Ёнилғи танқислиги узоқ давом этади
Ёнилғи танқислиги узоқ давом этади
Қирғизистон Вазирлар Маҳкамаси ички бозорни барқарорлаштириш мақсадида ёнилғи импорт қилувчиларнинг харажатларини қоплаш механизмини ишга туширмоқда. Давлат ҳар бир туркумнинг нархини ва логистика харажатларини текшириш ҳамда рухсат берилган савдо устамасини чеклаш орқали нефтетрейдерларнинг қиммат баҳодаги ёнилғини харид қилишга кетган харажатларини қисман қайтариб беришни кўзламоқда.
Ҳукумат режасига кўра, бу чоралар танқисликнинг олдини олишга ҳамда ижтимоий аҳамиятга эга ёнилғи тури бўлган — АИ-92 маркали бензин ва дизель ёнилғиси нархининг кескин ошишини жиловлашга қаратилган.
Бироқ, таклиф этилаётган чоралар асосан реактив (вазиятга қараб иш тутиш) хусусиятига эга бўлиб, инқироз назорат остида эканини кўрсатишгагина қаратилган, холос. Бу чоралар танқислик оқибатларини бироз юмшатса-да, келажакда бундай ҳолат такрорланишига йўл қўймайдиган ёки нархларнинг барқарор пасайишини кафолатлайдиган тизимли ечимларни таклиф эта олмайди.
Асосий урғу бозорни ёнилғи билан таъминлаш ва импорт қилувчиларнинг харажатларини қисман қоплаб беришга қаратилмоқда. Аҳоли учун ёнилғи нечоғлик ҳамёнбоп бўлиши эса ҳануз очиқ масалалигича қолмоқда. Нархлар эркин қўйиб юборилган тақдирда, АИ-92 маркали бензиннинг бир литри 114 сом атрофида бўлиши мумкинлиги ҳақидаги баёнот алоҳида эътибор талаб қилади.
Давлат томонидан тартибга солиш уринишлари ҳозирча нархларнинг бу даражага чиқишига йўл қўймаётган бўлса-да, бундай рақамларнинг жамоатчиликка ошкор қилинишининг ўзиёқ бозор учун янги бошланғич кафолат маблағини шакллантирмоқда.
Агар танқислик бир ойга ёки ундан ортиқ вақтга чўзилса, бозор иштирокчилари ва истеъмолчилар секин-аста юқори нархларга кўникиб қолиши ҳеч гап эмас. Бу эса таъминот барқарорлашганидан кейин ҳам ёнилғи нархининг инқирозгача бўлган нархга қайтиш эҳтимолини сезиларли даражада камайтиради.
Ёнилғи бозори тарихи тасдиқлаган нарса шуки, чакана нархлар одатда жуда тезлик билан кўтарилади. Танқислик бартараф этилгандан кейин ҳам, фойда олишга йўналтирилган капиталистик тизимда бозор янги юқори нарх даражасида мустаҳкамланиб қолади, нархларнинг пасайиши эса жуда арзимас ўзгаришлар билангина чекланади.
Шу сабабли, амалдаги инқироз ёнилғининг вақтинчалик қимматлашишига эмас, балки нархларнинг узоқ муддатли ўсишига олиб келиши эҳтимоли юқори.
Бундан ташқари, бозор ёнилғи билан муваффақиятли таъминланган тақдирда ҳам, унинг кенг кўламли иқтисодий таъсири сақланиб қолаверади.
Ёнилғи нархи ишлаб чиқариш ва логистиканинг деярли барча босқичларига бевосита таъсир кўрсатади. Қимматлашган ёнилғи юк ташувчилар, қишлоқ хўжалиги, саноат ва савдо тармоғининг харажатларини оширади. Бу эса, ўз навбатида, вақт ўтиши билан аксарият товар ва хизматлар нархига сўзсиз таъсир қилади.
Хулоса қилиб айтганда, таклиф этилаётган чоралар нарх ўсишининг туб сабабларини бартараф этишга қаратилган эмас, у кўпроқ сиёсий характерга эгадир. Амалга оширилаётган чоралар фақатгина инқироз оқибатларини юмшатишга ҳамда вақтинчалик танқисликнинг олдини олишга қаратилган.
Инқироз якунланганидан сўнг ҳам ёнилғи таъминотини барқарор диверсификация қиладиган, бозордаги рақобатни кучайтирадиган ва асоссиз юқори нархларнинг узоқ сақланиб қолишини чеклайдиган самарали механизмлар яратилмас экан, истеъмолчилар илгаригидан анча юқори бўлган «янги нархлар»га кўнишга мажбур бўлиб қолаверади.
Абду Шукур
