Етакчилик таназзули: Давлатлар ҳалокати ва цивилизациялар қулашининг сўнгги босқичи

Етакчилик таназзули: Давлатлар ҳалокати ва цивилизациялар қулашининг сўнгги босқичи

(Трамп етакчилигидаги Америка мисолида)

Мунажи Муҳаммад

Буюк давлатларнинг ва ҳукмрон цивилизацияларнинг юксалиши ҳамда қулашини тартибга солувчи муайян қонуниятлар мавжуд. Бу борада Ғарбнинг секуляр-материалистик таҳлиллари ҳам йўқ эмас. Уларнинг энг машҳурларидан бири – британиялик тарихчи Арнольд Тойнбининг назариясидир. Тойнби цивилизацияларнинг инқирози ичкаридан бошланади, деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, ижодкор элитанинг чақириқларга жавоб беришда муваффақиятсизликка учраши натижасида унинг золим бир ҳокимиятга айланишига олиб келади. Натижада халқнинг катта қисми ундан юз ўгиради, ижтимоий бирлик парчаланиб, ички бўлиниш кучаяди. Шундан сўнг, бундай цивилизация кичик бир ташқи зарба қаршисида дош беролмай, қулайди.

Шунингдек, Пол Кеннедининг ҳам назарияси бор. Кеннеди ўз қарашларини 1987 йилда чоп этилган «Буюк давлатларнинг юксалиши ва қулаши» номли китобида баён қилган. Бу соф капиталистик нуқтаи назардир. У давлат қудратини барпо этишда иқтисодий куч асосий пойдевор бўлиб, ҳарбий ва сиёсий куч уни фақат қўллаб-қувватлайди, деб ҳисоблайди. Шу билан бирга, у буюк давлатнинг амбициялари (интилишлари) билан унинг иқтисодий имкониятлари ўртасидаги мутаносибликнинг бузилиши, яъни давлатнинг ҳаддан ташқари катта харажатлар эвазига ҳарбий ва стратегик жиҳатдан кенгайиб кетиши иқтисодиётни ҳолдан тойдириб, давлат қудратига путур етказади, деган фикрни илгари суради.

Пол Кеннеди назариясининг америкалик сиёсатдонларга нисбатан таъсири АҚШнинг кейинги барча администрациялари даврида янада кучайди. Бу ҳолат иқтисодиётни қайта қуришга қаратилган кетма-кет сиёсий қадамларда яққол намоён бўлди: аввал ишлаб чиқариш иқтисодиётидан хизмат кўрсатиш иқтисодиётига, ундан сўнг молиявий иқтисодиётга, кейинроқ рақамли иқтисодиётга, охир-оқибат эса технология ва сунъий интеллект иқтисодиётига ўтди. Буларнинг барчаси иқтисодий «қора туйнук»ни (отиб бораётган қарзлар ва сурункали бюджет дефицитини) ямаш ҳамда инқироз ва ҳалокатнинг олдини олишга бўлган уринишлар эди. Шу боис, иқтисодий-моддий омил Американинг хоҳ республикачилар, хоҳ демократлар бўлсин — барча маъмуриятлари сиёсатини ҳаракатлантирувчи асосий куч бўлиб келди. Фарқ фақат стратегиялар, услублар ва воситаларда эди, холос.

Бироқ таназзул давом этаверди, Американинг аҳволи борган сари оғирлашди. Маълумки, Америка бугунги кунда Ғарб дунёсини қамраб олган инқирознинг энг яққол кўриниши ва энг ҳайратланарли намунаси ҳисобланади.

Бу таназзулнинг ҳалокат сари шиддат билан илгарилаётганининг ва Ғарб кириб қолган қоронғи туннелнинг асл сабаби юқоридаги икки назариянинг нуқсонлари замирида яширинган. Улар Ғарбнинг ҳақиқий дардини ва унинг инқирозининг асл ўзагини кўздан қочиришди. Ушбу дард — Ғарбнинг секуляр сақофий тузумидир. Айнан мана шу тузум ҳаёт низоми, қонунлар, қоидалар ва сиёсатларнинг манбаи ҳисобланади. Шунингдек, у қабул қилинаётган қарорларнинг муваффақиятсизлиги, муаммоларнинг чуқурлашиб, кучайиб боришининг бош омили ҳамдир.

Тойнби ҳам, Кеннеди ҳам Ғарб секуляр-капиталистик тузумининг вакиллари бўлгани сабабли, унинг сақофий, ҳазорий ва сиёсий жиҳатдан мукаммал эканига ишонишган. Шу боис улар ушбу тузумнинг чиригани ва банкротликка учраганига кўз юмишди. Ваҳоланки, сақофий тизимлар цивилизациянинг, давлатнинг ва жамиятнинг уруғи ва томири ҳисобланади. Унинг нуқсонларига эътибор бермаслик ҳалокатга етаклайди. Зеро, Ғарб цивилизациясининг емирилиши, сиёсатнинг чириши, ҳалокатли иқтисодий инқирозлар, ижтимоий бузилиш ва қадриятларнинг, ахлоқнинг емирилиши сақофий сабаблардан келиб чиқади. Бу шунчаки иқтисодий ёки сиёсий-процессуал масала эмас. Асосий сабаб — Ғарб секуляр-сақофий тизимининг инсоният муаммосини ҳал қилишда бутунлай ожиз қолгани ва банкрот бўлганидир. У инсон бахт-саодатини таъминлашда бутунлай муваффақиятсизликка учради. Чунки у таклиф қилган ечимлар бузғунчи ва сохта эди. Аксинча, у ўз даъволарига зид ўлароқ, умумбашарий фожиани келтириб чиқарди.

