Алжир яхудийлердин айла-амалдарынан оолакпы?

Алжир яхудийлердин айла-амалдарынан оолакпы?

Маалымат каражаттары 2026-жылдын август айынын аягында Алжирдин токойлорунда ири масштабдагы өрттөр чыкканын маалымдашты. Бул өрттөр негизинен Алжирдин түндүк-чыгышындагы бир катар вилаяттарда, айрыкча Жижель, Бежая жана Тизи-Узу вилаяттарында топтолгон. Бул кырсык өлкөнүн түндүк-чыгышындагы кеңири тоолуу аймактарды каптап, адамдар менен жаныбарлар арасында көптөгөн жоготууларга алып келди. Ошондой эле инфраструктурага жана курулуштарга олуттуу зыян келтирип, токой дарактары өскөн кеңири аянттарды жана жалпысынан өсүмдүк катмарын жок кылды.

Быйылкы жайдагы өрттөрдү аба температурасынын жогорулашы менен гана түшүндүрүүгө мүмкүн эмес. Бул өрттөрдүн өзгөчөлүгү алардын чыккан жерлеринде жана камтыган аймагынын көлөмүндө гана эмес, өтө тез жайылышында жана пайда болуу жолунун таң калычтуулугунда болду. Анткени 2026-жылдын 26-августунда бир эле күндүн ичинде ар кайсы жерлерде кеминде 159 өрт катталган! Бул окуянын табияты, бул трагедияны атайылап уюштурууга эл аралык тараптардын катыштыгы бар-жогу жана кырсыктын артында душмандык саясий максаттарды көздөгөн кутумчу тараптардын турган-турбаганы тууралуу көптөгөн суроолорду жаратты.

Бул окуя коомчулуктун көңүлүн бурган, көчөлөрдө жана ар кандай чөйрөлөрдө байкоо жүргүзүү, сүйлөшүү жана талкуулоо жагынан эң көп көңүл бурулган негизги темалардын бирине айланды. Тактап айтканда, мунун максаты Алжир саясий майданында иш алып барган Батыштын колонизатор мамлекеттеринин жана таасирдүү бардык күчтөрдүн жашыруун максаттарын түшүнүүгө аракет кылуу болду. Муну менен өлкөдө жасалып жаткан мындай кылмыштарга катыштыгы бар тараптарды, ошондой эле өлкө дуушар болуп жаткан тышкы саясий кысымдарды жана кутумдарды аныктоо жана ашкерелөө көздөлдү.

Белгилүү болгондой, дал ушул колонизатор Америка ондогон жылдардан бери ар кандай багыттарда жана түрдүү ыкмалар менен кысым көрсөтүп, Алжирдеги режимди өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылып келет. Мунун максаты — өлкөнүн түштүгүндө бир же бир нече аскердик база түзүүгө жол ачуу. Ошону менен бүткүл Түндүк Африкага өзүнүн үстөмдүгүн орнотууну толук аяктоо жана ондогон жылдар бою европалык колонизатор күчтөрдүн көзөмөлүндө болуп, толугу менен алардын карамагында турган кеңири жана бай Сахель аймагы менен Улуу Сахара чөлүнүн кенчтерин жана байлыктарын ээлеп алуу. Бирок Америка саясий жана аскердик кысым көрсөтүү, ошондой эле куугунтуктоо жагынан, тактап айтканда, Алжирге байланыштуу маселеде ондогон жылдардан бери анын саясий чөйрөсү аркылуу түздөн-түз кийлигишпей келет. Тескерисинче, көптөгөн жагдайларды эске алып, Алжирди бардык тараптан курчап турган аймактардагы өзүнүн малайлары аркылуу иш алып барууда. Айрыкча, (терроризмге) каршы күрөштөгү кызматташтык маселесин пайдаланууда. Бирок Америка, айрыкча Трамп бийликке келгенден бери, ошондой эле 2023-жылдын 7-октябрынан жана Газадагы геноцид окуяларынан кийин, Алжирге каршы жийиркеничтүү яхудий түзүмүн пайдалануу аркылуу да иш алып барууда. Бул түзүм менен өз ара мамилелерди нормалдаштыруудан, андан да маанилүүсү, Палестина маселесинен баш тартуудан баш тарткан Алжирдин мусулман калкынын ортосунда өзгөчө мабдаий жана тарыхый душмандык бар. Бул Франциянын жек көрүндү колонизаторлук доорунан бери бекемделип келген эски душмандык. Бүгүнкү күндө бул душмандык кайрадан жанданып, дагы бир жолу ырасталууда. Ал тургай, Газа калкына каршы жасалган акыркы кылмыштуу агрессиянын айынан ого бетер бекемделип, курчуп жатат!

