Жер Ортолук деңизиндеги чек араларды аныктоого байланыштуу Түркия менен Ливиянын ортосундагы келишим

Ар түрдүү маалымат каражаттары Тобрук Өкүлдөр палатасынын Түркиянын түштүгүндөгү жана Ливиянын түндүк-чыгышындагы Жер Ортолук деңизинин сууларын бөлүштүрүүгө байланыштуу деңиз келишимине кол коюшуна карата реакцияларды чагылдырышты. Бул келишим деңиз түбүндө жайгашкан кен байлыктарды, мунайды жана газды казып алууга байланыштуу. Тобрук Өкүлдөр палатасы жети жыл бою континенттик шельфке байланыштуу бул келишимдин мыйзамдуулугун тааныбай, мурдагы Триполи өкмөтүнүн мындай келишим түзүүгө укугу жок деген жүйө менен анын жасаган иштерин таануудан баш тартып келген.

Алгач, 2019-жылы Түркия менен Ливиянын (Сарраж өкмөтүнүн) ортосунда бул келишим түзүлгөн учурдагы окуяларды жана жагдайларды эске салуу зарыл. Ошол кезде Хафтар Триполиге чабуул жасап, аны жана өлкөнүн батышындагы башка шаарларды авиация жана артиллерия менен аткылап жаткан. Хафтардын күчтөрү аркылуу борбор шаар Триполиге кирүү кыйын экени белгилүү болгон. Ошондо Сарраж жергиликтүү күчтөрдүн тукуруусу менен Түркияга барып, аны менен коопсуздук келишимине кол койгон. Бул келишимге ылайык, Түркия жергиликтүү күчтөрдү «Корнет» үлгүсүндөгү жылуулук аркылуу багытталуучу ракеталар, видеокамералар жана бомбалар менен жабдылган учкучсуз учуучу аппараттар, ошондой эле абадан коргонуу системалары менен камсыздаган. Мындан тышкары, батальондордогу айрым жигиттерге бул куралдарды колдонуу боюнча машыгуулар өткөрүлгөн. Бул куралдар аларга чектелген көлөмдө жана Америка уруксат берген өлчөмдө гана берилген. Анткени түрктөр Американын уруксаты менен киришкен.

Ошондо Түркия Сарраж өкмөтүнөн Түркия менен Ливиянын ортосундагы деңиз чек араларын аныктоого байланыштуу Ливия-Түркия келишимине кол коюуну талап кылган. Түркиянын парламенти жана өкмөтү бул келишимге кол коюшкан. Бирок ошол кезде Хафтарга жана анын артында турган Египетке баш ийген Тобрук парламенти келишимге кол коюудан баш тарткан.

Ал эми азыр, Булостун долбооруна ылайык, Ливиянын батышындагы айрым жергиликтүү күчтөрдү президенттик кеңешке Саддам бин Хафтардын төрагалык кылышына кызыктырышкандан кийин, Хафтардын уулу төлөгөн баалардын бири Египеттин чалгындоо кызматы менен тыгыз байланышта болгон Акила Салехти Тобрук парламентинин төрагалыгынан четтетүү болду. Белгилей кетсек, Египеттин чалгындоо кызматы анын Хамидтиге курал-жарак жана азык-түлүк жеткирүүдөгү ролуна байланыштуу катуу нааразы абалда турат. Ошондуктан ал Мансурини өлтүрүүдөгү өзүнүн ролун жана Завия мунай иштетүүчү заводунун резервуарларын өрттөө операциясында ашкереленген ролун жашыруу үчүн Тобрук парламентин Ливия менен Түркиянын ортосундагы деңиз чек араларын аныктоо келишимине кол коюуга түрттү. Бул келишимге Триполи өкмөтү менен Түркия 2019-жылдын 27-ноябрында кол коюшкан жана аны Бириккен Улуттар Уюмуна тапшырышкан.

Келишимде төмөнкү пункттар каралган:

1. Келишим эл аралык деңиз укугунун принциптерине ылайык, Түркиянын түштүк жээктери менен Ливиянын түндүк-чыгыш жээктеринин ортосундагы өзгөчө экономикалык аймактагы континенттик шельфтин чек араларын аныктоону көздөйт (бири-бирине карама-каршы жайгашкан жээктердин адилеттүү түрдө дал келишин эске алуу менен).

2. Меморандумдун негизги пункттары:

• Биринчи берене: Деңиз чек араларын аныктоо.

Жер Ортолук деңизинде Түркиянын түштүк жээктери менен Ливиянын түндүк жээктеринин ортосундагы континенттик шельфтин жана өзгөчө экономикалык аймактын чек аралары (A) аймагынан башталып, (B) аймагында аяктайт. Бул чек аралар төмөнкү географиялык координаттарды бириктирген түз сызыктар аркылуу аныкталат:

– (A) аймагы: түндүк кеңдик (34° 16′ 13.7″ N), чыгыш узундук (26° 19′ 21.1″ E).