Бу Ғарбнинг Ғарб секуляр капиталистик тузумнинг ривожланиш жараёни бўлиб, у шубҳасиз, уни ўз-ўзини йўқ қилишга олиб боради. Чунки у яроқсиз ва пуч пойдеворга таянади, қулаш арафасидаги жар ёқасида турибди ва залолатга ботган сохта сақофий тушунчалар устига қурилган. Бу қарашнинг мағзи — инсон ақли башарият муаммоларини уни яратган Аллоҳдан кўра яхшироқ ҳал қила олади, деган тушунчадир.

Ғарб тузуми дастлаб секуляр фикрат сифатида дунёга келди. Кейинчалик капитализм билан қоришиб, охир-оқибат йиртқич ва ҳаддан ошган, ўз-ўзини вайрон қилувчи капитализмга айланди. Бу тузум бошида черков қарашларига, дин пешволарининг ҳукмронлигига, уларнинг диний-теологик сақофий таъсирига ва сиёсий ҳокимиятига қарши исён ўлароқ соф секуляр фикрат сифатида вужудга келган эди. Секуляр оқимнинг файласуф ва мутафаккирлари янги ҳаёт тушунчасини, ижтимоий низомларни, цивилизация ва давлатни вужудга келтирган фикрат ва сақофатнинг асосчилари бўлишди.

Шу сабабли сақофат ҳам, сиёсат ҳам уларнинг маҳсули ва асосий фаолият майдонига айланди. XVI, XVII ва XVIII асрлар уларнинг даври ва секуляр фикрлари ҳукмронлик қилган замон бўлди. Натижада секуляр оқим ҳокимиятни черковдан тортиб олиб, XVIII асрнинг иккинчи ярмида ўз давлатини қуришга муваффақ бўлди. Шу тариқа, Ғарб секуляр тизимининг асосий маркази ва унинг мустаҳкам ўзаги файласуфлар, мутафаккирлар ҳамда уларнинг таъсирида вояга етган ва ушбу фалсафага содиқ сиёсатчилару раҳбарлар қўлида жамланди.

Сўнгра XVIII асрнинг охири ва XIX асрнинг бошларида тузумнинг ўзгариш босқичи бошланди. Секуляр оламнинг маркази бўлмиш Европадаги саноат инқилоби (буғ двигатели, тўқув станоги, заводлар) натижасида Ғарб жамиятида янги бир қатлам пайдо бўлди. Бу — саноат капиталистларининг, бошқача айтганда, завод ва ишлаб чиқариш эгаларининг қатлами эди. Бу қатлам фикрий ва сиёсий даражада ўз таъсир кучига эга бўла бошлади. Саноат ривожи билан фикрий маҳсулот ўртасида уйғунлик юзага келиб, капиталистик қарашлар шаклланди. Адам Смит томонидан 1776 йилда ёзилган «Халқлар бойлиги» китоби капиталистик иқтисодиётга асос солувчи матн ҳамда капитализм, хусусий мулк эркинлиги, эркин бозор ва уларнинг Ғарб ҳаётидаги ҳукмронлигига асос солувчи бош декларация ҳисобланади. Бу капиталистик ҳукмронлик билан бирга пул, фикр, сақофат ва сиёсат ўртасида ғайриахлоқий никоҳ пайдо бўлиб, у Ғарб ҳаёти ҳамда цивилизациясига ўз муҳрини босди.

XIX аср охири ва XX аср бошларида Ғарб капиталистик тузумида улкан ўзгариш юз берди. Халқаро йирик банк тизимлари, молиявий холдинглар, қимматли қоғозлар бозорлари ва қитъалараро биржалар (Лондон ва Нью-Йорк биржалари) пайдо бўлди. Бунинг натижасида молия сектори биринчи планга чиқди, молия капитализми гуркираб ўсди, унинг таъсири ва ҳукмронлиги фикр, сақофат, сиёсат ва бутун борлиққа ёйилди. Ундан кейин капиталистик технологик сакраш юз берди ва унинг технологиялари ҳамда воситалари капиталистик қолипни ва пулнинг ҳукмронлигини янада кучайтирди. Шу тариқа, янги капиталистик қатлам учун технология тақдим этган виртуал (хайёлий) пул ва ҳаводаги бойликлар орқали капитализмнинг ҳаддан ошиши янада авж олди. Фикр, сақофат ва сиёсат устидан тўлиқ назорат ўрнатилди. Ҳатто сақофат, фикр ва сиёсатнинг чашмалари бутунлай қуриди. Ғарб ҳаётида пул ва пулнинг ҳукмронлигидан ўзга ҳеч қандай куч қолмади. Натижада Ғарб инқирози чуқурлашиб, янада аянчли тус олди. Шу билан бирга, инқирозга ботган Ғарб тузуми келтириб чиқарган инсоний фожиа ҳам авж олаверди.

