Трамп маъмурияти АҚШни қаерга етакламоқда? (1)

Трамп маъмурияти АҚШни қаерга етакламоқда? (1)

Исом Шайх Ғоним

Доналд Трамп юритаётган йўналишни тушуниш ва унинг мақсадини белгилаш учун, аввало, Американинг бугунги воқелигини англаш лозим. Зеро, бу маъмурият айнан мана шу воқеликдан келиб чиқиб, Американинг халқаро мавқеини мустаҳкамлашга, уни юксалтиришга ёки инқирозини тўхтатишга ҳаракат қилмоқда. Бусиз маъмуриятнинг йўналиши ҳақида гапириш шунчаки фаразларга таяниш бўлиб қолади, натижада ҳақиқат хаёл ва истаклар билан аралашиб кетади, бу эса воқеликни нотўғри тушунишга ва баҳолашда хатоларга йўл қўйишга сабаб бўлади.

Америка шубҳасиз замоннинг энг қудратли империясидир ва у шунчалик улкан салоҳиятга эгаки, баъзилар уни чексиз деб ўйлайдилар. Бунга ишора қилиш учун биргина мисол кифоя: унинг энг бой одамларидан бири Илон Маскнинг бойлиги дунёдаги ўнлаб давлатларнинг ялпи ички маҳсулотидан кўпдир. Шунингдек, Трамп маъмурияти Венесуэлада бир неча соат давом этган ҳарбий амалиёт ўтказиб, мамлакат президенти Мадурони ҳибсга олди ва ундан кейингиларни шу даражада қўрқитиб қўйдики, улар дарҳол бўйин эгдилар. Натижада Трамп дунёдаги энг йирик хом нефть захирасига эга мамлакат устидан назорат ўрнатганини эълон қилди ва бирин-кетин Америка хазинасига тушаётган Венесуэла нефти ҳақидаги хабарларни эълон қила бошлади.

Шундай экан, Қўшма Штатларнинг қудрат устунларини паст баҳолаш ёки нотўғри талқин қилиш сиёсатчилар ва давлатлар учун худкушлик билан баробардир. Фақатгина ўз кучларини тўғри баҳолай оладиган ва Америка қудратининг заиф нуқталарига қарши ўзларининг соғлом кучларини қўя оладиган сиёсатчилар ва давлатлар бундан мустасно.

Америка бошқарувига келган ҳар бир президент унинг буюклигига янги бир ғишт қўшиб келарди. Бу буюклик Совет Иттифоқи парчаланиши билан ўзининг энг юқори чўққисига чиқди. Аммо Ироқ ботқоғига ботганидан сўнг инқироз сари йўл олди.

Аслида, ёш Америка Иккинчи жаҳон урушидан ғолиб бўлиб чиққанда, унинг асосий шиори — Япония фронтида тақдирни ҳал қилган ядровий қуролга ягона эгалик қилиш ва нафақат Американики, балки бутун дунёники деб ҳисобланган доллар эди. Ушбу доллар урушдан кейин Америка хазиналарида тўпланган дунё олтинининг учдан икки қисми билан қўллаб-қувватланганди. Бунга ишлаб чиқариши кучайиб бораётган, уруш вайроналари етмаган ва Европанинг барча элиталарини ўзига жамлаган бой иқтисодиётни қўшинг. Яъни унда буюк давлат бўлиш учун керак бўлган бирорта қудрат устуни кам эмас эди. Кейинчалик бу устунлар Америка бошчилигидаги қуролланиш пойгаси орқали янада мустаҳкамланди ва унинг кучини бир неча баробар оширди. Дунёнинг бошқа давлатлари, айниқса, унинг европалик иттифоқчилари Америка иқтисодиётига қарам бўлиб қолдилар. Бу қарамлик Европада «Маршалл режаси» шаклини олди ва Европа иқтисодиёти Америкага ажралмас даражада боғлиқ ҳолда қайта тикланди.