Мына ушул өңүттөн алганда, колонизатор Американын аймактагы максаттарынын алкагында Алжирде болуп жаткан окуяларга яхудий түзүмүнүн да арамза колу аралашкан болушу мүмкүн.

Ошондой эле яхудий түзүмүнүн аракеттери Алжирди дагы эле Франциянын бир бөлүгү деп эсептеген, Алжирдеги өздөрүнүн малайлары аркылуу ар кандай тармактарда белгилүү бир таасирге ээ болгон, жек көрүүчүлүккө толгон ашынган оңчул чөйрөлөр менен байланышкан француз саясий тараптарынын аракеттерине шайкеш келери да жашыруун эмес. Айрыкча, анын аракеттери Франциядагы жана Мароккодогу сионисттик тараптардын аракеттерине шайкеш келет. Чындыгында, бул тараптар баскынчы түзүм менен түздөн-түз байланышкан.

Бул тараптар да өз кезегинде Алжирдин саясий майданында иш алып барышат. Алар ушул күнгө чейин өлкөнүн ар кандай чөйрөлөрүнө сиңип кирип, толук укуктуу Алжир жарандары катары жашап жаткан Алжир яхудийлеринин калдыктары болгон сионисттер менен байланыштарынан пайдаланышат. Ошондой эле, яхудий түзүмүнүн Бириккен Араб Эмираттарындагы режимдин башчысы менен болгон мыкты мамилелери аркылуу иш алып барышат. Анткени Бириккен Араб Эмираттары араб мамлекети катары ичкери кирип баруу процессин жеңилдетүүчү курал катары пайдаланылууда!

Себеби, экинчи жагынан, Бириккен Араб Эмираттары Алжир режими менен тыгыз мамиледе. Алжир режими болсо ал аркылуу англичандар менен байланышкан жана башкаруу системасындагы француз канатына каршы турат. Бул абал, жок дегенде, Бутефлика 1999-жылы кайтып келип, бийлик башына көтөрүлгөндөн тартып, аны бийликтен четтетип, ордуна Абдулмажид Теббунду алып келген 2019-жылдагы элдик кыймылдан кийинки мезгилге чейин уланып келген.

Белгилүү болгондой, Бириккен Араб Эмираттары түптөлүшү жагынан Британияга тиешелүү болгону менен, анын ролдорун, позицияларын жана аткарып жаткан милдеттерин Батыш колонизаторлорунун (Британия менен Американын) кош малайы катары кароодон башкача түшүндүрүү мүмкүн эмес. Ал яхудийлердин жийиркеничтүү түзүмү менен координацияда иш алып барып, мусулман өлкөлөрүндө Батыш колонизаторлорунун каалоолорун ишке ашырууда.

Ошол эле учурда ал бул түзүмдүн күн тартибине да кызмат кылууда. Бул түзүм болсо Батыш тарабынан түзүлгөн жана Батышка кызмат кылууга пайдаланылган дагы бир малай болуп эсептелет. Анын ыплас максаттары көпчүлүк учурда Батыш мамлекеттеринин мусулман өлкөлөрүндөгү саясаттары менен шайкеш келет. Бул өлкөлөр Халифалыктын жоктугунан улам өз тагдырын өздөрү чечүү мүмкүнчүлүгүнөн ажырап калышкан. Ал тургай, эгемендигин жоготуп, Батыштын ар кандай түрдөгү таасири үчүн эч тоскоолдуксуз пайдаланылган майданга айланышкан.