Шундай қилиб, секуляр сақофий тизимнинг илмий соҳадаги нуқсонлари ва теран фалсафий инқирозларига пулнинг заҳарли таъсири ҳам қўшилди. Секуляр тизим ва капитализм ўртасидаги ўша табиий бўлмаган уйғунлик пулга билимлар дунёсини бузишга, қарашларни ўзгартиришга ва фикрий-сақофий баҳсларнинг йўналишини асл мақсадидан узоқлаштиришга имкон берди. Асосий масала бўлмиш инсон бахт-саодатини излаш, унга элтувчи фикрий-сақофий тизим ва ҳаёт низомлари ҳақидаги мулоҳазалар бир четда қолиб, бойлик ва унинг ўсиши ҳақидаги баҳслар марказий ўринга чиқди. Бу эса нуфузли капиталистик қатламнинг манфаатлари ва очкўзлигига хизмат қилди, холос. Натижада фикр, сақофат ва умуман Ғарб низоми капиталистик тўданинг манфаатларига қарам бўлиб қолди. Шу билан Ғарб низомининг салмоқ маркази ўзгарди ва унинг мустаҳкам ўзагини йирик банклар ва қитъалараро улкан компанияларнинг эгаларидан иборат капиталистик қатлам эгаллади.

Бундай заҳарли ва ғайритабиий уйғунлик, томонлардан бири иккинчиси устидан мутлақ ҳукмронлик ўрнатмай туриб узоқ давом этиши мумкин эмас эди. Охир-оқибат жилов пулнинг қўлига ўтди. Натижада капиталистик қатлам фикр, сақофат, сиёсат ва ҳаётни тўлиқ назорат қила бошлади. Шу тариқа, сақофат ва сиёсатни қурбон қилиш эвазига пулнинг ҳукмронлиги ўрнатилди. Ҳатто пулнинг ўсиш шартларидан бири — сақофат ва сиёсатнинг барча таъсирини йўқ қилиш бўлиб қолди. Бундан кўзланган мақсад сақофат ва сиёсатнинг харажатлари ҳамда чекловларидан озод бўлган соф капиталистик фойдага эришиш эди. Бу мақсадга эришиш учун тўланган бадал эса фикр ва сақофат чашмаларини қуритиш ҳамда сиёсатни маҳв этиш бўлди.

Бугун Ғарб тизими фикрий қулаш, сақофий банкротлик ва сиёсий чиришни бошдан кечирмоқда. Шу билан бир пайтда, капиталистик қатламнинг ҳаддан ошган ва мисли кўрилмаган ҳукмронлиги кучайиб бормоқда. Ғарб тизими охир-оқибат ваҳший ва йиртқич капитализмга айланди. Унга қарши тура оладиган на фикр, на сақофат ва на сиёсат қолди. У барча қадриятлардан ва ахлоқлардан бутунлай маҳрум бўлди.

Бу тузум сохта мутафаккирларни, ясама сақофат арбобларини, раҳбарларнинг сояларини ва арзон, сотилган сиёсатчиларни етиштириб чиқаради. Уларнинг барчаси йирик банклар ва қитъалараро капиталистик компанияларнинг эгалари бўлмиш капиталистик кучлар қўлидаги қўғирчоқлардир, холос. Бундай бузғунчи ва заҳарли муҳит капитализмга қарам давлатларни, капиталистларга хизмат қилувчи малай раҳбарларни ва капиталистик ҳукмронликнинг тарғиботчиси бўлган сохта зиёлиларнигина етиштириб чиқаради. Улар бу заҳарли ва вайронкор ташвиқотни гўёки фикр ва сақофат сифатида ёйиб, реклама қилиб туришади.

Бугунги ҳаддан ошган капитализм сақофат ва сиёсат устидан мутлақ назорат ўрнатган. Бу эса капиталистик ҳукмронликка тўлиқ бош эгган, унинг чизиғидан чиқмайдиган тубан даражадаги сиёсатчилар ва сақофат вакилларининг пайдо бўлишини англатади. Демак, Ғарбнинг муаммоси ва унинг тақдирий инқирози шунчаки сиёсат ёки иқтисод масаласи эмас. Булар Ғарб инқирозининг аломатларидир холос. Бутун инсоният ундан азият чекаётган Ғарб инқирозининг ўзаги ва асосий сабаби — Ғарбнинг сақофий тузуми, яъни секуляр-капиталистик фикратдир. Бу фикрат бутунлай банкротга ва муваффақиятсизликка учради. Унинг оқибатлари эса вайронкор бўлди. Тузумнинг фикрий ва сақофий таназзулининг илк белгиларидан бири — унинг қайта-қайта такрорланувчи инқирозларидир. Улар кучайиб, бирининг ортидан бири келиб, тўплана-тўплана, тузумнинг мутлақ банкрот бўлганини кўрсатди. Шу билан Ғарб цивилизациясининг дарз кетиш ва қулаш белгилари цивилизация, давлат ва жамият даражасида яққол кўзга ташлана бошлади. Бу ҳолат Ғарбдаги миллий давлат инқирозида, сиёсатнинг ижтимоий муаммоларни ҳал қилишдаги ожизлигида, бошқарувнинг бузилишида, ҳаёт низомларининг чиришида, раҳбарликнинг емирилишида ва етакчиларнинг лаёқатсизлигида намоён бўлди.