Американинг бутун дунё бўйлаб ҳукмронлик занжирини тугаллаши йўлидаги ягона тўсиқ Совет Иттифоқи эди. Бу тўсиқ 1991 йилда, совет раҳбари Горбачёв ўз мамлакати ва Шарқий Европа блокини тартибли равишда инқирозга етаклашга уриниб, буни уддалай олганидан сўнг буткул парчаланди. Америка бу инқироз Рейганнинг «Юлдузлар жанги» дастури орқали амалга оширган кучли босими остида содир бўлганини яхши биларди. Шарқий Европа Москвадан ажралиб чиққач, АҚШ президенти Катта Жорж Буш 1990 йилда Финляндия пойтахти Хелсинкида Горбачёв билан учрашувдан сўнг «Янги дунё тартиби» туғилганини эълон қилди. Шундан сўнг у Ироқни Қувайтдан чиқариш учун уруш олиб борди. Кўп ўтмай Совет Иттифоқи парчаланиб кетди ва Американинг дунёдаги ҳукмронлиги қаршисидаги совет тўсиғи олиб ташланди. Совет Иттифоқи иккинчи давлат ва Американинг рақобатчиси мақомидан тушиб кетиши билан, Америка дунёнинг яккаю ягона ва баҳссиз раҳбари ҳамда ҳукмронига айланди. У «Суперкуч» мақомини олди, ундан пастда турган бошқа давлатлар эса «Буюк давлатлар» (Major Powers) бўлиб қолди, холос. Улар билан Американинг ҳарбий, иқтисодий ва сиёсий қудрат устунлари ўртасида жуда катта масофа бор эди.

Америка дунё устидан ҳукмронлик ўрнатиб, уни бошқаришни ўз қўлига олди ва ўз қудратини мустаҳкамлайдиган халқаро тизимни қура бошлади. Социализмнинг қулаши ва капитализм учун майдонда мафкуравий рақиб қолмаганидан сўнг, америкалик файласуф Френсис Фукуяма «Тарихнинг ниҳояси» ҳақида гапирди. Бу Америка ғалабасининг абадийлигини англатарди. Шу билан халқаро майдондаги мафкуравий кураш якунланди. Америка Россия билан ядровий қуролсизланиш бўйича келишувларни ўз манфаатига мослаб тузди. Чеченистон урушларига ботган Россиянинг ҳарбий қудрати заифлашиб, икки ўн йилликдан кўпроқ вақт давомида халқаро майдондан буткул ғойиб бўлди.

Америка ўзи устун бўлган иқтисодиётни юқори даражага кўтарди ва ўз компанияларини рақобат қилиб бўлмайдиган улкан гигантларга айлантириш учун уларни бирлаштириш даврини бошлади. Бу компаниялар «Глобаллашув»нинг янги даврида бутун дунё бўйлаб пул йиғиш учун сочилди. Америка эркин савдо ғояси ва божхона тўсиқларини бузиш орқали бу глобаллашув асосларини яратди ва 1995 йилда Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) каби ўз халқаро тармоқларини тузди. Америка сиёсати Фукуяма назариясига кўра дунё устидан ўз ҳукмронлиги ва назоратини абадийлаштиришни кўзлаган эди.

Бироқ Трамп маъмуриятидан олдинги ўттиз йилдан ортиқ вақт давомида Америка сиёсати жиддий халқаро муаммоларга дуч келди. Ироқ ва Афғонистон ботқоғига ботиши, «терроризм» деб атаган Исломга қарши уруши, Шимолий Кореянинг янги ядровий давлат сифатида пайдо бўлиши шулар жумласидандир. Шунингдек, Путин ҳокимиятга келиб, Россия нисбатан ўзини тиклагач, халқаро майдонда «кўп қутблилик» талаблари қайтадан янграй бошлади. Лотин Америкаси давлатлари Америка таъсиридан чиқа бошлади, араб дунёсидаги «Араб баҳори» инқилоблари, хусусан, Обама маъмуриятининг кўп кучини сарфлаган Сурия воқеалари Америка нуфузини сезиларли даражада тебратди. Буларнинг энг сўнггиси — 2022 йилдаги Россиянинг Украинага босқини бўлди.

Иқтисодий соҳада эса Хитойнинг юксалиши ва Америка компанияларининг у ерга кўчиб кетиши АҚШ иқтисодиёти учун улкан муаммога айланди. Бу муаммо Европа билан бўлган иқтисодий рақобатдан (Европада Евронинг муомалага киритилиши билан рамзий маъно касб этган рақобатдан) ҳам хавфлироқ бўлиб чиқди. Америка мана шу ўтган уч ўн йиллик давомида халқаро майдондаги барча соҳаларда устунлик ва ҳукмронлик орасида тебраниб турди. Бироқ у шу билан бирга улкан йўқотишларга ҳам дуч келдики, бу унинг имкониятлари чегарасини хавфли даражада очиб қўйди. Албатта, Америка бу йиллар давомида кўплаб ютуқларга ҳам эришди, уларнинг энг каттаси — Европа давлатларининг мустақиллигига зарба бериш ва уларни халқаро рақобат майдонидан чиқариш бўлди. Россиянинг Украинага босқини Европа давлатларини янги бир воқелик қаршисида қолдирди: уларда чуқур ҳарбий заифлик пайдо бўлди ва агар Американинг «ҳимоя соябони» олиб ташланса, уларнинг мавжудлиги хавф остида қолади.

