Марокко жаштарынын Сеута жана Мелильяга карай массалык көчүү трагедиясына сереп
Марокко жаштарынын Сеута жана Мелильяга карай массалык көчүү трагедиясына сереп
2026-жылдын 30-июлу, бейшемби күнү эртең менен Сеутадагы Тархаль өткөрмө бекетинин айланасынан келген кейиштүү көрүнүш мурда оккупацияланган шаарды көздөй улам-улам болуп келген кезектеги көчү аракеттеринин бири катары баалоо туура эмес. Тескерисинче, ал Марокконун башкаруу түзүмү жараткан тозоктон качып жаткан элдин трагедиясы. Коопсуздук күчтөрүнүн ага каршы турууга жана аны көзөмөлдөөгө болгон мүмкүнчүлүгүн кыйраткан бул адам селинин Мароккодогу Арш майрамдары менен дал келиши окуяга өзгөчө көңүл бурдуруп, аны чек ара жана миграция окуясынан саясий, коопсуздук, коомдук жана эл аралык курч суроолорго айлантты.
Алгач вакыйлыктарга сереп:
Кризис Сеутага жанаша жайгашкан жээктерден сүзүп өтүүгө болгон айрым аракеттер түрүндө башталды. Андан соң чоң агымга чейинки күндөрдө күчөдү. Ошол учурда оккупацияланган шаардын өкмөт башчысы Хуан Хесус Вива он күндүн ичинде 1500дөн ашуун адам келгенин жарыялады. Көңүл бурарлык нерсе, өтүү мурдагыдай чек ара тосмосунан ашып өтүү менен гана чектелбестен, негизги жол деңиз аркылуу болду.
Андан кийин бул миграция толкуну белгилүү бир жерди курчоого алып, чара көрүүгө мүмкүн болгон бир эле чек ара өткөрмө бекетине чабуул жасоодон башталбагандыгы бул көчүүнү өзгөчөлөнтүп турат. Тескерисинче, бул окуяда бүтүндөй деңиз мейкиндиги өтүү жолуна айланды. Андан соң аркы жээкке өткөндөрдүн сүрөттөрү тарай баштады, таасир улам топтолуп, бул көрүнүш башкаларга да жуга баштады. Сеутага эң жакын чекитке жетүү үчүн көпчүлүк шаарларда автобус жана поезд бекеттерине башаламан агылган адамдарды көрө баштадык. Натыйжада көрүнүш ушунчалык курчуп, аны көзөмөлдөө мүмкүн болбой калды. Чыңалуу Арш майрамына карата айтылган сөздөн бир нече саат өткөндөн кийин туу чокусуна жетти. Бейшемби күнү кечинде сүзүп жана жөө басып Сеута шаарына өткөн адам сели болжол менен 50 миң адамга жетти. Бул өз түзүмүнүн жетишкендиктери жөнүндө айтып жаткан аким менен ошол түзүм өзү жараткан трагедиядан качып жаткан элдин ортосундагы таң калтырган карама-каршылыкты чагылдырды!
Андан соң бул күркүрөгөн адам сели менен бирге коопсуздук жана саясий маселелер көтөрүлдү. Алар боюнча ар кандай сөздөр жана пикирлер айтылып, теориялар, божомолдор жана жоромолдор ортого чыкты. Ошондой эле 2021-жылдагы хижрат толкунунун таасири да эске алынып, айырмачылыктар жана ага каршы келген вакыйлыктар бар экенине карабастан, азыркы окуя ошого салыштырылды. Маалыматтын аздыгынан улам вакыйлыктардын негизинде талдоо жүргүзүү кыйын болуп, көбүнчө божомолдор үстөмдүк кылды.