Эндиликда бу инқироз жамиятнинг сақофий жиҳатдан парчаланишида, цивилизацион бузилишида, ижтимоий жиҳатдан емирилишида, унинг бўлаклари бир-биридан узоқлашишида ва ўзаро фуқаролик урушларига тайёр турган бир-бирига зид гуруҳларга бўлиниб кетишида намоён бўлмоқда.

Бугун капиталистик тузум чиришнинг энг юқори чўққисига етди. Унинг бузилишидан таралаётган қўланса ҳид бутун тузумни қамраб олди. Ғарбнинг ўлими ва йўқ бўлишга маҳкумлиги ҳақидаги хавотирлар Ғарб доираларини ташвишга соладиган оғир муаммога айланди. Унинг барча аломатлари деярли кўриниб қолди. Фикрий жиҳатдан тузум эскириб бўлди. Бугун у мия фалажлигига ўхшаш бир ҳолатни бошдан кечирмоқда. Чунки янги фикрий маҳсулотлар деярли илгари айтилганларнинг такрорланишига айланди.

АҚШнинг собиқ давлат котиби Генри Киссинжер: «Дунё тартибсизлик босқичида турибди ва Америка Қўшма Штатлари дунё тартиботини қандай барпо этиш муаммосига дуч келмоқда», — деб айтган эди.

Капиталистик тузумнинг асосий пайдевори бўлган иқтисод ҳам эскириб, заифлашиб қолди. Ғарб ва унинг бош етакчиси бўлмиш Америка Қўшма Штатлари қарзлар ботқоғига, заҳарли пулларни тинимсиз босиб чиқариш дардига ва сохта виртуал пул кўпикларига ботиб қолди. 2008 йилдаги молиявий инқироз бунинг энг катта исботи бўлди. У капиталистик тузумнинг энг юқори босқичи бўлган йирик банкларга зарба берди. Чунки улар капиталистик иқтисодиётнинг ҳаракатлантирувчи мотори ва унинг юраги ҳисобланади.

Ҳарбий куч ҳам заифлашди. Ҳарбий соҳада Афғонистонда юз берган воқеалар нафақат Америка учун, балки унинг Шимолий Атлантика Альянси (НАТО) учун ҳам катта шармандалик бўлди.

Бундан олдинроқ Бейкер–Ҳэмилтон комиссияси Америка ҳарбий тизимидаги нуқсонлар кўламини кўргач, Ироқ ва Афғонистондаги ишлар ташқаридаги иккинчи даражали давлатларга ўтказиб берилган эди.

Энди бўлса, Америка Эронга қарши уруши натижасида ҳалокатли стратегик ҳарбий инқирозга дуч келди. Бугун у ўзини бўғувчи қоронғи стратегик тубсизлик қаърига борган сари чуқурроқ шўнғиб бормоқда.

Бундан ташқари, яна бир хавфли тойилиш ҳам бор. Бу — капиталистик тузумни ичидан кемираётган ички бўлинишдир. Бу ҳолат капиталистик қатламлар манфаатларининг тўқнашувидан келиб чиқиб, жамият ва давлат даражасига ҳам ўз таъсирини ўтказди. Мазкур капиталистик бўлиниш инқирознинг нақадар аянчли эканини кўрсатувчи энг яққол белгилардан биридир. Шунингдек, у инқирозга ботган капиталистик тузумни бузиш ва вайрон қилишнинг энг хавфли омилларидан бирига айланди.

Бундан ташқари, цивилизацион қадриятларнинг муваффақиятсизликга учлаганлиги ҳам мавжуд. Ғарб жинсий бузуқликлар ва гендер тушунчалари орқали сақофий ҳалокатнинг энг тубан нуқтасига етди. Шунингдек, инсоният жамиятининг табиий тузилиши ва қонунларига нисбатан ўта бузғунчи ҳолат юзага келди. Бунга ахлоқсиз никоҳларни қонунийлаштириш, жинсни ўзгартириш, пушт сотиладиган банклар, суррогат оналар бозори, ахлоқсиз жуфтликларнинг бола асраб олишини қонунийлаштириш ва ниҳоят Эпштейн оролининг машъум машмашалари каби кўринишлар яққол мисолдир.