Бу ҳолат президент Байден даврида Европани Хитойга нисбатан мустақил сиёсатига чек қўйишга ва Американинг «аравасига» қайтиб тиркалишга мажбур қилди. Бунинг эвазига Америка Европани унинг шарқий томонидан ер тишлаб келаётган Россиядан ҳимоя қилишга ваъда берди. Шунингдек, Америка Еврони доллар билан рақобат қила олмайдиган кичик рақибга айлантириб қўйди ҳамда Россиянинг энергия томирлари кесиб ташлангач, Европа давлатларини Американинг энергия ресурсларига, хусусан газига боғлаб қўйди. Бироқ шунча ютуқларга қарамай, 1990 йилда қарзи 3 триллион доллар бўлган Американинг бугунги қарзи хавфли даражада ўсиб, 40 триллион долларга яқинлашди. Бугун Америка Хитой иқтисодиётига ўзининг иқтисодий буюклиги учун энг катта таҳдид деб қарамоқда ва уни рақобатдан четлатиш учун бор кучини сарфламоқда. Аммо Хитой иқтисодиёти шиддат билан ўсишда давом этди ва Хитой ўз инвестициялари билан дунёга чиқиб, Америка ҳукмронлигига таҳдид сола бошлади.

Хитой муаммоси Американи Исломга қарши урушини тўхтатиб, кучларини бошқа томонга йўналтиришга мажбур қилди. У Ироқ, Афғонистон ва ниҳоят Суриядан бирор сезиларли натижага эришмай туриб чиқиб кета бошлади. Америка «Ал-Қоида»га қарши курашиш учун Афғонистонга бостириб кириб, уни босиб олганди. 2003 йилда эса Ироқ нефти Америка иқтисодиётини жонлантиришига умид қилиб, Ироққа бостириб кирди. Бироқ у ерда ўзига қарши жанг қилаётган ўнлаб исломий ташкилотларга дуч келди. Агар Эроннинг Ироқ қўзғолонига қарши Америкага берган ёрдами бўлмаганида, Американинг Ироқдаги қанотлари аллақачон синиб бўлган бўларди. Америка Ироқ нефтидан фойдалана бошлагунга қадар триллионлаб доллар маблағ сарфлади. 2021 йилда Афғонистондан хорланган ҳолда чиқиб кетди ва ҳокимиятга ўзи йигирма йил урушган «Толибон» ҳаракати қайтди. Сурияда эса «Халифалик» шиорини кўтарган юзлаб исломий гуруҳлар пайдо бўлгач, Америка у ердан чиқиб кетиш ва Аҳмад аш-Шаръ (Жўлоний) билан келишувга эришиб, уни раҳбар этиб тайинлашдан бошқа чора топмади.

Американинг 2001 йилда «терроризм» баҳонасида Исломга қарши бошлаган уруши, эҳтимол, социализм қулаганидан кейин ўз халқаро сиёсати учун баҳона қидиришдан келиб чиққандир. Аммо, ҳар қандай ҳолатда ҳам, у Исломни исталган лаҳзада халқаро сиёсий хавфга айланиши мумкин бўлган ўта кучли мафкуравий хавф деб билди. Айниқса, «Араб баҳори» воқеаларидан кейин. Шу сабабли, Америка ўз халқаро сиёсатида бири иккинчисидан кам бўлмаган иккита муаммо билан тўқнашди: Хитой ва Ислом.