Миграциянын коопсуздук жана саясий жагына байланыштуу вакыйлыктар:
Бул массалык көчүү өзүнүн көлөмү, убактысы жана аны курчап турган шарттары менен өзгөчөлөндү. Анын негизги жолу деңиз аркылуу болду. Деңиз аркылуу хижрат кылуу өзүнүн табияты боюнча белгилүү бир чекитте кургактыктан өткөндөрдү көзөмөлдөөгө караганда коопсуздук жагынан кыйла татаал жана оор. Андан тышкары, бул миграциянын алдында коопсуздук күчтөрүн толук даярдыкка келтирүүнү талап кылган интенсивдүү чакырыктар болгон эмес. Ал тургай чоң агымдан мурунку он күн ичинде адамдардын санынын өсүшүн «жайкы миграция кампаниялары» деп түшүнүштү. Испаниянын Ички иштер министрлигинин жана Эл аралык миграция уюмунун 2022–2025-жылдардагы маалыматтары жай айлары эң активдүү мезгилдердин бири болуп каларын жана бул учурда мигранттардын саны өсөрүн көрсөтөт. Бирок күркүрөгөн адам сели дал бейшемби күнү кечинде, Сеутага ийгиликтүү жеткендер тууралуу ушактар тарагандан кийин болду.
Ошол адам сели менен бирге коопсуздук маселеси жана ар түрдүү талдоолор ортого чыкты. Белгилей кетүүчү нерсе, жердеги вакыйлыктар өзүнө таандык өзгөчө жана адаттан тыш шарттарды жаратты. Натыйжада көзөмөлдөө жана каршы туруу системасында күтүүсүз бузулуу пайда болду. Сүрөттөр көрсөткөндөй, Испаниянын жарандык гвардиясынын күчтөрү чек ара аймагына жакын жердеги дарбазаны ачууга аргасыз болушту. Анткени алар көзөмөлдөө жана башкаруу мүмкүнчүлүгүнөн ашып кеткен сандагы адамдарга туш болушкан. Ошентип, чек ара каршы туруу, өткөрбөө жана тоскоол болуу функциясын жоготту.
Марокко тарапта да абал ушундай болду. Арш майрамдарына байланыштуу коопсуздук жагындагы негизги көңүл жана артыкчылык падыша жана мамлекеттин жетекчилери турган майрам өтүүчү жерге бурулган эле. Бул башка аймактарда коопсуздук күчтөрүнүн жетишсиздигин пайда кылды. Натыйжада айрым боштуктар жана жылчыктар пайда болуп, ушундай көлөмдөгү көчүүнүн ишке ашышын жеңилдетти.
Ал эми бул миграцияга байланыштуу саясий абал 2021-жылдагы көчүү учурундагы абалдан абдан айырмаланат. Ал кезде Рабат менен Мадриддин ортосундагы мамилелер суз болуп турган. Мадрид Полисарио кыймылынын жетекчисине Испанияга келүүгө уруксат бергенден кийин Марокконун Испаниядагы элчисинин билдирүүлөрү жана бул иш жазасыз калбастыгы менен ачык коркутуусу, жердеги вакыйлыктар жана далилдер, ошондой эле Марокконун тышкы иштер министри Буританын Марокко бийлиги Испаниянын чек аралары үчүн жооптуу эмес деген билдирүүсү — мунун баары ошол хижрат толкуну атайын уюштурулганына далил болгон.
Ал эми бүгүнкү күндө ал себептердин баары жок. Рабат менен Мадриддин мамилеси кадимки нукта жана жакшырып баратат. Ал тургай акыркы окуялардан кийин Испаниянын Тышкы иштер министрлиги Марокко менен болгон мамилелер эң сонун экенин баса белгиледи. Бул Сеута жана Мелильяга карай массалык хижраттын жаңы толкунун Марокко менен Испаниянын ортосундагы чыңалуу менен түшүндүрүүгө болбой турганын билдирет. Аны 2021-жылдагы хижратка салыштыруу орунсуз. Анткени 2021-жылдагы миграция кризисти башкаруу үчүн атайын уюштурулган болсо, 2026-жылдагы окуя эки түзүмдү тең солкулдаткан кризисти пайда кылды.