Бириккен Араб Эмираттарынын башкаруучуларынын Батыш менен яхудийлердин саясаттарын ишке ашыруудагы милдеттери аймактарга, кагылышуулардын жана максаттардын табиятына, ошондой эле мусулман өлкөлөрүнүн ар кайсы аймактарында иш алып барган колонизатор мамлекеттердин абалына жана көздөгөн максаттарына жараша айырмаланат. Бул айрыкча коопсуздук жана чалгындоо тармактарына, ошондой эле аскердик жана экономикалык тармактарга да тиешелүү. Буга Судан, Йемен, Сомали, Ливия, Тунис, Африкадагы Сахель аймагы, Марокко, Алжир жана башка жерлерде катуу жүрүп жаткан ички жаңжалдар менен кагылышууларда Бириккен Араб Эмираттарынын колунун бар экендиги да ишара кылууда.

Алжир бийлиги анын мусулман калкына каршы багытталган бардык бул айла-амалдардын чыныгы булагын, бийликтеги режимдин чет элдик тараптар менен болгон байланыштарын, ал тургай, аларга көз карандылыгын жана малайлыгын жашыруу максатында элдин көңүлүн бул трагедиянын ар кандай өңүттөрүнөн бурууда. Андан соң каршылаш тараптардын жолун тосуп, бул окуяны саясий максатта пайдалануусуна бөгөт коюу аркылуу маселени жабып, ошондой эле ички күрөштү ооздуктап, мунун баарынын башкаруучу режимге тийгизе турган кесепеттерин чектөө жана анын чыныгы жүзү Алжир калкынын алдында ашкереленип калуусуна жол бербөө үчүн жоопкерчиликти өз мойнуна аларын жана өрттөн жабыркаган бардык адамдарга жана зыян тарткандарга компенсация төлөөгө чечкиндүү экенин билдирди. Бирок ал маалымат каражаттары аркылуу окуяга көз салып жаткандарды, ошондой эле башкаларды да атайылап божомолдорго, бүдөмүк жагдайларга жана суроолорго батырып койду. Ошондой эле Бириккен Араб Эмираттары менен мамилесин үзгөнүн жарыялады — мейли бул сыртынан гана болсун, мейли убактылуу болсун. Муну менен бирге өрттөрдүн жана башка трагедиялардын, ал тургай, ар кандай ички башаламандыктар менен толкундоолордун, айрыкча Алжир базарларында байкалып жаткан жасалма тартыштык менен кымбатчылыктын күнөөсүн өлкөнүн коопсуздугуна коркунуч жаратып жаткан кылмыштуу колдорго жана Алжирдин туруктуулугун бузууга умтулган тышкы тараптарга жүктөдү.

Андан соң, ар дайымкыдай эле, маалыматты жаап-жашыруу механизми ишке киргизилди. Андан кийин тарых жана революциялык мыйзамдуулук кайрадан ортого салынып, Алжирдин боштондук революциясынын окуялары, тарыхый эс тутум маселеси, француз тили жана анын Алжирдин билим берүү системасындагы орду тууралуу талкуулар кайрадан атайылап козголду.

Ошондой эле адамдарды улуттук өзгөчөлүк маселеси, өлкө ичиндеги топтордун күрөшү, арабдар менен амазигдердин ортосундагы тирешүү, француз колонизаторлугунун жана тышкы душмандардын бул күрөштү курчутуудагы, Алжирдин мусулман калкынын ортосунда кагылышууларды тутандыруудагы ролу сыяктуу маселелер менен алек кылышты.

Роя гезити

Устаз Солих Абдурахим