Агар Хитой хавфи асосан иқтисодий соҳада бўлса, Ислом хавфи ҳар томонлама ва қудратлидир. Шу боис, Америка Ислом хавфини шунчаки ташлаб қўйиб, бор эътиборини Хитойга қарата олмади. У ўз кучларини Хитойнинг юксалишига тўсқинлик қилиш ва Исломнинг ҳокимиятга келишини олдини олиш ўртасида тақсимлашга мажбур бўлди. Бунинг ичига яҳудий вужудини янада чуқурроқ қўллаб-қувватлаш ва «қутурган ит» сиёсатини амалга ошириш ҳам киради. Бу «ит» бугун Ғазони йўқ қилиш, Сурия қуролларини чиритиш, Ливанни ва Эроннинг ядровий дастурини вайрон қилиш орқали исломий минтақани жиловлаш ва унинг хавфларини йўқотиш учун ҳаракат қилмоқда. Хитойнинг юксалиши ва Исломнинг уйғониши Америка халқаро майдонда дуч келаётган иккита энг катта масала бўлса, ундан кейинги даражада Шимолий Корея ядровий муаммоси, Россиянинг «кўп қутблилик» талаби ва Украина уруши, шунингдек, Американинг Ғарбий ярим шардаги (Лотин Америкаси) нуфузининг заифлашиши каби масалалар ҳам уни чарчатмоқда. Хулоса қилиб айтганда, Америка дунё устидаги чангали бўшашаётганини, унинг халқаро ҳукмронлиги йўқолаётганини ва ҳатто унинг устунлиги хавф остида қолганини ҳис қилди. Зеро, Хитой иқтисодиёти унга яқинлашиб қолди, Хитойнинг йирик компаниялари Америка гигантлари билан рақобатлашмоқда ва ҳатто қуёш энергияси, электромобиллар ҳамда нодир металлар каби баъзи соҳаларда Хитой устунликни ўз қўлига олмоқда. Америка ҳукмронлигини йўқотганининг яна бир белгиси шундаки, саноатнинг катта қисми мамлакатни тарк этиб, Хитойга кўчиб ўтди. Президент Трамп ўзининг биринчи муддатида божхона тўловлари орқали Хитойга босим ўтказмоқчи бўлганида, коронавирус пандемияси Американинг Хитой товарларига нақадар қарам бўлиб қолганини кўрсатиб қўйди; Америка бозори Хитой ишлаб чиқаришига шунчалик боғланиб қолгандики, АҚШ яқин келажакда ўз бозори эҳтиёжларини ўзи қондира олмас эди. Украина уруши Америка омборларидаги баъзи қурол турларини бўшатиб қўйганида (масалан, Америка анчадан бери ишлаб чиқаришни тўхтатиб, фақат захираларга таяниб келган «Жавелин» ракеталари), ушбу қурол турини қайта ишлаб чиқариш учун нафақадаги кекса мутахассисларни қидиришга мажбур бўлди.

Бир пайтлар Америка Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки орқали дунёдаги қарзлар оқимини назорат қилиб, кучсиз давлатлар иқтисодиётини бошқарган бўлса, бугун Хитой бу соҳада у билан муваффақиятли рақобатлашмоқда. Хитой «Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки»ни ташкил этди ва ўзининг машҳур «Бир макон, бир йўл» лойиҳасини ишга тушириб, давлатларга улкан инвестициялар киритмоқда. Бу эса ўша давлатларни Хитой иқтисодиётига қарам қилиб қўйиш билан таҳдид қилмоқда. Америкада эса бундай лойиҳа учун ортиқча маблағ йўқ. Хитойнинг йирик инвестициялари Панама канали, Европа ва ҳатто Америкагача етиб борди; Африка ва Осиё эса портлар, темир йўллар, заводлар ва энергия қувурлари каби оғир вазнли Хитой лойиҳаларига тўлиб кетди.

Ҳарбий соҳада Россия Украинадаги уруши билан Ғарбга чақириқ ташлади, бу эса Америка молияси ва қурол омборларини ҳолдан тойдирди. Америка Россияга қарши, жумладан нефть экспортини тақиқловчи қаттиқ санкциялар жорий қилди, бироқ Россия «соядаги флот» (Shadow Fleet) деб аталган тизимга таяниб, ўз хазинасига пул оқимини давом эттирди ва Украинадаги урушини молиялаштирди. Америка дунёда ядровий қурол тарқалишини назорат қила оламан деб ўйлаган бир пайтда, Шимолий Корея АҚШнинг Ироқ ва Афғонистон ботқоғига ботганидан фойдаланиб, ўзини «ядровий клуб»нинг янги аъзоси сифатида рўйхатдан ўтказди. Америка Россия билан ядровий қуролларни чеклаш бўйича келишувларни тўхтатишга мажбур бўлди, чунки Хитой ўз ядровий қудратини шиддат билан ривожлантираётган бир пайтда, фақат Россияни жиловлаб туриш бефойда бўлиб қолди.

Агар Россиянинг «соядаги флот» орқали санкциялардан қочиши мушук ва сичқон ўйинига ўхшаса, Эроннинг сўнгги урушда Ҳурмуз бўғозини ёпиб қўйиши Американинг ҳарбий қудрати ва денгиз ҳукмронлигига очиқ ва кескин чақириқ бўлди (бу кучлироқ мушукка қарши бошқа бир мушукнинг ўйинини эслатади). Дунё бўйлаб Хитой инвестициялари эса — «семиз Хитой мушуги»нинг Америка мушуги билан ўйинидир. Хулоса қилиб айтганда, Америка дунё устидан ҳукмронлигини йўқотди, чунки куч қисман ёки тўлиқ бошқа давлатлар қўлига ўтди ва улар Америкага қарши чиқишга, унга чақириқ ташлашга журъат қилмоқдалар: Эрон, Шимолий Корея, Хитой ва Россия шулар жумласидандир. Агар «ҳукмронлик» ҳукмрон ва унинг рақиблари ўртасидаги улкан масофа туфайли «устунлик»дан анча юқори бўлса, бугун Америка фақат ўз устунлигини сақлаб қолиш учун курашмоқда ва буни доим ҳам ҳамма соҳада уддалай олмаяпти.

