрүнүн узак мөөнөттүү стратегиялык кызыкчылыктарына каршы келген саясатты жүргүзүшпөйт. Ошондуктан сырттан берилген ар кандай кеңеш анын мүмкүн болгон кесепеттери менен катар бааланышы керек.

Геосаясий көз караштан алганда Тони Блэр Мирзиёевге кандай кеңештерди бериши мүмкүн?

Расмий жолугушуунун мазмуну толук жарыяланган жок. Ошондуктан анда так эмне айтылганын билбейбиз. Бирок учурдагы эл аралык кырдаалга таянып, анын мүмкүн болгон багыттарын жана негизги темаларын талдоого болот.

Бүгүнкү күндө Борбор Азия дүйнөдөгү эң маанилүү атаандаштык аянттарынын бирине айланып бара жатат. Бул аймакта өз таасирин күчөтүүгө бир эле учурда бир нече ири күчтөр аракет кылууда:

Россия: коопсуздук жана экономика тармагындагы салттуу таасирин сактап калууга аракет кылууда.

Кытай: соода, транспорт жана инфраструктураны өнүктүрүү аркылуу өз таасирин кеңейтүүдө.

АКШ менен Британия: Россия менен Кытайдын бул кеңейүүсүн ооздуктоого жана алардын таасирине каршы тең салмактуулукту түзүүгө аракет кылууда.

Тони Блэр өз сапарларын саясий лидер катары эмес, эл аралык саясий кеңешчи катары жүргүзөт. Ал жетектеген институт мамлекеттик башкаруу, экономикалык реформалар жана инвестициялык чөйрөнү жакшыртуу маселелери боюнча көптөгөн мамлекеттерге кеңеш берет. Ошондуктан бул жолугушууну Британиянын Борбор Азиядагы өз таасирин күчөтүүгө багытталган аракеттеринин бир бөлүгү катары баалоо өтө маанилүү.

Өзбекстан ошол эле учурда Россия, Кытай, АКШ, Европа жана аймактагы мамлекеттер менен тең салмактуу мамилелерди сактоого аракет кылууда. Мындай шартта тышкы эксперттер төмөнкүдөй ыкмаларды сунушташы мүмкүн:

• Тышкы саясаттагы көп багыттуу тең салмактуулукту сактоо.

• Батыштын инвестицияларын жана технологияларын кеңири көлөмдө көбүрөөк тартуу.

• Мамлекеттик башкаруу жана мамлекеттик администрация системасын эл аралык стандарттарга ылайыкташтыруу.

• Санариптик экономика жана жасалма интеллект тармагындагы реформаларды тездетүү.

• Табигый ресурстардын мүмкүн болушунча көбүрөөк бөлүгүн Кытайга эмес, өзгөчө Британияга багыттоонун пайдалуу экенине ынандыруу.

Мындай кеңештердин айрымдары Өзбекстандын кызыкчылыктарына да кызмат кылышы мүмкүн. Маселен, Өзбекстан Россиянын Украинага каршы согушун колдобой койгонун Британиянын кеңеши негизинде кабыл алынган чечим катары баалоого болот. Бирок мындай позициялардын Британиянын жана башка Батыш мамлекеттеринин аймактагы өз таасирин күчөтүү максаттарына да шайкеш келиши табигый көрүнүш. Эл аралык саясатта бул эки жагдай бир эле учурда катар орун алышы мүмкүн.

Эгемендүүлүк эмнеден башталат?

Эгемендүүлүк мамлекеттик туу, гимн жана чек аранын болушу менен эле ишке ашпайт. Эгер мамлекеттин стратегиялык чечимдери, өнүгүү модели жана башкаруу философиясы дайыма тышкы борборлордо калыптанып жатса, анда бул чыныгы эгемендүүлүккө суроолорду жаратат. Тышкы тажрыйбадан пайдаланууга болот. Бирок аны сокур түрдө кабыл алуу таптакыр башка нерсе. Ар кандай эл өзүнүн кызыкчылыктарын өзү аныктап, ички жана тышкы саясатын өз алдынча жана көз карандысыз эрки менен жүргүзө алганда гана чыныгы эгемендүүлүккө жетише алат.

Исламий саясий фикр көз карашынан алганда, мусулман коом кайсы булакка таянышы керек?

Мусулмандар үчүн өнүгүүнүн жана алдыга жылуунун негизги булагы, эң оболу, Аллахтын Китеби жана Анын Элчисинин ﷺ Сүннөтү болуп саналат. Исламий саясий фикрде негизги өлчөм адамдар эмес, булак жана өкүм болот. Аллах Таала Өзүнүн Ыйык Китебинде мындай дейт:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِين﴾

“Эй момундар, жөөттөр менен насранийлерди дос тутпагыла! Алардын кээ бирлери кээ бирлерине дос. Силерден ким аларга дос болсо, анда, ал ошолордон. Албетте Алла заалим коомду туура жолго баштабайт”. (Маида: 51).

Роя гезити

Ислам Абу Халил — Өзбекстан