Арманистоннинг Россияга раддияси
Арманистоннинг Россияга раддияси
Бишкекда ўтган ШҲТ саммитига ташриф буюрган Россия президенти Владимир Путин Арманистон бош вазири Никол Пашинян билан учрашди. Томонлар ўртасида Арманистоннинг Европа Иттифоқига қўшилиш нияти ва бу қарорнинг Россия билан бўлган муносабатларига таъсирини муҳокама қилинди.
Путин ўз сўзида Ереван Европа Иттифоқига қўшиламан деса Евроосиё Иқсодий Иттифоқи билан ҳамкорлигида муаммолар туғилиши мумкинлигидан яна бир бор огоҳлантирди. Пашинян эса бу масала бўйича референдум ўтказиш масаласи ҳали пишиб етилмаганини, аниқ қарор қабул қилиш учун вақт кераклигини таъкидлади.
“Бизга бу ҳозирча керак эмас. Чунки бизда ҳозирча бунинг муқобили йўқ. Амалда муқобил йўл ҳали шаклланмаган. У шаклланганида, албатта, референдум орқали ёки усиз ҳам ўз танловимизни қиламиз”, – деди Пашинян.
Учрашувдан олдин Путин журналистларга берган интервьюсида Арманистон масаласи Қорабоғ можароси туфайли бошланганини қайд этди. У Гюмридаги рус ҳарбий базаси Арманистонга керак бўлмаса, эртагаёқ у ердан чиқиб кетишга тайёр эканини қўшимча қилди.
Эслатиб ўтамиз, Тоғли Қорабоғ масаласи Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги асосий муаммолардан бири бўлиб келган. Тарихда бу ҳудудда яшаган арманлар ҳам, озарбайжонлар ҳам Усмонийлар халифалиги таркибида бўлган. 1991 йилда СССР парчалангандан сўнг маҳаллий тўқнашувлар кучайиб, бу 1992–1994 йилларда тўлақонли урушга айланди. 2020 йилда эса ҳарбий ҳаракатлар янада кескинлашди. Минтақада стратегик таъсирга эга бўлган Россия расмий равишда воситачи ва Арманистон хавфсизлигини кафолатловчи ўйинчи сифатида вақтинчалик келишувга эришди. Бироқ Туркиянинг тўғридан-тўғри Озарбайжон тарафида туриши ва АҚШнинг қўллаб-қувватлаши сиёсий харитани ўзгартириб юборди. Натижада 2023 йилдаги бир кунлик уруш натижасида арманлар рус кўмагида босиб олган ҳудудларни ташлаб чиқиб кетишга мажбур бўлди. Шундан сунг Арманистон Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилотининг барча тузилмалари билан ҳамкорликни тўхтатди.
2025 йил январь ойида эса Арманистонда Европа Иттифоқига қўшилиш жараёнини бошлаш тўғрисида қонун қабул қилинди. 2025 йил 8 август куни Вашингтондаги Оқ уйда АҚШ президенти Дональд Трамп иштирокида Арманистон бош вазири Никол Пашинян ва Озарбайжон президенти Илҳом Алиев икки давлат ўртасида тинчлик ва халқаро алоқаларни ўрнатиш бўйича келишувга имзо чекдилар. Шундан сўнг Арманистон Америка ва бошқа манфаатдор томонлар билан биргаликда мамлакат ҳудудида халқаро “Трамп йўлаги” (TRIPР, аввалги Зангезур йўлаги)ни қуришга келишиб олдилар. Шу тариқа Америка 32 чақиримлик йўлни 100 йиллик ижарага олишга муваффақ бўлди. Натижада Америка Озарбайжондаги мавқеини мустаҳкамлаб, Арманистондан Россия таъсирини суриб чиқариш сари қадам ташлади.
Озарбайжон учун Зангезур йўлаги Арманистон ҳудуди орқали Нахчиван билан тўғридан-тўғри транспорт алоқасини таъминлайдиган муҳим йўналиш ҳисобланади. АҚШ учун эса TRIPP лойиҳаси шунчаки йўл қурилиши эмас, балки у транспорт, энергетика, рақамли алоқа ва бошқа тармоқларни қамраб олувчи кенг инфратузилмавий тизимни англатади. Агар бу лойиҳа Транскаспий транспорт йўлаги билан боғланса, унинг аҳамияти фақат Арманистон ва Озарбайжон билан чекланиб қолмайди. Бундай ҳолатда Марказий Осиё — Каспий денгизи — Озарбайжон — Арманистон — Туркия — Европа йўналишидаги янги транспорт занжири шаклланади. Демак, Арманистон бу йўлак орқали сўнгги манзил эмас, балки янги евроосиёлик транспорт архитектурасининг муҳим тугунига айланиши мумкин. Агар Арманистон муқобил йўналишлар, инвестициялар ва Ғарб билан инфратузилмавий алоқаларга эга бўла бошласа, унинг Россия каналларига қарамлиги кескин камаяди. Бу эса Арманистон Россия билан муносабатларни узишни эмас, аксинча, Россиянинг бунгача бўлган мутлақ ролини аста-секин камайтиришга интилаётганини англатади.
Россия эса, айни пайтда Арманистоннинг Америка билан бўлган алоқаларини мустаҳкамлашига тўсқинлик қила оладиган аҳволда эмас. У фақатгина Арманистонни огоҳлантириш билан чекланмоқда. Чунки Москва ҳозир Украинадаги қонли тўқнашувлар, ўз тақдирини ҳал қилувчи жараёнлар билан банд. У мазкур жабҳада ютқазса, ҳамма нарсани бой беришини, ғалаба қозонганда эса, йўқотилган ҳудудлардаги ўз таъсирини қайта тиклай олишини жуда яхши билади.
Бундан ташқари, Арманистонда Американинг иқтисодий таъсири кучайиши Эрон орқали ўтувчи муқобил йўналишларнинг аҳамиятини пасайтиради. Шунинг учун мазкур масала Теҳрон учун ҳам стратегик аҳамиятга эгадир. Айни пайтда Эрон Арманистон билан чегарадош бўлгани боис Кавказ минтақасига чиқувчи ўз муқобил йўлларини сақлаб қолишдан манфаатдор.
Хулоса қилиб айтганда, TRIPP лойиҳаси Транскаспий транспорт йўлаги билан уйғунлашиб, янги логистика тармоқлари юзага келса, минтақада АҚШнинг глобал стратегияси тўлиқ шаклланади. Бу ҳолда Арманистон ўз транзит мақомини мустаҳкамлайди. Озарбайжон эса Нахчиван билан алоқаларини кучайтириб, Каспий денгизидаги марказий транспорт марказига айланади. Туркия ҳам Кавказ ва Марказий Осиё мамлакатлари билан алоқаларини кенгайтиради, Европа бозорларига чиқиш учун қўшимча қулай йўналишлар очилади ҳамда Хитой товарларини ўтказиш учун қўшимча йўналишга эга бўлади. Бундай шароитда фақат Россиягина асосий стратегик таъсиридан айрилиши мумкин. Шунинг учун ҳам Владимир Путин Арманистондан референдум ўтказишни талаб қилиб, мавжуд иқтисодий ричагларини босим сифатида ишлатишга уринмоқда.
Акил Исаков