Америка воқеалар, урушлар, улкан харажатлар ва астрономик қарзлар уни мажақлаб ташлашидан олдин ўз халқаро мавқеини қандай сақлаб қолиш ҳақида ўйлаб қолди. Охирги ўн йил давомида Америка ўз йўналиши ва сиёсий устуворликлари борасида иккига бўлинди. Президент Трамп биринчи муддатида иқлим келишувидан чиқди, кейин демократ Байден келиб, Американи келишувга қайтарди, сўнг Трамп яна қайтиб келиб, АҚШни ундан яна чиқарди. Худди шундай ҳолат НАТОдаги иттифоқчилар ва исломий минтақага нисбатан сиёсатда ҳам кузатилмоқда. Улар ҳақида Аллоҳ Таолонинг ушбу сўзи тўғри келади:

ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ َ

«Қачон бир жамоат (ўша дўзахга) кирганида, шеригини (яъни ўзини йўлдан урганларни) лаънатлайди». (Аъроф:38)

Бу бўлиниш Америка сиёсий ҳаётини қамраб олди: муҳожирлик сиёсати, қора танлиларга нисбатан ирқчилик, оқ танлиларнинг экстремистик гуруҳлари пайдо бўлиши, Капитолийга ҳужум ва президентлик сайловлари натижаларини тан олмаслик шулар жумласидандир. Шундай қилиб, Америка ички бўлиниши унинг қаршисида турган улкан муаммоларга янги бир оғир юк бўлиб қўшилди. Бу ички муаммо бўлса-да, унинг Америка давлати келажагига, унинг халқаро имижи ва ташқи сиёсатига таъсири жуда кучлидир.

АҚШ президенти Трамп 2025 йил бошида ҳокимиятга қайтди ва унинг қаршисида зудлик билан ҳал қилиниши лозим бўлган сон-саноқсиз улкан муаммолар пайдо бўлди. Бу муаммоларни ва унинг ечимлари ҳақидаги тасаввурларини қуйидагича таърифлаш мумкин:

Биринчидан: Трамп Украина уруши Американинг эътиборини Хитойдан Россияга қаратганини, уруш эҳтиёжлари учун сарфланаётган маблағ ва қуроллар Америка омборлари ҳамда хазинасини бўшатаётганини кўрди. Бу ҳолат АҚШнинг Россия билан бевосита урушга кириб қолиш хавфини туғдиради ва уни Хитой юксалишига қарши курашишдан чалғитади. Аммо у бу урушда Россияни Хитойдан ажратиш ва Европани молиявий жиҳатдан ҳолдан тойдириш имкониятини ҳам кўрмоқда.

Иккинчидан: Трамп яҳудий вужудининг Ғазодаги уруши минтақадаги исломий хавфларни кучайтираётганини тушунади. Бироқ у Ливан, Сурия, Ироқ ва Эрон майдонларини ҳам қамраб олувчи бу жараённи охирига етказишда иштирок этишга мажбур. Унинг мақсади — минтақани яҳудий вужуди учун осон ўлжага айлантириб берадиган «қутурган ит» сиёсатини муваффақиятли якунлаш.

Учинчидан: Хитойнинг юксалиши давом этмоқда. Шу сабабли Трамп ўз мамлакатини ҳимоя қилиш сиёсати билан Хитой ва дунёнинг бошқа давлатларига ҳужум қилмоқда, ўнг ва чапга божхона тўловларини жорий этмоқда ҳамда саноат чархпалагини Америкага қайтариш ниятини эълон қилмоқда.

Тўртинчидан: Демократлар ва Америка «сўлчилари»га ҳужум қилиш, муҳожирларга қарши қаттиқ сиёсат юритиш. Давлат органларини демократлар ва ўз сиёсатига қарши бўлганлардан тозалаш учун «Ҳукумат самарадорлиги департаменти»ни (DOGE) ташкил этиш, шунингдек, Пентагон ва армияни мухолиф генераллардан тозалаш. Америка мана шундай муаммолар исканжасида ва уларни ҳал қилиш учун зўриқмоқда. Аммо диққат билан қаралса, Америка муаммоси бу кўринганларидан анча чуқурроқдир. Агар Америкада давлат ва миллат «соғлом» бўлганида эди, бу халқаро муаммоларни ҳал қилиш ва дунёдаги мавқеини сақлаб қолиш учун яхши имкониятлар топиларди. Бироқ бугун Америка давлати ҳам, унинг миллати ҳам «хаста». Уларда ўз мавқеини халқаро даҳшатлардан халос этиш учун керак бўлган қудрат ресурсларини таъминлай оладиган саломатлик қолмаган.