– (B) аймагы: түндүк кеңдик (34° 09′ 07.9″ N), чыгыш узундук (26° 03′ 06.9″ E).

Эскертүү: Бул сектордун боюндагы калган кошумча чекиттер ушул меморандумга тиркелген координаттар картасына ылайык көрсөтүлгөн.

• Экинчи берене: Карталар жана координаттар.

Биринчи беренеде айтылган деңиз чек аралары өз ара түшүнүшүү меморандумуна тиркелген картада аныкталат. Карта жана географиялык координаттар келишимдин ажырагыс бөлүгү болуп эсептелет.

• Үчүнчү берене: Эл аралык каттоо.

Эки тарап бул меморандумду Бириккен Улуттар Уюмунун Уставынын 102-беренесине ылайык БУУнун Башкы катчылыгында каттоого макулдашат.

• Төртүнчү берене: Талаш-тартыштарды чечүү.

Бул меморандумду чечмелөөгө же колдонууга байланыштуу эки тараптын ортосунда келип чыккан ар кандай талаш-тартыш дипломатиялык жолдор, түздөн-түз өз ара түшүнүшүү жана эки өлкөнүн ортосундагы сүйлөшүүлөр аркылуу чечилет.

• Бешинчи берене: Кайра карап чыгуу жана өзгөртүү киргизүү.

Бул меморандумду эки тараптын дипломатиялык каналдар аркылуу жазуу жүзүндө макулдугу менен каалаган убакта кайра карап чыгууга жана ага өзгөртүүлөрдү киргизүүгө жол берилет.

• Алтынчы берене: Күчүнө кирүү.

Меморандум эки өлкө тарабынан бекитилген ички укуктук жол-жоболордун аяктаганын камтыган акыркы жазуу жүзүндөгү билдирүү берилген күндөн тартып күчүнө кирет.

3. Келишимден келип чыккан укуктар жана милдеттенмелер:

• Изилдөө жана чалгындоо: Келишим Ливия менен Түркиянын ар бирине белгиленген аймактардагы табигый байлыктарды (мунай, газ, балык жана минералдык ресурстарды) изилдөө жана пайдалануу боюнча суверендүү укуктарды берет.

• Келишимде ага кол койгон эки тарап бири-бирине алдын ала билдирип, өз ара макулдашмайынча, бул чек аралардын чегинде жайгашкан Жер Ортолук деңизиндеги үчүнчү мамлекет менен деңиз чек араларын аныктоо боюнча сүйлөшүүлөрдү баштоого эч бир тараптын укугу жок экени каралган.

Укуктук абал жана жергиликтүү окуялардын өнүгүшү:

Түркиянын Тышкы иштер министрлиги жана Ливиянын бийлик органдары 2020-жылы келишимди Бириккен Улуттар Уюмуна тапшырып, аны расмий түрдө каттатышкан.

Чындыгында, бул меморандум яхудийлерге өздөрүнүн түзүмү Палестинага таандык континенттик шельфтен үлүш алууга батынуусуна жол ачат. Ошондой эле Палестинага тиешелүү континенттик шельфти коргоо деген шылтоо менен Ливан жана Египет менен кагылышууга киришүүсүнө негиз түзөт. Анткени аймактагы мусулмандар өз ара пикир келишпестикте болуп, бөлүнүп-жарылып, бири-бири менен согушуп жатышат. Аларды бириктирген байрак да, баарын башкарган бирдиктүү өкүмдар да жок.

Жер Ортолук деңизи 50-хижрий жылдан тартып Ислам сууларынан болгон. Анда Аллахтын душмандарынан эч ким мусулмандардын уруксатысыз сүзүп жүрө алган эмес.

1803-жылы Осмон мамлекетинин валийи Юсуф Паша Караманли менен Американын ортосунда согуш болгон. Бул согуштун натыйжасында Триполиде Американын «Филадельфия» аттуу чоң кемеси, анын бортундагы аскердик моряктар, кеме жетекчилери жана капитаны менен кошо туткунга алынган. Натыйжада Америка өзүнүн туткундагы аскердик кемесин жана андагыларды бошотуу үчүн валийге акча төлөөгө мажбур болгон. Ошондой эле Жер Ортолук деңизинен өтүүгө жана Гибралтар кысыгы аркылуу кирүүгө уруксат алуу үчүн Алжирдеги Осмон валийине жизья төлөөгө аргасыз болгон.

Аллахтын уруксаты менен бул абал жакында кайра кайтып келет. Ошондо үммөт Америка жана Батыш мамлекеттери менен малай өкүмдарлар түзгөн келишимдерге муктаж болбойт. Ошондо яхудий вужуду түп-тамырынан жулунуп, Палестина анын нажасатынан тазаланат. Бул Аллах үчүн эч кыйын эмес.

Роя гезити

Ахмад Аль-Мухаззаб