Ошондой эле каптаган миграция толкуну Арш майрамына карата айтылган сөздөн бир нече саат өткөндөн кийин түздөн-түз башталды. Ал сөздүн бардык мазмуну түзүмдүн чоң жетишкендиктери жана ийгиликтери тууралуу ашкере дооматтардан турган эле. Бирок бул хижрат ага таптакыр карама-каршы келип, ошол дооматтардын баарын жокко чыгарды жана сын менен төгүндөөнүн жебелерин түзүмдүн башына багыттады. Бул болсо миграциялык толкун атайын уюштурулган деген божомолдун ыктымалдыгын алсыз кылат.
Испаниядагы жана Мароккодогу эки түзүм тең белгилеген, адамдарды кыймылга келтирүү механизми деңгээлине жеткен далил гана калууда. Ал — контрабанда жана миграция тармактары. Бирок эки түзүм тең бул тармактарды башкарып турган жашыруун колду ачыктаган жок. Испания бийлигинин маалыматы боюнча, мындай өзгөчө агымдар контрабанда тармактарынын Испаниянын Жогорку соту жакында чыгарган өкүмүн пайдалануусуна түздөн-түз байланыштуу. Ал өкүм сүзүп келген мигранттарга карата дароо депортациялоону колдонууга тыюу салат. Жаштар аркы жээкке өтүү үчүн деңизге түшүп, сүзүп барышы да муну ырастайт.
Мына ушул нерсе эки түзүмдү бул өзгөчө миграцияга байланыштуу күтүүсүз коопсуздук абалына каршы чара көрүүгө түрттү. Испаниянын Ички иштер министрлиги өз билдирүүсүндө Марокко менен бардык тармактарда, анын ичинде миграция маселесинде да үлгүлүү кызматташтык болуп жатканын жогору баалады. Анын министри Фернандо Гранде-Марласка акыркы күндөрдө Марокконун коопсуздук күчтөрү жасаган аракеттери үчүн Марокко бийлигине ыраазычылык билдирди. Бул аракеттер мыйзамсыз миграцияга болгон миңдеген аракеттердин алдын алган.
Ал эми бул массалык качуунун жана анын курмандыктарынын трагедиясынын чыныгы жана анык себеби — Марокко калкы жашап жаткан трагедияга жана кыйроочу түзүмдүн өлкөдө пайда кылган кризистин көлөмүнө барып такалат: жакырчылыктын деңгээли, жашоого зарыл болгон негизги нерселердин кымбатташы, жаштар арасындагы жумушсуздук жана өлкөнүн тарыхында болуп көрбөгөн ажырашуулардын көрсөткүчү.
Эми эл аралык маселе жана мындай абалдан пайда көрүп жаткан “жашыруун кол” маселеси калууда. Бул жерде Америка фактору жана ага баш ийбей жаткан Испаниянын премьер-министри менен болгон мамилесиндеги ыплас иштери көрүнөт. Испания премьери Вашингтондун Иранга каршы биргелешкен базаларды пайдалануу талабын четке какты жана Американын аскердик учактары үчүн аба мейкиндигин жапты. Мындан улам, Европа үчүн өтө сезимтал болгон миграция маселеси аркылуу ошол жашыруун кол көрүнүүдө. Мындан тышкары, Гибралтар кысыгынын түштүк дарбазасы болгон Сеута шаарынын геостратегиялык мааниси жана Трамптын аны Испаниядан тартып алуу ниети да бар. Конгресстин Ассигнованиелер боюнча комитети 2026-жылдын 3-майында Сеута жана Мелилья маселесин «Испаниянын башкаруусундагы Марокко аймактары» катары көтөргөн. Андан мурда, 2026-жылдын апрелинде Конгресстин республикачы мүчөсү Марио Диас-Баларт «Сеута менен Мелилья географиялык жактан Марокконун бир бөлүгү жана алардын макамы достор менен союздаштардын ортосунда ар дайым сүйлөшүүгө жана талкуулоого жатат» деп баса белгилеген.
Түпкүлүгүндө, бул колонизатордук түзүмдөр пайда кылып жаткан биздин трагедияларыбыз жана колонизаторлордун ыплас күчтөрү талап жаткан биздин маселелерибиз.
Роя гезити
Устаз Мунажи Мухаммад