Бир пайтлар Совет иқтисодиёти қуролланиш пойгасига (хусусан, Американинг «Юлдузлар жанги» дастурига) дош бериш учун маблағ топишда муваффақиятсизликка учраган ва Россия Горбачёв ислоҳотлари орқали нажот излаган эди (лекин бу йўл уни фақат жарликка етаклади). Бугун Америка худди шу совет муаммосига яқин бир ҳолатда турибди.

2025 йилда Америка давлати ўзининг 5 триллион долларлик ҳукумат даромадидан 1 триллион доллардан ортиғини 38 триллион доллардан ошган қарзларининг фоизлари (рибо) учун тўлади. 1,6 триллион долларни ижтимоий суғурта дастурлари доирасида нафақахўрларга, қарийб 2 триллион долларни тиббий суғурта дастурларига ва қарийб 1 триллион долларни мудофаа харажатларига (Пентагон бюджети) сарфлади. Ҳукуматнинг бошқа харажатларини қоплаш учун эса яна 1,8 триллион доллар янги қарз олишга мажбур бўлди. Ва буларнинг барчаси фақат 2025 йилнинг ўзида содир бўлмоқда. Қарз йил сайин ортиб борар экан, унинг рибо фоизлари ҳам кўпаяверади. Миллий хавфсизлик бўйича собиқ маслаҳатчи Жон Болтон бу ҳолатни «миллий хавфсизлик учун ўта оғир хавф» деб атади.

Америка ўз ҳолатини ўнглаши учун давлат даромадларини ошириши шарт. Бунинг йўли эса солиқларни кўпайтиришдир. Бироқ давлатлар иқтисодиёти солиқлар ошишига нисбатан ўта сезгир бўлади; агар Америка ўз компанияларига солиқни оширса, бу компаниялар хорижга, масалан, Хитойга қочиб кетади. Қолаверса, Америка капиталистик давлат бўлгани учун ундаги сиёсатчилар капиталистларга хизмат қилиш учун ишлайдилар. Бу капиталистлар эса солиқларни камайтиришни исташади. Уларнинг Америкада қарор қабул қилувчиларга — Конгресс раисидан тортиб аъзоларигача — таъсир ўтказиш учун турли «лобби»лари ва ҳукумат устидан катта нуфузлари бор.

Бунга мисол тариқасида президент Трампнинг Америкадаги энг йирик капиталист — «Тесла» электромобиллари, «СпейсХ» ракета ва фазовий кемалари ҳамда «Старлинк» интернет тармоғи йўлдошлари эгаси Илон Маскни Ҳукумат самарадорлиги департаменти раҳбари этиб тайинлаганини келтириш мумкин. Маскнинг бу лавозимдаги «ютуқлари»дан бири — Пентагондаги юқори лавозимли директорларни ишдан бўшатиб, ўрнига ўз одамларини тайинлаши бўлди. Бу эса унинг Пентагон билан имзолайдиган миллиардлаб долларлик шартномаларини осонлаштиришга хизмат қилади. Ушбу тайинловдан бир йил ўтиб, Илон Маск Эрон билан уришаётган АҚШ армиясини маълумот билан таъминлаб турган «Старлинк» тармоғи хизматлари нархини икки баравар оширишни талаб қилди. Бу нарх урушдан олдин келишилган нархдан беш баравар қиммат эди. Бугун эса Илон Маск бир йўла 80 миллиард доллар фойда кўриш учун «СпейсХ» акцияларини сотувга чиқарди. Шунингдек, у «Форд» каби рақобатчи компанияларни қўллаб-қувватловчи ҳукумат дастурларини тугатиш орқали электромобиллар учун солиқларни камайтиришни талаб қилмоқда. Натижада, бугун ОАВ Илон Маскни дунёдаги биринчи «триллионер», яъни минг миллиард доллар бойликка эга одам деб эълон қилмоқда.

Бу воқеа Америка капиталистлари давлат ресурсларини талон-торож қилаётган кундалик кўплаб ҳикоялардан бири, холос. Қонунлар эса уларнинг Америка халқини талашини осонлаштириб беради. Умуман олганда, Американинг гигант компаниялари тўлайдиган солиқлар камайиб бормоқда, бу эса ҳукумат даромадларини заифлаштирмоқда. Бирорта ҳам Америка президенти бу жараённи буткул ортга қайтара олмайди. Масалан, демократ Байденнинг сиёсати демократларнинг тарафдори бўлган технология компанияларига хизмат қилган бўлса, республикачиларни қўллабқувватловчи энергетика компанияларига босим ўтказди.