Бу эса, ижтимоий таназзулда, ортга кетишда ва сақофий бузилишда мисли кўрилмаган тубанлик ҳисобланади. Натижада жамиятнинг бузилиши, парчаланиши ва бўлиниши янада кучайди. Бугун капиталистик тузум ўзининг энг сўнгги инқироз палласига кирди. Ҳаттоки инқироз раҳбарлик ва бошқарувчи элитагача етиб борди. Бу цивилизация ўлимининг ва давлат қулашининг сўнгги, энг хавфли босқичи ҳисобланади. Чунки тор манфаатларни кўзлаган қудратли гуруҳлар сиёсий ҳаёт ва сиёсий қарорлар қабул қилишнинг асосий бўғинларини назоратга олишди. Натижада сиёсий тизим ва давлат уларнинг манфаатлари гаровига айланиб, давлат ва жамиятни қамраб олаётган улкан чақириқларга қарши туришда бутунлай фалаж ва ожиз аҳволга тушиб қолди. Бундай кучли ва тор шахсий манфаатларни кўзлаган гуруҳлар билан бирга коррупция қонунийлаштирилган тизимли ҳолатга ва сиёсатнинг қуролига айланди. Бу иш тизимдаги бўшлиқлардан фойдаланиш, қонунчиликдаги тирқишларни теранлаштириш ва «иқтисодий эркинлик», «хусусийлаштириш» ҳамда «инвестицияларни қўллаб-қувватлаш» каби шиорлар остида назорат қилувчи механизмлар ва чекловларни йўқ қилиш орқали амалга оширилди.

2024 ва 2025 йиллардаги Ғарбнинг энг сўнгги сиёсий-фикрий ҳисоботларига кўра, Америка ўз раҳбарияти даражасида ва бошқарувчи элита даражасида мисли кўрилмаган коррупцияни бошдан кечирмоқда. Бу чуқур илдиз отган коррупция «қонунийлаштирилган тизимли коррупция» деб аталадиган бўлди.

Брукингс институти (Brookings Institution) ва Чатем Хаус (Chatham House) таҳлил марказлари маълум қилганидек, бугунги кунда коррупция шунчаки «қайсидир амалдорга пора бериш»дан иборат бўлмай қолди. Аксинча, у Чатем Хаус вакили Энн Эпплбаум таърифлаганидек, пул ва яширин молиялаштириш орқали «давлатни босиб олиш» воситасига айланди. Сиёсий ҳаётни, сиёсий элиталарни ва раҳбар қатламни бузган бу яширин маблағлар сиёсий таъсирга эга бўлиш учун сайловолди кампанияларида кенг қўлланилади. Бундан кўзланган ягона мақсад — бузғунчи капиталистик қатламнинг тор шахсий манфаатлари ва максимал фойда кўришини таъминлашдир.

Давлатни ўзига бўйсундириб, капиталистик қатлам манфаатларига хизмат қилувчи қуролга айлантирган бу коррупция давлатнинг вазифасини ҳам бутунлай ўзгартириб юборди. Давлат энди нуфузли капиталистларнинг, бойлик ва ҳокимият эгаларининг шахсий манфаатини ҳимоя қилувчи механизмга айланди. Бундай коррупция натижасида бузғунчи сиёсий элита, лаёқатсиз раҳбарият ва чириган сиёсий ҳаёт юзага келди. Шу билан бирга, ҳақиқий воқелик бузиб кўрсатилиб, заҳарли ва кескин поляризация (қутблашиш) ҳамда сиёсий боши берк кўча пайдо бўлди. Буларнинг барчаси ҳокимиятнинг барча жиловларини қўлида тутиб турган бир ҳовуч пул магнатларининг манфаати учун мавжуд бузғунчи тузумни сақлаб қолишга хизмат қилмоқда. Шунингдек, сиёсий элита ва раҳбарликнинг бузилиши назорат ва суд тизимларининг заифлашишига олиб келди. Бу ҳолат назорат қилувчи органларда, суд тизимида ва давлат бошқарувида тайинловлар ҳамда мансаб пиллапояларидан кўтарилишнинг сиёсийлаштирилиши орқали амалга ошди. Натижада коррупция қурти давлатнинг тузилмаларини, муассасаларини, бошқарув аппаратларини ва ижтимоий ҳаётни ичидан кемира бошлади.

Раҳбарликнинг бузилиши илгари кузатилмаган капиталистик ҳукмронликни вужудга келтирди. Оқибатда бойлик ва ҳокимият эгалари капиталистик олигархияга айланиб, давлатнинг барча тизимлари, муассасалари ва институтларини темир мушт билан назорат қиладиган бўлди. Бу қатлам сиёсат, иқтисод, хавфсизлик, ҳарбий соҳа, таълим, оммавий ахборот воситалари, суд тизими ва давлат бошқарувини тўлиқ жиловлаб олди. Шу тариқа қонунлар ва сиёсий қарорлар уларнинг манфаатларига хизмат қилувчи техник қуролларга айланиб қолди. Бунинг оқибатида қонун устуворлиги ва давлатнинг обрў-эътибори заифлашди. Заҳарли пулнинг ўзи қонунга ва олий ҳокимиятга айланди. Сиёсий жараён эса улкан молиявий бозорга айланиб кетди.