Бу ҳолат Америкадаги ички бўлинишни янада чуқурлаштирса-да, «давлат компанияларга хизмат қиладиган» тизимдан «компаниялар давлатга хизмат қиладиган» тизимга ўтиш Америка сиёсий тизимида имконсиздир. Чунки капиталистларнинг нуфузи ўта кенг, сиёсатчилар ва уларнинг партиялари эса сайловларда ғалаба қозониш учун мана шу компанияларнинг молиявий кўмагига муҳтож. Натижада, Америкадаги йирик компаниялардан тушадиган солиқ тушумлари камайиб бормоқда: 2015 йилда улар жами даромадларнинг 11 фоизини ташкил этган бўлса, 2020 йилга келиб 6 фоизга тушиб қолди. 2020 йилдан кейин бу кўрсаткич бироз ошган бўлса-да, бу солиқ ставкалари кўтарилгани учун эмас, балки технология компаниялари капиталининг кескин ўсиши, яъни уларнинг Америка халқи ва дунёни талаш имкониятлари кенгайгани ҳисобига бўлди. Масалан, юқорида тилга олинган Илон Маскнинг бойлиги 2015 йилда 13 миллиард доллар бўлган бўлса, 2020 йилда 170 миллиардга етди, бир неча ҳафта олдин 800 миллиард доллар деб баҳоланди ва орадан саноқли кунлар ўтиб, 1 триллион долларга айланди. У бу бойликнинг катта қисмини ҳукумат шартномалари (америкаликларнинг солиқлари), ўз компанияларининг дунё бўйлаб кўраётган улкан фойдалари ва акциялар нархининг кўтарилиши орқали жамлади.

Компанияларнинг давлат устидан ҳукмронлигига яна бир мисол — қуроляроғ компанияларидир. Улар нафақат АҚШ Мудофаа вазирлиги (Пентагон) билан қурол етказиб бериш бўйича шартномалар имзолайди, балки ўз маҳсулотларига бўлган эҳтиёжни ошириш ва фойдаларини кўпайтириш учун давлатни бутун дунё бўйлаб уруш оловларини ёқишга ундайди. Қурол компанияларининг давлатни талашида эътибор бериш керак бўлган муҳим жиҳат шундаки, улар сотадиган қуроллар доимо ҳаддан ташқари қиммат бўлади. Ҳатто баъзида қиймати минг долларлик оддий бир ракетани уриб тушириш учун бир миллион долларлик ракета ишлатилиши айтилади.

Умуман олганда, Америка армияси фойдаланадиган ҳарбий техникалар нархи ва компанияларнинг самолёт, танк ва бошқа қуролларга кўрсатадиган техник хизматлари қиймати дунёдаги ўхшаш хизматлардан бир неча баробар қимматдир. Бу америкаликлар тарғиб қилганидек, уларнинг техникаси бошқалардан устун бўлгани учун эмас, балки қурол компаниялари Пентагон билан тузиладиган шартномаларда ўз фойдаларини кўпайтириш учун доимий равишда айланма йўллардан фойдаланиши натижасидир. Пентагондаги муҳим лавозимларда уларнинг ўз одамлари бор ва улар давлатни ҳарбий саноат маҳсулотлари учун мана шундай юқори нархларни қабул қилишга ундаб туради. Масалан, 2025 йилда Покистон армияси томонидан Ҳиндистон самолётларига қарши қўлланилган Хитой самолётлари жуда яхши натижа кўрсатди, ваҳоланки уларнинг нархи Америкадаги муқобилларидан анча арзон. Америка ўз қуролларининг сифати ва самарадорлиги ҳақида қилаётган тарғиботлар ушбу қуролларнинг ўта юқори нархига мос келмайди.