Вашингтондаги «Пью» (Pew) тадқиқот марказининг маълумотларига кўра, 2024 йилдаги АҚШ федерал сайловларига сарфланган умумий харажат 15,9 миллиард долларга етган. Бу кўрсаткич 1990 йилга нисбатан беш бараварга кўпдир (1990 йилги харажат тахминан 3 миллиард долларни ташкил этган эди). Шу тариқа сиёсий фаолият шахсий раҳбарлик қобилиятига ва фикрий имкониятларга эмас, балки сармояга қарам бўлиб қолди. Шунингдек, сиёсий таъсир технологик гигантлар, нефть компаниялари, қурол-яроғ ишлаб чиқарувчилар, фармацевтика корпорациялари, йирик банклар ва Уолл-Стрит бозорларининг яширин пуллари ҳажмига қараб белгиланадиган даражага етди.

Сўнгра бу капиталистик олигархия давлатни ўзига бўйсундиргач, «хусусийлаштириш» ниқоби остида уни ўзининг шахсий мулкига айлантирди. У давлатнинг вазифалари ва функцияларини хусусий секторга ўтказиб берди. Натижада капиталистик олигархия давлатнинг бурчлари ва хизматларини ўз компаниялари орқали пуллайдиган тижорат соҳасига айлантирди. Шу тариқа давлат капиталистик компанияларнинг мижозига айланиб, улар давлат бюджети ҳисобидан соққа қила бошлашди.

Давлатни хусусийлаштириш пойдеворини ўтган асрнинг саксонинчи йилларида Америка президенти бўлиб сайланган неолиберализмнинг намояндаси Рональд Рейган тиклаган эди. У давлат ва хусусий сектор функциялари ўртасидаги чегараларни йўқ қилиш ва чекловларни олиб ташлаш вазифаси юкланган президентлик комиссиясини тузди. Бу хусусийлаштириш капиталистик қатлам тарафидан давлатни босиб олиш жараёнининг бошланиши эди. Кейин унинг йўлини Жорж Буш, Билл Клинтон ва улардан кейингилар давом эттиришди. Тўқсонинчи йилларнинг охирида ўтказилган тадқиқот давлат хизматларининг хусусий секторга ўтказиб берилиши бир неча баробарга кўпайганини кўрсатди. Шунингдек, хусусий секторда ишлаб туриб федерал давлат вазифаларини бажарган пудратчилар сони тахминан 8,5 миллион кишига етгани қайд этилган.

Давлатнинг бу тарзда хусусийлаштирилиши тасодифий ҳодиса эмас эди. Аксинча, бу давлатни тўлиқ қўлга киритиш учун олдиндан пухта режалаштирилган сиёсат эди. Очиғи, бу ўтган асрнинг саксонинчи йилларида «неолиберализм» деб аталган капиталистик ҳукмронликнинг яққол намойиши эди. Бу сиёсатни ҳаётга татбиқ этишда капиталистларнинг содиқ вакиллари сифатида Америка президенти Рональд Рейган ва Британия бош вазири Маргарет Тэтчер жонбозлик кўрсатишди. Шу тариқа давлатнинг барча хизматлари пуллик тизимга айланиб, капиталистик олигархия улар орқали мислсиз фойда кўра бошлади. Давлат ва ҳукумат функциялари капиталистик компанияларнинг маслаҳатчилари ва уларнинг консалтинг идораларига ўтказилди.

Бу жараён давлатнинг энг нозик ва хавфли тармоқлари бўлмиш хавфсизлик тизими ва армиягача етиб борди. Натижада армия ёлланма кучларга айланиб, уларни капиталистик олигархияга тегишли компаниялар назорат қиладиган бўлди. Бунинг яққол мисоли сифатида Ироқ босиб олинган даврда фаолият юритган «Blackwater» ва «DynCorp» компанияларини келтириш мумкин.

Ички хавфсизлик соҳасида эса хусусий ёлланма соқчиларнинг сони расмий полиция ходимлари сонидан икки баравар кўпайиб кетди. Ҳатто Америка разведка хизматларига тегишли энг нозик хавфсизлик ишларининг ўзи — таржима хизматларидан тортиб, электрон кузатув, суриштирувлар, таҳлиллар, ҳисоботлар ва қисқача махфий маълумотларни тайёрлашгача — даромад келтирадиган соҳага айланиб, капиталистик олигархияга қарашли хусусий компаниялар ихтиёрига берилди.

Бу хусусийлаштириш давлат органини ичидан кемириб, барча муассаса ва тармоқларни қамраб олди. Бу ҳақда «Биз Риммизми? Империянинг қулаши ва Американинг тақдири ҳақида баён» номли китоб муаллифи ҳам жиддий огоҳлантирган эди.

Давлат бошқарув органлари, чегаралар, жамоат объектлари, портлар, аэропортлар, автомагистраллар, давлат шифохоналари, мактаблар, давлат университетлари, сув таъминоти ва канализация тизимларининг барча-барчаси хусусийлаштирилди. Уларнинг ҳаммаси сотиладиган товарга айланди. Америка бугун бор-будини очиқ кимошди савдоси (аукцион)га қўйиб сотаётган мамлакатга ўхшаб қолди. Ҳатто гўёки ўзини–ўзи сотаётган давлатдек кўриниш юзага келди.

Капитализм элита ва раҳбарликнинг бузилишида чиришнинг энг юқори босқичига етди. Унинг қўланса ҳиди раҳбарият ва президентлик ҳокимиятигача чиқиб борди. Натижада унинг тепасига Трамп келди.

Трамп — раҳбарлик инқирозининг мантиқий маҳсулидир. У бошқарувчи элита чиришининг сўнгги нуқтаси саналади. Шунингдек, у давлатнинг қулаши ва цивилизациянинг йўқ бўлиш хасталигининг оғирлашган формасидир. Чунки капитализмнинг биринчи босқичида файласуф ва мутафаккир йўқ қилинган эди. Кейинги иккинчи босқичда сиёсат ва сиёсатчи маҳв этилди. Энди эса ўз-ўзини вайрон қилиш ва йўқ бўлиш олдидаги энг сўнгги босқич бошланди. Бу босқичнинг бош аломати — раҳбарларнинг бузилиши, етакчиликнинг чириши ва капиталистик олигархиянинг давлатни босиб олиб, жамиятни вайрон қилишидир.

Ғарб капитализмининг бундай оғир чириш ҳолати ва унинг бош тимсоли бўлган Америка ҳамда унинг президенти Трамп, коммунистик тузумнинг қулаши ва Совет давлатининг парчаланиши арафасидаги совет раҳбариятининг чириган аҳволини ёдга солади.

Бу ҳақиқатни Владимир Медведев ўзининг «Человек за спиной» («Ортдаги одам») номли китобида яққол очиб берган. У ерда Леонид Брежнев кексайганда дуч келган ахлоқий тубанлик ва Михаил Горбачёвнинг характеридаги заифлик коммунистик тузумнинг парчаланиши ва қулашида ҳал қилувчи омил бўлгани баён қилинади. Муаллиф, шунингдек, Брежнев даврида коррупция биринчи марта совет хавфсизлик органларига, жумладан, бош разведка хизмати бўлмиш КГБгача синггиб кетганини эслатади. Ўша даврда элита ва раҳбарлар фарзандларининг имтиёзли, дабдабали қатлами пайдо бўлган эди. Бу ҳолат Москвадаги ва бошқа совет республикаларидаги Коммунистик партиянинг Сиёсий бюроси ва Марказий қўмита аъзоларининг фарзандлари ҳаётида яққол кўзга ташланади.

Брежневнинг фарзандлари Юрий ва Галина раҳбарлик бузилишининг энг шармандали мисолларидан бири эди. Улар мамлакат бойликларига ўзларининг хусусий мулкидек муносабатда бўлишган. Айниқса, Галина Брежнева дунёдаги энг қимматбаҳо олмослар ва тошлар бўйича энг бой аёл сифатида танилган эди. Шунингдек, у Россиядаги дунёга машҳур олмос ишлаб чиқарувчи ҳудуд бўлмиш Якутиядаги олмос конлари ва заргарлик корхоналари раҳбарларига кучли таъсир ўтказиб турган.

Бугун эса Трамп етакчилигидаги Америкада раҳбарлик чиришининг барча аломатлари намоён бўлмоқда. Чунки Трамп учун ҳокимият — ўз бойлигини кўпайтириш ва оиласини бойитиш воситасига айланди. Президентлик курсисига ўтиргач, у ўз мансабини, хизмат ваколатларини ва қарорларини суиистеъмол қилиб, «Трамп доллар» деб аталган рақамли валютасини чиқарди. Унинг эгаллаб турган лавозими унга бир неча кун ичида бозор қиймати 10 миллиард доллардан ошадиган улкан даромад олиш имконини берди. Бу билан ҳам чекланиб қолмай, унинг рафиқаси ҳам ўз мем-валютасини чиқарди ва унинг бозор баҳоси икки кун ичида тахминан бир миллиард долларга етди. Бундан ташқари, Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликларида унинг кўчмас мулк лойиҳалари ва инвестицияларига тегишли шартномалар ҳамда лицензиялар бўйича мислсиз имтиёзлар берилди. Бу ишларнинг амалга ошишида унинг президентлик мақоми ҳал қилувчи рол ўйнади. Шунингдек, унинг фарзандлари ва яқин қариндошлари ҳам унинг президентлик лавозимидан ўз манфаатлари йўлида унумли фойдаланишди.

Америка Трамп билан бирга раҳбарият чиришининг ва етакчилик бузилишининг энг юқори чўққисини бошдан кечирди. Унинг иккинчи маъмуриятининг дастлабки ойлари ва ўша даврдаги стратегик тартибсизликлар Америка давлатини ҳалокатга етакловчи стратегик боши берк кўчани вужудга келтириш учун етарли бўлди.