Россиянинг арзон қуроллари Украинадаги Американинг ўта қиммат қуролларига муносиб қаршилик кўрсатмоқда. Ҳукумат шартномаларига таянган бошқа йирик компаниялар, масалан, «Кох» (Коч) ака-укаларига тегишли бўлган ва тиббий суғурта каби ҳукумат дастурларидан миллиардлаб фойда кўрадиган фармацевтика компанияларининг аҳволи ҳам шундай. Америка капиталистик тизимининг яна бир муаммоси шундаки, охирги ўттиз йил ичида компанияларнинг муваффақияти ва ортган фойдалари асосан технология соҳасига, фонд бозорларига (Уолл-стрит) ва умуман молиявий савдо секторига йўналтирилган. Бу эса америкаликлар, айниқса, ёшлар ўртасида ишлаб чиқаришга (саноатга) қарши бўлган янги бир фикрни юзага келтирди. Улар оғир меҳнат талаб қиладиган соҳаларда ишлашни хоҳламайдилар ва тез бойиб кетишни орзу қиладилар. Саноатда фойда олиш одатда секин кечади, акциялар бозорида эса ёш йигит бир зумда камбағалликдан бойликка кўтарилиши мумкин. Яъни америкаликлар саноатдан юз ўгирмоқдалар, унинг қийинчиликларидан қочиб, осон фойда кетидан қувмоқдалар. Бу фикр Американинг бугунги таназзули жамиятдаги ҳаддан ташқари фаровонлик уруғларидан униб чиққанини тасдиқлайди. Оғир меҳнатни рад этиш бугун Америкада саноатни қайта тиклаш ва Хитойга қарамликдан қутулиш йўлидаги асосий тўсиққа айланди. Ҳаддан ташқари фаровонликнинг яна бир нишонаси — ҳукуматнинг ўз фуқаролари олдидаги ижтимоий ва тиббий суғурта мажбуриятларидир. Бу харажатлар ҳарбий харажатлар (Пентагон бюджети) билан қўшилиб, Америка даромадларининг 80 фоизини ташкил этмоқда.

Муаммонинг яна бир жиҳати — тўхтамайдиган инфляциядир. Америкадаги бу инфляция икки сабабга кўра юзага келади:

Биринчи сабаб: Рибо (фоизлар). Америкадаги аксарият инвестицион лойиҳалар қарзларга таянади ва банклар пулни рибо асосида беради. Натижада, америкалик ишлаб чиқарувчининг вазифаси — банкка тўлайдиган фоизини қоплаш учун ўз маҳсулоти ёки хизмати нархини ҳар йили ошириб боришдан иборат бўлади. Мана шу рибо туфайли Америка давлати ўз олдидаги асосий вазифа сифатида инфляцияни 2 фоиз даражасида ушлаб туришни кўради.

Иккинчи сабаб: АҚШ ФЗТ (Федерал захира тизими)нинг пул-кредит сиёсати. Бу фоиз ставкаларини ошириш ёки тушириш, шунингдек, Ғазначилик вазирлиги томонидан янги электрон ёки қоғоз долларларни муомалага чиқариш билан боғлиқ. Янги долларлар қанча кўп чиқарилса ёки фоиз ставкалари қанча пасайтирилса, долларнинг товар ва хизматларга нисбатан қиймати шунча пасаяди ва нархлар кўтарилади. Эътиборли жиҳати шундаки, бу Федерал захира тизими (Марказий банк) тўлиқ давлат органи эмас, балки «дурагай» бир ташкилотдир. Унда хусусий банклар минтақавий федерал банкларнинг аъзолари ҳисобланади, ҳукумат эса фақат бошқарувчилар кенгашини тайинлайди. Яъни кредит беришдан келадиган фойдалар бир вақтнинг ўзида ҳам хусусий тижорат банкларига, ҳам Ғазначилик вазирлигига (давлатга) тегади. Бу эса хусусий сектор ва ҳукуматнинг манфаатлари бирлашиб кетганидан далолат беради.

Америка дуч келаётган бу чигал муаммо — капиталистик тизим чириганлигининг асл моҳиятидир. Бу тизимда хусусий сектор, гарчи билвосита бўлса-да, Федерал захира банки орқали янги долларларни муомалага чиқаришда катта мавқега эга. Бу жараён нафақат давлат манфаати учун, балки валюта қиймати, давлат облигациялари бозори ва фоиз ставкаларини ўз измига солаётган ўша капиталистларнинг манфаати учун ҳам ишлайди.

Хулоса қилиб айтганда, Америкадаги капиталистлар давлатни қонуний йўл билан «ғажимоқдалар». Агар бирор соҳада уларга қўл келадиган қонун бўлмаса, Конгрессга босим ўтказувчи лоббилари орқали ўзларига керакли қонунни чиқартириб оладилар. Улар рибо (фоиз), ҳукумат шартномалари ва бошқа кўплаб имтиёзлар орқали аввал Америка халқини, сўнгра бутун дунёни талон-торож қилмоқдалар. Мана шундай тинимсиз «ғажиш» натижасида капиталистларнинг бойлиги беҳисоб даражада ортиб бормоқда, аммо ҳукуматнинг ўз халқаро сиёсати ва урушлари учун сарфлайдиган ресурслари эса йилдан-йилга камайиб бормоқда.

(Давоми бор)