Американинг иқтисодий ва дипломатик таъсири кескин заифлашган бир шароитда, Трамп Америкада қолган ягона кучга — унинг ҳарбий қудратига суянишга шошилди. Натижада у давлатни ва унинг ҳарбий кучларини Эронга қарши уруш гирдобига отди. Бу ўрта даражадаги минтақавий кучга қарши олиб борилган, оқибатлари ҳисоб-китоб қилинмаган хавфли таваккалчилик сифатида баҳоланади. Бундай қадам Американинг ўз ҳукмронлигини сақлаб қолиш учун қўллаётган энг сўнгги «козир» қартасининг заифлигини очиқ кўрсатди. Шунингдек, унинг ҳарбий кучидаги нуқсонларни фош этиб, Америка раҳбариятининг стратегик кўрлигини намоён қилди. Трамп мутлақ стратегик тартибсизлик ва нотўғри ҳисоб-китоблар билан Эронга қарши Американинг ҳарбий кучини ишга солди. Натижада у ўзи учун бўғувчи қопқон ясаб, Американи вайронкор стратегик инқирозга гирифтор қилди. Шу тариқа, у раҳбарият ва етакчиликнинг бузилиши қандай оғир оқибатларга олиб келишини яққол исботлаб берди.

Америка раҳбарлиги остида Ғарбнинг бундай фожиали ва аянчли ҳолатга етиб келиши тузум жон томирларининг узилиши билан баробардир. Трампнинг қўл остидаги бу чириган раҳбарият ўзининг шахсий ҳалокатини умуминсоний ҳалокатга, ўзининг шахсий фожиасини умумбашарий фожиага айлантиришга бел боғлаган. Трампнинг Эронга қарши уруши тарихий бурилиш нуқтаси бўлди. У раҳбарликни ичидан кемираётган бузилиш ва чиришнинг нақадар даҳшатли даражага етганини кўрсатди.

Иккинчи муддатининг биринчи йилидаёқ у Америка учун тарихий стратегик боши берк кўчани вужудга келтириб, унинг гегемонлиги (ҳукмронлиги) ва дунё тартиботига ҳалокатли зарба берди. Эпштейн оролининг фаол иштирокчиси бўлган Трамп, атрофини ўраб олган бузғунчи ва лаёқатсиз кимсалар ҳамда инқирозга ботган маъмурияти ҳамроҳлигида — раҳбарият кризисининг ва етакчилик бузилишининг энг олий намунасига айланди. У стратегик жиҳатдан ҳеч нарса қурмайди ва янги нарса учун пойдевор қўёлмайди. «Фокс Ньюс» (Fox News) масхарабози, яланғоч рақс клубларида маст бўлиб юришни хуш кўрадиган ва Трамп томонидан Мудофаа вазири этиб тайинланган кимсанинг ҳарбий натижаларини ва элитанинг қай даражада чириб битганини ўзингиз текшириб кўришингиз мумкин. Трамп бу — элита бузилишини акс эттирувчи сўнгги стадия ва Американинг ўз гўрини қазиётган кураги бўлиб қолди. Бироқ, кундан-кунга кучайиб, ҳалокатли тус олиб бораётган бу фожиадан қутқариш ва қутулиш чораси кимнинг қўлида?

Ечим Американинг чиришида ва қабрида эмас. Аксинча, у дунёни Европа ва Америка Ғарби башарият бошига ёғдирган бу кўр жоҳилият қоронғилигидан, бахтсизлигидан ва ўз-ўзини вайрон қилишидан қутқара оладиган цивилизацион ва сиёсий муқобил (альтернатива)дадир.

Албатта, бу куч Хитой эмас. Чунки у — Ғарб жоҳилиятининг хитойча версиядаги давомидир. Ҳатто, қасамки, у ундан ҳам хавфлироқ ва ундан ҳам ёмонроқдир.

Нажот — барча маҳлуқотларни яратган Роббимизнинг Исломида, Исломнинг ўзига хос цивилизацион лойиҳаси ва ажралиб турувчи Рошид Халифалигидадир. Шундай экан, Ислом фарзандлари куфрнинг ҳар қандай тури ва рангини парчалаш йўлида ўз ҳаракатларини кучайтирсинлар! Исломнинг улуғ иморати ва пойдеворини, яъни адолати ва раҳматини бутун инсониятга ёювчи, инсонларнинг энг яхшиси (Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам) кўрсатган Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифаликни тикласинлар!

الر ۚ كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَىٰ صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ

«Алиф, Лом, Ро. (Эй Муҳаммад, бу Қуръон) Биз сизга, одамларни Парвардигорларининг изни-иродаси билан зулматлардан нурга — қудрат ва ҳамду сано эгаси бўлган зотнинг йўлига — олиб чиқишингиз учун нозил қилган Китобдир». (Иброҳим сураси, 1-оят).